Zamana darabozy nemese Ahmet Jubanov týraly úzik syr

Qazan tóńkerisi, keńestik sosıalızm qurylymy qazaq halqyna sheksiz azap ákelgeni tarıhtan belgili. Qoldan jasalǵan asharshylyq qasiretinen 3 mıllıonǵa jýyq adam qurban bolsa, artynan elim, jerim dep eńirep týǵan ult zııalylary atyldy. Osynaý qandy zamanda meılinshe jemisti de jeńisti eńbek etken Aqańnyń basynan 1953 jyldyń sáýirine deıin ólimniń qara bulty seıilgen emes. «Feodalızmniń qundylyqtaryn ýaǵyzdaý aspaptary» dombyra men qobyzdan orkestr quryp, «barymtashy-ury» Qurmanǵazyny halqynyń ardaqty perzenti etken «asqynǵan ultshyl», 1938 jyly «halyq jaýy» atanyp atylǵan týǵan aǵasy Qudaıbergenniń taǵdyryn keshýge az-aq qaldy. Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń qoljazba qorynda 1966 jyly Ahmet Qýanulynyń óz qolymen jazǵan ómirbaıany saqtalypty. Biz sonyń izimen júrip, sondaǵy keıbir oqıǵalarǵa keńirek úńilsek...

Ahmet 1906 jylǵy 29 sáýirde burynǵy Oral oblysy, Temir úıezi Temir-Orqash bolysyndaǵy Qýsýaqtam mekeniniń №8 aýylynda (qazirgi Aqtóbe oblysy Temir aýdany) Qýan Jubanovtyń shańyraǵynda dúnıege keldi. Qýan balalaryn oqý-bilim arnasyna bet burǵyzyp, saýatty bolýyn qalady. Ahmet qazaq jerine kóship kelgen pereselendermen aralasyp, orys tilin de aıtarlyqtaı meńgerdi. Ahmet ózin mýzykaǵa baýlyp, baǵyt bergen alǵashqy ustazy retinde Qusaıyn Ájiǵalıevtiń esimin úlken iltıpatpen ataıdy. «Ol bilimdar, skrıpkada, mandolınada, balalaıkada, dombyrada oınaıtyn, notalyq saýaty bar, ıgi isterge nıettengen adam bolatyn», deıdi. Sonymen qatar bala Ahmettiń ádebıet pen ǵylym álemine qulshynysyn oıatqan Ýfa medresesi­niń shákirtteri – aǵasy Qudaıbergen men onyń dosy Jıenǵalı Tilepbergenovtiń esimi erekshe atalady. Olar jazǵy kanıkýl kezinde aýylǵa kelip, balalardyń saýatyn ashady.

1919 jyly Aqtóbe oblysynda súzek aýr­ýy taralyp, halyq qynadaı qyrylady. Bul tragedııa Jubanovtar shańyraǵyn qatty teńseltedi. Ákesi Qýan osy dertten kóz jumady. Ákeden aıyrylǵan otbasynyń bar taǵdyry 13 jasar Ahmetke júkteledi. Ol úsh aýyldyń keńes hatshysy qyzmetin atqaryp, tirshilik qamy úshin eńbekke erte jegiledi. Onyń ómirindegi eleýli qubylys – 1928 jyly Aqtóbe qalasynda partaktıv kýrsynda oqyǵan kezinde bolady. Varshava konservatorııasynyń túlegi, skrıpkashy Petr Chernıýk solfedjıo, garmonııa, mýzyka teorııasy pánderinen, skrıpkada oınaý sabaqtarynan júıeli tálim beredi. Buǵan qosa, bolashaq kompozıtor matematıka, fızıka, hımııa, orys tili men ádebıetin, tarıh pánderin óz betimen oqyp, emtıhandy eksternmen tapsyryp, orta mektepti bitiredi.

Jeti jas úlkendigi bar Qudaıbergenniń Ahmetke degen yqylas-nıeti, yqpaly erekshe bolady. Ol 1929 jyly Lenıngrad qalasynda A.Enýkıdze atyndaǵy shyǵys tilderi ınstıtýtynyń aspırantýrasynda oqyp júrip, Ahmetti qolynan jetektep, osyndaǵy konservatorııanyń goboı aspabyna, professor Pavel Nımannyń synybyna túsiredi. Ushqyr oıly, qushtar sezimdi Aqańa bul jerde orys mýzyka óneriniń nebir ataqty ǵalym-ustazdary dáris beredi. Nıman konservatorııadaǵy qyzmetine qosa, Lenıngradtaǵy ataqty Andreev atyndaǵy orys halyq aspaptary orkestriniń kórkemdik jetekshisi ári bas dırıjeri edi. Stýdent Ahmet osy orkestrdiń repetısııalaryna úzbeı qatysyp, ondaǵy dybystyq-ıntonasııalyq ıirimder qudiretin, orkestrdegi ár aspaptyń ózara qaýyshý sińimdiligin, garmonııalyq, polıfonııalyq damytý tásilderin, mýzykalyq qaqtyǵys dramatýrgııasyn, dybystardyń san alýan artıkýlıasııalaryn asqan qushtarlyqpen boıyna sińiredi.

