Zeınetaqy jınaqtaryn merziminen buryn paıdalaný tártibine qatysty talaptardyń qaıta qaralýy qoǵam nazaryn taǵy da osy máselege aýdardy. Eń tómengi jetkiliktilik sheginiń kezekti ret ósýi azamattardyń jınaqqa qol jetkizý múmkindigine tikeleı áser etpek. Bir jaǵynan, bul qadam bolashaq zeınetaqy tólemderiniń turaqtylyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵany aıtylsa, ekinshi jaǵynan, óz qarjysyn baspana nemese densaýlyq qajettiligine jumsaýdy josparlaǵan jurtshylyq arasynda suraq ta az emes. Sonymen, jańa shekter qalaı aıqyndaldy jáne onyń saldary qandaı bolmaq?
Keıingi bes jylda el azamattary zeınetaqy jınaǵynan merziminen buryn 5 trln teńgege jýyq qarajatty paıdalanǵan. Bul densaýlyqty durystap, turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa ońtaıly múmkindik bolǵany ras. Alaıda bastamanyń bastapqy mazmunyn burmalap, túrli kóleńkeli joldar arqyly qarajatqa qol salǵan adamdar az bolǵan joq. Sonyń saldarynan ótken jyldan beri zeınetaqy qorynan merziminen buryn aqsha alý múmkindigi túrli kedergige ushyrady. Máselen, jyl basynda jetkiliktilik shegi 10 paıyzǵa deıin ósse, qarjyny keıbir aýrý túrlerine, turǵyn úıge paıdalanýǵa ýaqytsha úzilis jasaldy. Aqyrynda BJZQ bıylǵa arnalǵan jańa jetkiliktilik shegin belgiledi. Keı jas toptarynda shek eki esege jýyq ósken.
Jetkiliktilik sheginiń kóterilýi jańa esepteý ádistemesiniń engizilýine baılanysty bolyp otyr. Buǵan deıin shek negizinen salymshynyń jasyna qaraı eseptelse, endi oǵan zeınetke shyǵýǵa deıingi kezeń, kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy, bolashaqtaǵy mindetti jarnalar kólemi, ınvestısııalyq kiris jáne ózge de uzaqmerzimdi kórsetkishter qosyldy. Iаǵnı memleket azamattyń zeınet jasyna jetkennen keıin laıyqty tabysqa ıe bolýyn qamtamasyz etý maqsatynda qajetti eń tómengi jınaq kólemin dálirek esepteýge umtylyp otyr.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, ózgeristiń basty maqsaty – salymshylardyń uzaqmerzimdi múddelerin qorǵaý.
«Zeınetaqy jınaqtary – qarapaıym depozıt nemese kúndelikti shyǵyndarǵa jumsalatyn qarjy kózi emes. Onyń negizgi maqsaty – azamattardy zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin turaqty tabyspen qamtamasyz etý. Mınıstrlik zeınetaqy qarajaty eń aldymen azamattardyń bolashaqtaǵy zeınetaqy tólemderine qyzmet etýge tıis degen ustanymdy basshylyqqa alady. Sebebi búgin jınaqty merziminen buryn paıdalaný erteńgi zeınetaqy tólemderiniń kólemine tikeleı áser etýi múmkin», deıdi mınıstrlik.
Mınıstrlik dereginshe, jetkiliktilik shekteri keıingi úsh jyl ishinde qaıta qaralmaǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda ınflıasııa deńgeıi, eń tómengi zeınetaqy mólsheri, halyqtyń ómir súrý uzaqtyǵy men ekonomıkanyń ózge de kórsetkishteri ózgerdi. Sondyqtan jańa shekterdi engizý zeınetaqy júıesiniń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn saqtaýǵa baǵyttalyp otyr.
Bul ustanymdy qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov te qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, qoǵamda zeınetaqy jınaqtaryna turǵyn úı alýǵa nemese jóndeýge arnalǵan qosymsha qarjy kózi retinde qaraý úrdisi beleń aldy. Alaıda mundaı tásil zeınetaqy júıesiniń tabıǵatyna qaıshy.
