Resmı statıstıkaǵa sensek, elimizde ortasha jalaqy kólemi artty. Sóıtse de aılyqtyń shaılyqqa jetpeı qala beretini nesi eken? Onyń sebebi – ıilmesti ıip, búgejekti búgip alarlyq qaýqary bar, ıi qatty ınflıasııa.
Inflıasııa – qur statıstıka emes. Ol ár otbasynyń dastarqanynan, aı sońyndaǵy bıýdjet esebinen, bolashaqqa qurǵan josparynan kórinedi. Baǵa ósken saıyn aqshanyń satyp alý qabileti álsireıdi. Keshe jetkilikti kóringen tabys búgin sol qajettilikti óteýge áreń jetýi múmkin. Qarjyger Turar Ábdı kópshilik ınflıasııanyń shynaıy áserin tolyq baǵalaı bermeıtinin aıtady. Onyń pikirinshe, eń úlken qateliktiń biri – aqshany qozǵalyssyz saqtaý. Kóp adam ınflıasııany tek baǵanyń ósýi dep qabyldaıdy. Shyn máninde ol – áldeqaıda kúrdeli qubylys.
«Eger jınaǵyńyz jaı ǵana esepshotta jatsa, onyń naqty quny jyl saıyn azaıa beredi. Iаǵnı búgin 1 mıllıon teńgege satyp alýǵa bolatyn dúnıeni birneshe jyldan soń sol qarjyǵa ala almaýyńyz múmkin. Sol sebepti jınaqty saqtaýdyń ózi jetkiliksiz, ony ınflıasııadan qorǵaı bilý qajet. Tarıhqa qarasaq, ınflıasııa kúsheıgen kezeńderde keıbir aktıvter qunyn saqtap qana qoımaı, tabys ákelgen. Máselen, iri kompanııalardyń aksııalary, altyn men kúmis sekildi baǵaly metaldar, tabystylyǵy joǵary depozıtter men oblıgasııalar, jyljymaıtyn múlik, sondaı-aq munaı, gaz, ýran, mys óndiretin kompanııalardyń baǵaly qaǵazdary. Mundaı quraldar kapıtaldyń qunsyzdanýyn tejeı alady. Eń bastysy – barlyq qarajatty bir jerge jınamaý. Qarjylyq saýattyń negizgi qaǵıdalarynyń biri – ártaraptandyrý. Sonda ǵana ınflıasııa jınaqqa aýyr soqqy jasaı almaıdy», deıdi qarjyger.
Sarapshy kótergen másele tek bizge ǵana tán emes. Álemniń kóptegen elinde ınflıasııa – azamattardyń ál-aýqatyna áser etetin basty faktorlardyń biri. Onyń ereksheligi – zardaby birden baıqala bermeıdi. Banktegi qarajat ózgermegendeı kórinedi. Biraq sol aqshaǵa satyp alýǵa bolatyn taýar men qyzmet kólemi jyl ótken saıyn azaıa beredi. Keıingi jyldary otandastarymyzdyń qarjy quraldaryna qyzyǵýshylyǵy artty. Buryn halyqtyń basym bóligi depozıtpen shektelse, búginde baǵaly qaǵazdar naryǵyna, ınvestısııalyq qorlarǵa, altynǵa nazar aýdaratyndar kóbeıgen. Bul qarjylyq mádenıettiń birtindep qalyptasyp kele jatqanyn ańǵartady.
Degenmen, ınflıasııanyń yqpaly ınvestısııa taqyrybynan áldeqaıda keń. Onyń shynaıy saldary kúndelikti turmystan anyq baıqalady. Ulttyq ekonomıkalyq zertteýler bıýrosynyń sarapshysy Toqtasyn Baqbergen osy máselege erekshe nazar aýdarady.
Kollajdy jasaǵan – Gúlmárııa ÁShIMHANQYZY, «EQ»
«Aıtalyq, birneshe jyl buryn azamat aıyna 200 myń teńge tabys tapty delik. Sol kezde kúndelikti qajettilikke 150 myń teńge jumsap, qalǵan qarajatty jınaqtaýǵa nemese óz damýyna baǵyttaı alatyn. Ýaqyt óte jalaqysy 350 myń teńgege jetti. Syrttaı qaraǵanda tabysy edáýir óskendeı kórinedi. Biraq burynǵy shyǵyndardyń ózi búginde 300 myń teńgeden asyp ketýi múmkin. Nátıjesinde, erkin jumsaıtyn qarajat kólemi qysqarady. Munda negizgi másele – jalaqy mólsheri emes, satyp alý qabileti. Ekonomıkada muny naqty tabys dep ataıdy. Eger tabys ósse, biraq baǵa odan da jyldam kóterilse, adam shyn máninde baıyǵan joq. Onyń qolyndaǵy teńge sany ǵana kóbeıdi. Inflıasııanyń qaýipti tusy da osynda. Ol tek ámııanǵa áser etpeıdi. Adamnyń bolashaqqa qurǵan josparyn ózgertedi. Bireý baspana alýdy keıinge shegeredi. Bireý qosymsha bilimnen bas tartady. Bireý demalysyn qysqartady. Keı jaǵdaıda otbasy qurý nemese bala tárbıesine qatysty sheshimderdiń ózi keıinge qalady», deıdi sarapshy.