Konservatorııada oqyǵan 1929–1932 jyldar Ahmet ómiriniń eń sáýleli, baqytty, jaımashýaq kezeńi bolady. Ol mundaǵy tarıhı-lıngvıstıkalyq ıns­tı­týtynyń turaqty tyńdaýshysy retinde KSRO Ǵylym akademııasynyń fono­arhıvindegi materıaldarmen jumys isteý múmkindigine qol jetkizip, mýzykalyq shyǵarmalardy notaǵa dálme-dál túsirý tehnıkasyn jetik meńgeredi. Mýzykalyq ǵylymǵa, onyń ishinde folklorǵa degen Ahmettiń kóńil hoshy osy kezden bas-taý aldy. Bes jyldyq konservatorııany tórt jylda úzdik támamdaǵan Ahmetke osyndaǵy О́nertaný akademııasynyń aspırantýrasyna joldama berilip, ol nemis, fransýz tilderin qulshynyspen meńgere bastaıdy. Ahmettiń asyl armanynyń biri qazaq jastaryna jappaı mýzykalyq bilim berý edi. Osy maqsatta 1932 jyly «Mýzyka álippesi» oqý quralyn jaryqqa shyǵarady. Bul qazaq tilindegi tuńǵysh mýzy­ka oqýlyǵy edi.

1933 jyly Ahmettiń talap-tilegine saı úkimettiń qaýlysy shyǵyp, Almaty­daǵy Qazaqtyń ulttyq mýzykalyq te­a­tr tehnıkýmynyń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasy aıtarlyqtaı nyǵaı­tyldy. Shákirtter sany kóbeıtilip, olarǵa stıpendııa bekitildi. Mýzykalyq-eks­perımentaldyq sheberhana, halyq mýzykasyn jınaý, notaǵa túsirý kabıneti ashyldy. Ustazdyq qyzmetke kompozıtorlar Evgenıı Brýsılovskıı, Latıf Hamıdı, Borıs Erzakovıch, mýzykalyq aspaptar jasaý sheberleri Borıs jáne Manýıl Romanenkolar shaqyryldy. Ámire Qashaýbaev, Manarbek Erjanov, Isa Baızaqov, Mahambet Bókeıhanov, Luqpan Muhıtov, Ǵanbar Medetov oryndaý­larynda halyq ánderi men kúıleri notaǵa túsirildi.

Tehnıkým janynan dombyra men qobyz synyby ashyldy. Buǵan deıin dombyra – «feodalızmniń ıdeıalyq qarýy», qobyz «shamanızm apıyny» sanalyp, shákirtterge tek eýropalyq aspaptardy ǵana úıretý tártibi bolatyn. Ahmet Qýanuly dombyra men qobyzda oınaıtyn 17 oqýshydan ansambl quryp, repertýaryna utymdy da utqyr shyǵarmalardy engizdi. Ony Oqý-aǵartý halyq komıssarıaty basshylaryna kórsetip, bul baǵytynyń ómirsheń ekenine kózin jet­kizdi. Aqańnyń endigi maqsaty halyq aspap­tary orkestrin qurý edi. 1934 jylǵy maýsym aıynda bul oıy da iske asty. Jańa ujym Búkilqazaqstandyq halyq óneri sletinde halyq kúıleri «Keńes», «Qarabas», «Bı kúıi», «Aıjan qyz», «Balquraı» men Segiz Seriniń «Qarǵash» ánderin oryndap, orkestrdiń ult ónerine aýadaı qajet ekenin dáleldedi. Sondyqtan 1934 jyldyń 25 maýsymy Almaty mýzykalyq-drama tehnıkýmy janynda qurylǵan QazSIK atyn­daǵy orkestrdiń murageri – Qurman­ǵazy atyndaǵy ulttyq akademııalyq halyq aspaptary orkestriniń qurylǵan kúni sanalady. 1935 jyly osy Halyq aspaptary orkestri Qazaqstandaǵy alǵashqy konserttik uıym – fılarmonııanyń quramyna endi de, onyń dırektory bolyp Ahmet Jubanov taǵaıyndaldy.

