ShYU: Jańa beles pen zor múmkindikter

Ermek KО́ShERBAEV,

Syrtqy ister mınıstri

Deı turǵanmen, dál búgingi halyqara­lyq saıasatta elderdiń syndarly úndes­tigin ornatyp, beıbitshilik pen ózara senimdi nyǵaıtýǵa, tatý kórshilik pen yn­tymaqtastyq tyń áleýetin ashýǵa qalt­qysyz qyzmet etip jatqan irgesi be­rik kópjaqty qurylymdardyń da jar­qyn mysaldary bar. Osyndaı biregeı birlestikterdiń biri retinde Shanhaı yn­tymaqtastyq uıymyn senimmen atap ótýge bolady.

Osydan 25 jyl buryn, ıaǵnı 2001 jyl­ǵy 15 maýsymda qurylǵan ShYU bú­gin­de álemdegi eń iri óńirlik kópjaqty uıymdardyń biri retinde ornyqty.

Birlestiktiń shırek ǵasyrǵa sozylǵan dara damý joly ShYU úshin senim qalyp­tastyrýdyń, mámile izdeýdiń jáne Eýrazııa keńistigindegi áriptestikti nyǵaıtýdyń biregeı tarıhyna aınaldy. Uıym osy ýa­qyt ishinde tarıhı turǵydan alǵanda kúr­deli ári serpindi damý jolynan ótip, ózi­niń ómirsheńdigin ǵana emes, erekshe tıim­­diligi men qajettiligin jan-jaqty dáleldedi.

ShYU-nyń shejiresi 1996 jyly Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan elderi irgesin qalaǵan «Shanhaı bestiginen» bastaý alady. Birlestiktiń alǵa qoıǵan negizgi maqsattaryna qoldaý bildire otyryp, 2001 jyly oǵan О́zbekstan qosyldy. Nátıjesinde, «Shanhaı bestigi» Shanhaı yntymaqtastyq uıymy retinde keregesin keńeıtip, onyń Ortalyq Azııa­lyq túpqazyǵy qaǵyldy. Qazirgi tańda ShYU-ǵa álemniń 10 memleketi – múshe. Bú­ginde uıym quramyna Qazaqstan, Qytaı, Qyr­ǵyzstan, Reseı, Tájikstan, О́zbek­stan, Úndistan, Pákistan, Iran jáne Belarýs kiredi. Osylaısha, ShYU-ǵa múshe memleketterdiń úlesine Eýrazııa qur­lyǵynyń 60 paıyzdan astamy, Jer shary halqynyń jartysyna jýyǵy jáne álemdik ishki jalpy ónimniń edáýir bóligi tıesili ekenine toqtalyp ótýimiz kerek.

Osy ýaqyt ishinde uıym halyqaralyq jáne óńirlik yqpaldy qurylymdar qata­ryndaǵy óziniń abyroı-bedelin jyldan-jylǵa dáıekti túrde nyǵaıtyp keledi. Halyqaralyq birlestik qaýipsizdikti, turaq­tylyqty jáne ornyqty damýdy qamtamasyz etýdiń qaıratty tetigi retinde tanyldy. Osy jerde atap óter jaıt, búginde biz Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń jahandyq róliniń artyp kele jatqanyna kýá bolyp otyrmyz.

Uıymnyń ózara tıimdilikke jáne teń quqyqqa baǵyttalýy, sondaı-aq onyń qandaı da bir ıdeologııanyń ústemdigine jol bermeýge negizdelgen syndarly ári pragmatıkalyq yntymaqtastyq tásili – baǵa jetpes qundylyq. Bul tásil «Shanhaı rýhy» degen ataýǵa ıe boldy jáne uıymǵa múshe memleketter tańdaǵan erekshe damý strategııasyn aıqyndaıdy. Ýaqyttyń ózi kórsetip bergendeı, ShYU aıasyndaǵy kópjaqty ózara is-qımyl tetikteri óziniń ómirsheńdigi men joǵary tıimdi­ligin barynsha dáleldedi.

Sońǵy sammıtterdiń nátıje­leri uıymnyń alǵa qoıǵan mindet­teri men maqsattarynyń aýqym­dylyǵyn aıqyn túrde pash etti. Iаǵnı ShYU-nyń saıasat, qaýip­siz­dik, saýda, ekonomıka jáne gýma­nıtarlyq saladaǵy ózekti óńirlik máseleler boıynsha shuǵyl ári tıimdi sheshimder qabyldaı alatynyn taǵy bir márte tanytty.