«Men zeınetaqy jınaqtaryn jappaı alýǵa qarsy boldym. О́ıtkeni zeınetaqy aqshasy tabıǵaty jaǵynan baspana alýǵa nemese jóndeý jumysyn júrgizýge arnalǵan jınaq emes. Bul – adamnyń eńbek etý múmkindigi burynǵydaı bolmaıtyn qarttyq shaǵyna arnalǵan qarjy. Sondyqtan jetkiliktilik shekteriniń kóterilýin qısyndy ári ýaqtyly qabyldanǵan sheshim dep esepteımin. Tipti bul qadamnyń ózi jumsaq nusqa deýge bolady», deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, zeınetaqy júıesi qazirgi reformalar kezeńinde eń aldymen azamattardyń zeınetaqysyn qamtamasyz etý mindetin atqarýǵa tıis. Al áleýmettik nemese turǵyn úı máselelerin sheshýdiń basqa tetikteri bolýy qajet.
«Adam búgin jınaǵyn sheship alsa, erteńgi zeınetaqy tólemin avtomatty túrde azaıtady. Qysqa merzimde memleket belgili bir ekonomıkalyq nátıje alýy múmkin. Biraq 20-30 jyldan keıin az zeınetaqy máselesi týyndap, bıýdjetten qosymsha qoldaý kórsetý qajettiligi paıda bolady», dep túsindirdi R.Rysmambetov.
Sarapshy taǵy bir mańyzdy máselege nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýdyń negizgi joly – resmı eńbekaqy kólemin ulǵaıtý.
«Biz zeınetaqy qorynan aqsha alý joldaryn emes, joǵary resmı jalaqy alatyn azamattardyń sanyn qalaı kóbeıtýge bolatynyn talqylaýymyz kerek. Bul – makroekonomıkalyq mindet. Adamnyń resmı tabysy joǵary bolǵan saıyn BJZQ-ǵa aýdarylatyn jarna kólemi de artady, sáıkesinshe bolashaqtaǵy zeınetaqysy da joǵary bolady», deıdi ol.
Rasýl Rysmambetov zeınetaqy jınaǵyn jappaı sheship alýdyń janama saldary retinde turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵa ósimin de atap ótti.
«Zeınetaqy qarajatynyń edáýir bóligi turǵyn úı naryǵyna baǵyttaldy. Bul kóptegen azamattyń baspana máselesin sheshýge kómektesti. Biraq turǵyn úı baǵasynyń kúrt ósýine de yqpal etken faktorlardyń biri boldy. Keıbir segmentterde baǵalar eki esege deıin qymbattady», deıdi sarapshy.
Al sarapshy Danııar Áshimbaev máseleniń eki qyry bar ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, merziminen buryn paıdalaný quqyǵy belgili bir kezeńde oryndy sheshim bolǵanymen, ony burynǵy qalpynda saqtap qalý búgingi jaǵdaıda tıimdi emes.
«Jınaqty merziminen buryn paıdalaný máselesiniń birjaqty jaýaby joq. Bir jaǵynan, bul qadam halyqtyń bir bóliginiń turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindik berdi ári zeınetaqy júıesine degen senim daǵdarysy kezeńinde qurylys naryǵyn qoldady. Ekinshi jaǵynan, jınaqtardy turaqty túrde sheship alý qordyń ınvestısııalyq áleýetin álsiretip, bolashaqtaǵy zeınetaqy tólemderiniń kólemin tómendetedi», deıdi D.Áshimbaev.
Onyń aıtýynsha, jetkiliktilik shekterin kóterý – tolyq tyıym salý men burynǵy tártipti saqtap qalýdyń arasyndaǵy ymyraly sheshim.
«Bul tájirıbeni tolyq toqtatý áleýmettik ári saıası turǵydan kúrdeli bolar edi. Sondyqtan memleket ony saqtap qaldy, biraq qoljetimdilik sharttaryn kúsheıtti. Menińshe, bul qazirgi jaǵdaıda kompromıstik sheshim bolyp otyr», dedi sarapshy.
Osylaısha, alǵashqy kezeńde basty nazar azamattardyń áleýmettik máselelerin sheshýge aýdarylsa, endi uzaqmerzimdi qarjylyq turaqtylyq pen laıyqty zeınetaqy deńgeıin qamtamasyz etý aldyńǵy orynǵa shyǵyp otyr.
Demek, talqylanýǵa tıis basty másele – zeınetaqy jınaǵyn qalaı sheship alý emes, azamattardyń resmı tabysyn qalaı arttyrý, eńbek ónimdiligin qalaı kóterý, bolashaq zeınetaqynyń jetkilikti bolýyn qalaı qamtamasyz etý. О́ıtkeni zeınetaqy júıesiniń túpki maqsaty – búgingi qajettilikti emes, erteńgi qarjylyq qaýipsizdikti qalyptastyrý.