1936 jylǵy mamyr aıynda Máskeýde Qazaqstannyń mádenıeti men óneriniń Birinshi dekadasy ótti. Dekada kezinde E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek», «Jalbyr» operalary kórsetilip, «KSRO Halyq ártisi» ataǵyna ıe bolǵan Kúlásh Baıseıitova «Qazaq bulbuly» atandy. Ahmet Jubanovtyń basqarýyndaǵy quramynda 40 oryndaýshysy bar QazSIK atyndaǵy halyq aspaptary orkestri Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Adaı», «Serper», «Balbyraýyn», «Kóbik shashqan», Dáýletkereıdiń «Qosalqa» kúıleri, halyq áni «Qyzyl bıdaı» (Jamal Omarova) oryndap, qazaq mýzykasyn Úlken teatr sahnasynan pash etti. Ahmetke «Qurmet belgisi» ordeni men «Eńbek sińirgen ártis» ataǵy berildi. Osy jyly onyń «Halyq kompozıtory Qurmanǵazy» ǵylymı-zertteý eńbegi jaryq kórdi. Osydan bastap Qurmanǵazy taqyryby Aqań shyǵarmashylyǵynyń túpqazyǵyna, kúre tamyryna aınaldy. 1944 jyly Qazaq halyq aspaptary orkestrine, 1945 jyly Almaty memlekettik konservatorııasyna Qurmanǵazynyń esimi berildi. Sondaı-aq Hamıt Erǵalıevtiń lıbrettosy boıynsha úsh aktili «Qurmanǵazy» operasy jazyldy. Sonymen qatar Ahmet Jubanov kompozıtor Latıf Hamıdımen birlesip, Muhtar Áýezovtiń lıbrettosyna jazylǵan ulttyq operamyzdyń klassıkalyq úlgisi sanalatyn tórt aktili «Abaı» týyndysyn ómirge ákeldi. Kompozıtorlar «Abaıdy» 1944 jyly qazan aıynda tolyq bitirip, osy jyldyń 24 qarashasynda opera teatrynyń sahnasynan kórsetti. Sol sebepti osy kúndi ulttyq operanyń týǵan kúni dep esepteımiz. Latıf Hamıdıdiń jan dosy Aqańa degen sheksiz adaldyǵy, dostyǵy erekshe edi. «Burynǵy ótken batyrlardyń, bılerdiń, handardyń, ánshi-kúıshi, jyraýlardyń boıyndaǵy bar asyl qasıet bir Aqańnyń boıynan tabylatyn», deıtin. Ahmet arqyly qazaq elin, qazaq jerin, onyń dástúrli mýzykasyn janyndaı jaqsy kórip, osy mekende jany, murasy qalatynyn tebirene tolǵaıtyn.

«Abaı» operasy teatrdyń kórkemdik keńesinde talqylanǵan kezde bolǵan myna bir ýaqıǵany Latekeń maǵan qyzyqty etip aıtqan edi. «Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Vasılıı Velıkanov, Qanybek pen Kúlásh Baıseıitovter, Qurmanbek Jandarbekov, basqa da óner qaıratkerleri biraýyzdan qoldap, «Abaıdy» qabyldaý kerektigin aıtyp, daýysqa salǵan kezde, buǵan deıin aýzyn ashpaı otyrǵan Brýsılovskıı sóz alyp, «opera janry­nyń tıisti komponentteri sizder jazǵan operanyń 13-aktisinde iske asady», dep kelte qaıyrdy. Men ań-tań bolyp: «Aha, operada 13 akti bolmaıdy ǵoı», – desem, «Latıf, úndeme, artynan túsin­­­­di­re­min», – dedi sybyrlap. Kóp­shi­liktiń qoldaýymen «Abaı» operasy sahnaǵa qoıylatyn boldy. Kóńilimiz kóktem kúnindeı jadyrap, júregimiz atsha týlap, teatrdyń janyndaǵy saıabaqtyń oryndyǵyna kelip jaıǵasqannan soń Aqańnan Brýsılovskııdiń jumbaq sóziniń maǵynasyn suradym. Ol bylaı dedi: «Áı, Latıf, sen qalaı túsinbeısiń? Ol opera jazý senderdiń qaı joryqtaryń, qoldaryńnan kelgen emes, kelmeıdi de! Qolyń kótere almaıtyn shoqpardy belińe qystyrma degeni ǵoı». Mine, osy «Abaı» operasynyń sahnadaǵy ómiri 80 jyldan asty. Bul týyndy qanshama tyńdarman urpaǵynyń qulaq quryshyn qandyryp, rýhanı áleminiń asylyna aınaldy. Budan keıin de Ahmet pen Latıf birlesip, 1947 jyly Muhtar Áýezovtiń lıbrettosy bo­ıynsha tórt aktili «Tólegen Toqtarov» operasyn dúnıege ákeldi.