Bul oraıda Qazaqstan usyn­ǵan joba boıynsha 2024 jyly qabyldanǵan ShYU-nyń «Ádiletti beıbitshilik, kelisim jáne damý jolyndaǵy álemdik birlik týraly» bastamasy osy irgeli istiń jarqyn úlgisine aınaldy. Bul – senimdi nyǵaıtý, turaqtylyq pen qaýipsizdikti qoldaý qaǵıdattaryn qamtıtyn buryn-sońdy bolmaǵan keshendi qujat. Ýaqyt óte kele atalǵan bastama BUU Bas Assamb­leıasyna resmı qujat retinde usynyldy.

Qaýipsizdik máselesi – ShYU-nyń kún tártibindegi negizgi baǵyt­tardyń qata­rynda tur. Osy kezeńde Uıym terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızm­ge qarsy birlesken kúreste aı­tar­lyqtaı tájirıbe jınaqtady. Bul jaýapty jumysta ShYU О́ńir­lik terrorızmge qarsy qury­ly­myna erekshe ról júktel­gen. Qabyldanǵan sharalar­dyń tıimdiligi terrorızm ın­f­ra­qurylymyn joıýǵa qatysty nátı­jeli qadamdarmen dáıektelip otyr. Aqparat almasýdyń jedel júıesi qalyp­tastyrylyp, terrorızmge qarsy turaq­ty oqý-jattyǵýlar ótkizilip keledi. Sarap­shylardyń baǵalaýyn­sha, kúsh-jigerdi úılestirýdiń arqasynda ShYU keńistigindegi terrorıstik áreketterdiń sany turaqty túrde azaıyp keledi.

Sonymen qatar óńir aýqymynda kólik, energetıka, ınvestı­sııa jáne tehnolo­gııa salalaryn­daǵy turaqty ózara baı­la­nys­­tarǵa negizdelgen Eýrazııa­lyq keńistiktiń qalyp­tasýy Uıymnyń qol jetkizgen qomaqty jetistikteriniń biri sanalady. Dálirek aıtqanda, qatysýshy elderdiń egemendigin qurmet tutatyn, pragmatızm jáne ózara tıimdilik qaǵıdattaryna súıe­netin ıkemdi ekonomıkalyq áriptestik úlgisi quryldy.

Jemisti yqpaldastyqty nyǵaıtý jolyndaǵy naqty qadam­dardyń biri retinde ShYU Damý bankin qurý jónindegi kelisimge qol jetkizildi. Qazirgi ýaqytta osy joba boıynsha kelissózder belsendi túrde júrgizilip keledi. Bolashaqta bul qarjy ınstıtýty uıym keńistigindegi ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq jobalardy iske asyrýdyń negizgi tetikteriniń birine aınalady degen senim bar.

Buǵan qosa ShYU elderi arasyn­da­ǵy mádenı-gýmanıtarlyq yntymaq­tas­tyqtyń mańyzy jyl sanap artyp keledi. Búginde uıym aıasynda ózindik órnegimen tanylǵan birqatar brendtik joba júzege asyrylyp keledi. Olardyń qatarynda ShYU ýnıver­sıteti, «Shekarasyz bilim berý» jobasy, «Rýhanı kıeli oryndar» baǵdarlamasy, ShYU-nyń týrıstik jáne mádenı astanalary, Jastar forýmy jáne basqa da kóptegen bastamalar bar. Bul jobalar uıymnyń mártebesin asyryp qana qoımaı, halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistik pen senimdi nyǵaıtatyn mańyzdy kópir qyzmetin atqaryp júr.

Qazaqstan ShYU qaǵıdat­tarynyń be­rik jaqtaýshysy sanalady ári uıym­nyń ınstıtý­sıonal­dyq damýy men halyq­ara­lyq bedelin arttyrýdy turaqty túrde qoldap keledi.

Atap aıtqanda, elimizdiń 2017 jylǵy tóraǵalyǵy kezinde Uıymnyń quramyna Úndistan men Pákistan qabyldanyp, ShYU keńistigi keńeıýiniń alǵashqy kezeńi laıyqty júzege asyryldy. Al 2024 jylǵy Astana sammıtinde ShYU alǵash ret «ondyq» formatynda ún qatty. Dál osy sammıtte Belarýs Respýblıkasy to­lyqqandy múshe retinde alǵash ret alqaly jıynǵa qatysty.

