Bıyl jańa Konstıtýsııanyń qabyldanýyna baılanysty elimizde kezekti raqymshylyq naýqany júrgizilmek. Bul naýqan burynǵylardan ózgerek bolady. Ocy joly qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵandar ǵana emes, ákimshilik baptarmen isti bolǵandar da keshirimge iligedi. Ony júzege asyrý úshin arnaıy zań ázirlenip, keshe Senat otyrysynda maquldandy.
Senator Murat Qadyrbektiń aıtýynsha, «Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasyn qabyldaýǵa baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» zań bir top Parlament depýtatynyń bastamasymen ázirlengen. Elimizdiń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńi ádildik, izgilik, zań ústemdigi men adamnyń qadir-qasıetin qurmetteý qaǵıdattaryn bekitti. Osyǵan oraı qaýpi joǵary emes jekelegen quqyqbuzýshylyqtardy jasaǵan adamdardyń túzelýi men qoǵamǵa qaıta beıimdelýine qosymsha múmkindik berý týraly oń sheshim qabyldanyp otyr.
«Raqymshylyq – jaýaptylyq qaǵıdatynan bas tartýdy bildirmeıdi, ol naqty belgilengen jaǵdaılarda qoldanylatyn izgilik aktisi. Onyń ózindik máni bar: raqymshylyq elimizdiń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńimen tikeleı baılanysty. Maqsaty – memlekettiń qylmystyq saıasatyn qaıta qaraý nemese qylmysqa qatysty ustanymdy jumsartý emes. Bul – el damýyndaǵy mańyzdy kezeńge oraı qabyldanyp otyrǵan bir rettik quqyqtyq sheshim», deıdi M.Qadyrbek.
Senatordyń aıtýynsha, jańa zańǵa sáıkes, qylmystyq teris qylyqtar, onsha aýyr emes qylmys jasaǵan adamdar, sondaı-aq zalal keltirýge alyp kelmegen ne ony tolyq ótegen nemese azamattyq talap qoıylmaǵan aýyrlyǵy ortasha qylmystar jasaǵan adamdar qylmystyq jaýapkershilikten nemese negizgi jazadan bosatylýǵa jatady. Sondaı-aq aýyrlyǵy ortasha qylmystar jasaǵan sottalǵandardyń joǵaryda atalǵan sanattaryna jatpaıtyn, aýyrlyǵy ortasha qylmystar jasaǵan adamdarǵa negizgi jazasynyń ótelmegen bóliginiń merzimi nemese mólsheri jartylaı qysqartylady.
«Jazasyn ótep jatqan nemese ony áli oryndamaǵan adamdarǵa negizgi jazasynyń ótelmegen nemese oryndalmaǵan bóliginiń merzimderi ne mólsherleri qylmystyq quqyqbuzýshylyqpen keltirilgen zalaldy jáne ózderine qoıylǵan talaptardy tolyq ótegen jaǵdaıda ne olar bolmaǵan kezde aýyr qylmystar – úshten bir bóligine, asa aýyr qylmystar tórtten bir bóligine qysqartylady. Al osy sanattarǵa jatpaıtyn sottalǵan adamdarǵa negizgi jazasynyń ótelmegen nemese oryndalmaǵan bóliginiń merzimderi nemese mólsherleri, atap aıtqanda, aýyr qylmystardyń tórtten bir bóligi, asa aýyr qylmystardyń besten bir bóligi qysqartylady», dep atap ótti M.Qadyrbek.
Sonymen qatar eń aýyr qylmystar úshin qylmystyq jaýapkershiliktiń bultartpastyq qaǵıdaty saqtalady. Depýtattyń aıtýynsha, sybaılas jemqorlyq, terrorıstik, ekstremıstik, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qol suǵylmaýshylyǵyna qarsy qylmystar, adamdardy azaptaǵandar, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalǵan, adam óltirý, densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý, memleketke opasyzdyq jasaý, sondaı-aq basqa da asa qaýipti qylmystar jasaǵan sottalǵandarǵa keshirim bolmaıdy. Osy maqsatta raqymshylyq jasaý týraly zańnyń 3-babynda raqymshylyq qoldanylmaıtyn qylmystyq quqyqbuzýshylyqtardyń tizimi naqty aıqyndalǵan.