1951 jyly Ahmet Jubanovtyń basyna taǵy da qara bult úıirildi. Brýsılov­skıı, Aravın, Erzakovıch, Messman «Kazahstanskaıa pravda» gazetine Ahmetke qarsy úlken maqala uıymdastyryp, ony Muqan Tólebaevtyń atynan shyǵart­ty. Ahmet Jubanovqa «marksıstik-lenındik estetıkany aıaqqa basýshy, jaıdaq sosıologızmdi dáripteýshi, kenesarızmniń jaqtaýshysy, ultshyldyq ıdeıany nasıhattaýshy» degen aıyp taǵyldy. Jany ábden tıtyqqan adamǵa endi qoldanatyn aqyrǵy soqqy, ony túrmege jaýyp, únin birjola óshirý edi. Barlyq basshylyq, ustazdyq, ǵylymı qyzmetinen alynǵan ol Máskeýde oqyp jatqan balalary Ǵazıza men Bolatqa baryp, bas saýǵalaýdan basqa amaly qalmady. Artynan Aqańdy qatty syılaıtyn, KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy Tıhon Hrennıkov oǵan uzaq merzimge «Rýza» shyǵarmashylyq úıinen jeke páter berdi. Endi ol bar múmkindigin kompozıtorlyq eńbekke jumsady. Osy tusta onyń qalamynan 50 shaqty án men romans, «Abaı», «Isataı-Mahambet» sımfonııalyq poemalary, fortepıanoǵa arnalǵan 10 tájik, 8 qazaq bıi, qobyzǵa, vıolonchelge arnalǵan «Arııa», «Romans», «Kúı», «Kóktem», «Vals» týyndylary, «Amangeldi», «Raıhan» kınofılmderine, «Abaı», «Mahambet-Isataı», «Sary», «Baqyt tańy», «Azat qyz», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» spektaklderine jazǵan mýzykasy lek-legimen týyp jatty. Osy jerde aıta keterlik jaıt, Muqan Tólebaev Brýsılovskııdiń tutas shyǵarmashylyǵyna, moraldyq ustanymyna Qazaqstan kompozıtorlary odaǵynyń ekinshi sezinde bylaı dep baǵa bergen edi: «Evgenıı Grıgorevıch ózin únemi asyra baǵalaıdy, ol ózin Qazaqstannyń mýzykalyq mádenıetin tutas boıyna jınaqtaǵan jalǵyz adam retinde elestetedi. Tipti Qazaqstannyń mýzykalyq mádenıetiniń tarıhy – Brýsılovskııdiń tarıhy dep oılaıdy... Men Máskeýden kelgenimde ol meni: «Sen keremetsiń, al Jubanov túkke turmaıdy!» degen sózdermen qarsy aldy. Eger ony máskeýlik kompozıtorlarmen salystyrsaq, ol ortasha deńgeıdegi kompozıtor bolatyn, biraq ózi olaı dep eseptemedi. Oǵan Shostakovıch pen Prokofev unamaıtyn. Al biz bul kompozıtorlardyń shyǵarmashylyǵyn jaqsy bilemiz. Ol Shaporınniń jartysyna da tatymaıdy. Ol halyq ánderin operaǵa biriktirip, avtorlyǵyn ózine ıemdenip alǵan. Al osy baǵyttan sál aýytqysa boldy, sátsizdikke ushyraıdy. Muny onyń «Gvardııa, alǵa!», «Altyn dán» operalary dáleldeıdi, sebebi olar sapasyz shyǵarmalar bolyp shyqty».

Ahmettiń ómiri, ıntellektýaldyq, shyǵarmashylyq kúsh-qýaty aıtys-tartysta ótti. Osynaý «tar jol taıǵaq keshý» jolynda jasaǵan jasampaz eńbeginiń máıegin tatı almaǵany shyndyq. Mundaı jaǵdaı onyń zamandastary Qanysh Sátbaev pen Muhtar Áýezovtiń de basynda boldy. 1953 jyly Stalın ólgennen keıin Ahmet Jubanov tolyq aqtalyp, oǵan barlyq marapat-ataǵy qaıtaryldy. Osylaısha, ǵasyrlar boıy óshpegen, naızasynyń ushyna jaý mingizgen halqynyń tekti urpaǵy Ahmet Jubanov qaıtpas qaıratymen, eseli de eńseli eńbegimen ǵalamat tuǵyrǵa kóterildi. Onyń «Ǵasyrlar pernesi», «Qurmanǵazy», «Muqan Tólebaev», «Mýzykadaǵy birinshi qadamdar», «Qazaqtyń halyq aspaptary», «Zamana bulbuldary», «Án-kúı sapary», «О́sken óner» eńbekteri osyǵan aıǵaq. Qazaq eliniń tóltýma mýzyka mádenıetin saqtap damytýda bar ómirin sarp etken zamana darabozy Ahmet Jubanovtyń esimi Qazaq elimen birge jasap, halyq júreginde máńgi saqtalary haq.

Jolaman TURSYNBAEV,

kompozıtor