Buǵan qosa Qazaqstannyń bas­tamasymen jáne basqa múshe memleketterdiń qoldaýymen ShYU-nyń 2035 jylǵa deıingi damý strategııasy, Azyq-túlik qaýip­sizdigi baǵdarlamasy, Shekara máseleleri boıynsha ynty­maqtastyq jáne ózara is-qımyl týraly kelisim, Terro­rızm­ge, separatızm­ge jáne ekstre­mızm­ge qarsy kúres baǵ­dar­lamasy sııaqty mańyzdy qujattar qabyldandy.

Qazaqstannyń uıym aıasyndaǵy basym baǵyttarynyń biri – erekshe ekpinmen ózgerip jatqan halyqaralyq jaǵdaıǵa beıimdelý arqyly ShYU qyzmetiniń tıim­diligin arttyrý.

Astana Uıymdy jańǵyrtýdy, onyń ınstıtýttaryn zamanaýı syn-qaterlerge beıimdeýdi jáne yntymaqtastyqtyń tájirıbelik mazmunyn kúsheıtýdi dáıekti túrde qoldap keledi.

Osy turǵyda Qazaqstannyń 2023–2024 jyldardaǵy ShYU-ǵa tóraǵalyǵy erekshe mańyzǵa ıe boldy. 2024 jylǵy Astana sammıtinde uıym qyzmetin jetil­dirý úderisi bastalyp, onyń ınstıtý­sıonaldyq turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa, sheshim qabyldaý tıimdiligin arttyrýǵa jáne memleketter arasyndaǵy ózara is-qımyldy keńeıtýge baǵyttalǵan mańyzdy qadamdar jasaldy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jahan­dyq turaq­syzdyq jaǵ­daıyn­da ShYU jańa geosaıası jáne ekono­mıka­lyq shynaıy ahýalǵa der kezinde beıimdelýi qajet ekenin atap ótti. Osyǵan baılanysty Qazaqstan uıym qyzmetine keshendi taldaý júrgizýdi, onyń ishinde sheshim qabyldaý tetikterin, birlesken jobalardy iske asyrý barysyn jáne salalyq qurylymdardyń qyzmetin úı­lestirý máselelerin qarastyrýdy usyndy.

Qazaqstan bastamashylyq etken ShYU qyzmetin jetildirý úderisi qazirgi tańda múshe memleketter tarapynan bel­sendi túrde talqylanyp júr. Bul irge­li bastamanyń negizgi maqsaty – uıym­nyń tájirıbelik tıimdiligin arttyrý jáne onyń Eýrazııa keńistigindegi ha­lyq­aralyq ynty­maqtastyqtyń jetekshi orta­lyqtarynyń biri retindegi rólin kúsheıtý.

Qazaqstan uıymnyń ekono­mıkalyq quramdas bóligin nyǵaıtýdy da qoldaıdy. Bul baǵyt – ShYU áleýetiniń tolyq paıdalanylmaýyna baılanysty jıi synǵa ushyraıdy jáne osy taqylettes pikirlerdiń belgili bir dárejede negizi bar ekenin moıyndaý qajet.

Ishki jalpy ónim kólemi boıynsha ShYU álemdegi eń iri birlestikterdiń sanatyna jatady. Múshe memleketterdiń syrtqy saýda aınalymy ártúrli baǵa­laý­lar boıynsha shamamen 1 trln dollardy quraıdy. Uıym quramynda álemdegi eń iri energııa óndirýshiler men tu­tynýshylar bar. Sonymen qatar óńir aýma­ǵy arqyly halyqaralyq mańyzy bar negizgi qurlyqtyq kólik dálizderi ótedi.

ShYU-nyń ekonomıkalyq áleýeti uıym­nyń serpindi eko­nomıkalyq yntymaq­tas­tyqtyń mańyzdy ortalyq­tarynyń birine aınalýyna tolyq múmkindik týǵyzady. Alaıda bul áleýet áli de tolyq kólemde ıgerilgen joq. Osy­ny eskere otyryp, Qazaqstan birlesken ınvestısııalyq jobalardy jandandyrýdy, ózara esep aıyrysýlarda ulttyq valıýtalardy keńinen paıdalanýdy jáne uıym­ǵa múshe memle­ketterdiń aýma­ǵy arqyly ótetin halyqaralyq kólik dáliz­derin damytýdy usynady.

О́z tarapynan Qazaqstan sıfrlyq beıimdelý deńgeıi joǵary ári qyzmet kórsetý salasynda mol tájirıbe jınaq­taǵan orta derjava retinde ShYU aıasynda sıfrlyq transformasııa, ınnovasııa­lardy engizý jáne elektrondyq saýda, kıber­qaýipsizdik pen jasandy ıntellekt salalaryndaǵy jańa yntymaqtastyq alań­daryn qalyptastyrý baǵyttaryn belsendi túrde ilgeriletip keledi.