«Elimizdiń tarıhynda alǵash ret qylmystyq raqymshylyqpen qatar ákimshilik raqymshylyqty da júrgizý kózdelip otyr. Osyǵan deıin mundaı quqyqtyq tetik respýblıkalyq deńgeıde qoldanylǵan emes, sondyqtan bul – zańnyń asa mańyzdy jańalyǵynyń biri. Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, jeke kásipker retinde tirkelgen kásipkerlik sýbektileri, jeke notarıýstar, jeke sot oryndaýshylary, advokattar, zań konsýltanttary, ákimshilik quqyqbuzýshylyqtar úshin osy zań qoldanysqa engiziletin kúnge deıin oryndalmaǵan aıyppul túrindegi ákimshilik jazadan ne onyń osy zań qoldanysqa engiziletin kúnge deıin oryndalmaǵan bóliginen bosatylady», deıdi senator.
Bul naýqan aıasynda 16 myńnan asa adam qylmystyq jáne ákimshilik raqymshylyqqa ilinedi dep kútilip otyr. Osyǵan oraı, raqymshylyq jasaý týraly negizgi zańmen qylmystyq jáne ákimshilik quqyqbuzýshylyqtar jasaǵan adamdarǵa qatysty raqymshylyq jasaýdy qoldaný sharttary men tártibi de rettelmek.
«Qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańnamasyna ilespe túzetýler raqymshylyqtyń tıimdi iske asyrylýyn qamtamasyz etýge ári sotqa deıingi tergep-tekserýdi aıaqtaý tártibin jetildirýge, al Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekske túzetýler raqymshylyq aktilerin iske asyrýdyń tıimdiligin arttyrýǵa ári ákimshilik is júrgizýdi sıfrlandyrýdy jetildirýge baǵyttalǵan. Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi, quqyqbuzýshylyq profılaktıkasy máseleleri boıynsha túzetýler atqarýshylyq is júrgizýdiń tıimdiligin arttyrýdy, sondaı-aq «Zań men tártip» konstıtýsııalyq qaǵıdatyn iske asyrý jónindegi vedomstvoaralyq komıssııany qurýdy kózdeıtin normalardy qarastyrady», deıdi M.Qadyrbek.
Sózimizdiń basynda bıylǵy naýqannyń ereksheligi el tarıhynda tuńǵysh ret ákimshilik raqymshylyqtyń jasalýy ekenin aıtyp ótken edik. Bul tájirıbe aldaǵy ýaqytta jalǵasa bere me, álde osy joly ǵana júrgizile me? Biz osy suraqty depýtatqa qoıdyq.
«Bul – bıylǵy raqymshylyq aıasynda júrgiziletin bir rettik shara ǵana. Al aldaǵy jyldary da taǵy ákimshilik raqymshylyq júrgiziletinine qatysty ázirge eshqandaı jospar joq», dep jaýap berdi M.Qadyrbek.
Sonymen qatar ol bul joly burynǵy jyldarda júrgizilgen raqymshylyqtar barysynda baıqalǵan kemshilikter eskerilgenin, sondaı-aq jazadan bosap shyqqan adamdardy qoǵamǵa qaıta beıimdeýdiń naqty tetikteri zań jobasynda qarastyrylǵanyn atap ótti.
Al senator Evgenıı Bolgerttiń aıtýynsha, ákimshilik raqymshylyq negizinen halyqtyń qarjylyq aýyrtpashylyǵyn jeńildetý úshin keıbir aıyppul túrlerin óshirýge baǵyttalyp otyr.
«Ákimshilik raqymshylyqtyń aýqymy keń. Ol Ákimshilik quqyqbuzýshylyqtar týraly kodekstiń 280-baby boıynsha 15 memlekettik organǵa qatysy bar quqyqbuzýshylyqtardy qamtıdy. Al qylmystyq raqymshylyqqa iligetinderdiń 15 myńnan astamy – sottalǵandar, myńnan astamy – tergeýdegiler. Sonyń ishinde 4 myńnan asa adam qylmystyq jaýaptylyq pen jazadan tolyqtaı bosatylady, qalǵandarynyń merzimi qysqartylady», dep atap ótti senator.