Sol sebepti bazalyq mólsherleme, teńge baǵamy, memlekettik shyǵyndar, halyqtyń nesıelik júktemesi sekildi makroekonomıkalyq kórsetkishter qarapaıym azamattan alys dúnıeler emes. Olar ár shańyraqtyń turmysyna tikeleı yqpal etedi. Inflıasııa halyqtan aqshany ǵana emes, erteńge degen senimdi de tartyp alady. Shynynda, ınflıasııanyń eń aýyr zardaby keıde aqshamen ólshenbeıdi. Adam tabysynyń basym bóligin azyq-túlikke, kommýnaldyq tólemge, dári-dármekke jumsaǵan soń ózine múmkindik syılaıtyn shyǵyndardy qysqarta bastaıdy. Áýeli demalystan bas tartady. Keıin turmystyq tehnıka alýdy keıinge qaldyrady. Odan soń bilim men densaýlyqqa bólinetin qarjy azaıady. Ekonomıster muny «tutynýshylyq múmkindiktiń tarylýy» dep ataıdy. Azamattyń tańdaý erkindigi qysqarady. Sol sebepti halyq ınflıasııany resmı eseptegi paıyzben emes, kúndelikti ómirdegi ózgeris arqyly sezinedi.
Osyndaı jaǵdaıda turǵyndardy taǵy bir saýal mazalaıdy: jınaqty qaı valıýtada saqtaý tıimdi? Ásirese teńge baǵamy qubylǵan tusta bul másele jıi kóteriledi. Ekonomıst Rýslan Sultanov ámbebap sheshim izdeýdiń qajeti joq dep esepteıdi.
«Kópshilik dollar satyp alsa, qarjysyn tolyq qorǵaımyn dep oılaıdy. Alaıda ómir budan kúrdelirek. Eger otbasynyń negizgi shyǵyny teńgemen jasalsa, barlyq jınaqty shetel valıýtasynda saqtaý árdaıym tıimdi bola bermeıdi. Qazir bankterdegi teńgelik depozıtterdiń syıaqysy joǵary. Sondyqtan jaqyn ýaqytta qajet bolýy múmkin qarajatty teńgede ustaýdyń qısyny bar. Al dollardy tez paıda tabatyn qural emes, uzaqmerzimdi saqtandyrý tetigi retinde qarastyrǵan jón. Shetelde oqý, saıahatqa shyǵý nemese valıýtada iri satyp alý jospary bolsa, jınaqtyń belgili bir bóligin dollarda saqtaý oryndy. Taǵy bir mańyzdy másele bar. Qarjy naryǵynda emosııaǵa ergen adam jıi utylady. Bir kúni jappaı dollar satyp alýǵa asyǵady, kelesi kúni bar qarajatyn jumsap jiberýge tyrysady. Mundaı áreket otbasy bıýdjetine kóbirek zııan keltiredi. Tıimdi strategııa kóbine qarapaıym bolady: qarajattyń bir bóligi teńgede, bir bóligi valıýtada saqtalady. Eń bastysy – sezimge emes, esepke súıený», deıdi ekonomıst.
Bul pikir qarjy álemindegi mańyzdy shyndyqtyń birin aıqyndap beredi. Inflıasııamen kúres ınvestısııa jasaýmen nemese valıýta aıyrbastaýmen ǵana shektelmeıdi. Munda tártip, uzaqmerzimdi oılaý, táýekeldi baǵalaı bilý sekildi daǵdylar sheshýshi mánge ıe. Ekonomıkalyq ádebıette «ınflıasııalyq shıyrshyq» degen uǵym bar. Baǵa ósedi, halyq joǵary jalaqy talap etedi, kásiporyn shyǵynyn ónim qunyna qosady, keıin baǵa taǵy qymbattaıdy. Osylaısha, ınflıasııa ózin ózi kúsheıtetin úderiske aınalady.
Inflıasııanyń saldary týraly álemdik zertteýler de osyny kórsetedi. Máselen, amerıkalyq ekonomıst, Nobel syılyǵynyń laýreaty Milton Friedman ınflıasııany «barshaǵa birdeı salynatyn kórinbeıtin salyq» dep ataǵan. Onyń paıymynsha, baǵanyń turaqty ósýi eń aldymen tabysy tómen jáne jınaǵy az azamattarǵa soqqy beredi. Al «International Monetary Fund pen World Bank» sarapshylary júrgizgen zertteýler joǵary ınflıasııa kezeńinde halyqtyń tutyný múmkindigi tarylyp qana qoımaı, uzaqmerzimdi qarjylyq josparlaý qabileti álsireıtinin kórsetedi. Adamdar jınaq qurýdan góri kúndelikti qajettilikti jabýǵa kóbirek kóńil bóle bastaıdy.
Ekonomıka ǵylymynda «aqsha ıllıýzııasy» degen uǵym bar. Bul tujyrymdamaǵa sáıkes, adamdar kóbine jalaqynyń naqty emes, ataýly ósimine nazar aýdarady. Iаǵnı aılyǵy 250 myń teńgeden 350 myń teńgege kóterilgenine qýanady. Alaıda sol aralyqta baǵa odan da jyldam ósse, onyń naqty satyp alý qabileti ózgermeýi, tipti tómendeýi yqtımal. Garvard, Chıkago jáne London ekonomıka mektebiniń ǵalymdary júrgizgen zertteýler de azamattardyń kópshiligi ınflıasııanyń uzaqmerzimdi yqpalyn baǵalaýda qatelesetinin kórsetken.