ShYU memleketteri úshin ekologııalyq máseleler ekono­mıkalyq turaqtylyqty, azyq-túlik qaýipsizdigin jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn qamtamasyz etýmen ti­keleı baılanysty ekenin umytpaýymyz kerek.

О́ńir úshin klımattyń ózgerýi, shóleıt­tený, sý resýrstarynyń azaıýy jáne qor­shaǵan ortanyń lastanýy máseleleri erekshe ózek­ti bolyp otyr. Ortalyq Azııa sý qaýipsizdigi turǵysynan álemdegi eń osal óńirlerdiń biri sanalady. Sondyqtan ekologııalyq kún tártibi ShYU úshin stra­tegııalyq mańyzǵa ıe.

Osy rette Prezıdent Qasym-Jomart­ To­qaev usynǵan ShYU-ǵa múshe memle­ketterdiń Sý problemalaryn taldaý or­talyǵyn qurý bastamasyna erekshe toqtalyp ótkenimiz jón. Bul qurylymnyń qyzmeti sý resýrs­taryn tıimdi jáne ornyqty paıdalaný salasyndaǵy tehnologııalar men úzdik tájirıbelerdi biriktirýge, sondaı-aq sý sharýashylyǵy salasyndaǵy ın­novasııalyq sheshimderdi birlesip engizýge baǵyttalmaq.

Tutastaı alǵanda, búgingi tańda ShYU kópsalaly halyqaralyq uıym retinde tolyqtaı qalyp­tasqany aıdan anyq. Uıymdaǵy árbir yntymaqtastyq baǵyty «Shanhaı rýhyn» saqtaı otyryp jáne barlyq múshe memle­ketterdiń belsendi qatysýymen úılesimdi damyp keledi.

Osy tusta aıryqsha atap kórsetetin taqyryp – qaýipsizdik salasyndaǵy aýqymdy jumysyna qaramastan, ShYU áskerı blok nemese úshinshi memleketterge qarsy baǵyttalǵan jabyq odaq emes. ShYU – ashyq yntymaqtastyq keńistigi.

Qazaqstan dástúrli túrde teń quqyqty dıalogti, sheshimderdi bátýalastyq negizinde qabyldaýdy jáne teketirestik tásilderdiń paıda bolýyna jol bermeýdi qol­daıdy. Tek ShYU Hartııasynyń maqsat­tary men qaǵıdattaryna adaldyq ta­nytý arqyly uıymnyń teńgerimdi damýyn jáne ashyq ári senimdi kópjaqty dıa­logti qamtamasyz etýge bolady.

Shırek ǵasyr ishinde ShYU ártúrli saıası dástúrleri, ekonomıkalyq mo­delderi men mádenı erekshelikteri bar memleketterdiń ustanymdaryn ortaq maqsattar men bolashaq aldyndaǵy ortaq jaýapkershilik tóńireginde biriktire alatynyn birneshe ret dáleldedi.

Bul mereıtoılyq belestiń júrip ótken jolyna qaraǵanda qajyrly eńbek, dıp­lomatııalyq sheberlik, saıası kóre­gendik jáne memleketterdiń ózara senim men túsinistikti nyǵaıtýǵa degen shynaıy qulshynysy jatqanyn kóremiz.

Búginde ShYU ózindik damý jolynyń jańa kezeńine qadam basyp keledi. Bul – yntymaqtastyqtyń tıimdiligi jahandyq turaqtylyqqa jáne mıllıondaǵan adam­nyń ómir sapasyna tikeleı áser etetin kókjıegi keń kezeń.

Ýaqytpen ekshelgen mol tájirıbe, ózara is-qımyldyń biregeı áleýeti jáne «Shan­haı rýhynyń» myzǵymas qaǵıdat­taryna adaldyq – Uıymnyń aldaǵy ýaqytta da halyqaralyq sahnadaǵy ma­ńyz­dy ortalyqtardyń biri bolyp qala berýine múm­kindik týǵyzatynyna kámil senemin.

Memleket basshysy Qasym-Jomart­ Toqaev atap ótkendeı: «Bizdiń halyqtary­myz ShYU-dan zor úmit kútedi. Olar Uıym aıasyndaǵy ózara ymyra men ortaq múddelerdi eskerýge negizdelgen nátıjeli ynty­maqtastyq qazirgi syn-qaterler men bolashaq­taǵy qıyndyqtardy abyroımen eńserýge, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa múmkindik beredi dep senedi».