Jasandy ıntellekt tóńiregindegi jahandyq jarys jańa kezeńge qadam basty. Keshe ǵana bolashaqtyń tehnologııasy sanalǵan júıeler búginde elderdiń ekonomıkalyq áleýetin aıqyndaıtyn mańyzdy quralǵa aınaldy. Qazir álemniń jetekshi memleketteri ony ekonomıkanyń altyn arqaýyna balap otyr. Elimiz de osy úderisten shet qalmaq emes. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bekitken «Digital Qazaqstan» strategııasy – sonyń aıqyn kórinisi. Bul qujat memlekettik qyzmetterdi sıfrlandyrýmen ǵana shektelmeıdi. Negizgi maqsat – derekke, esepteý qýatyna, jasandy ıntellekt pen sıfrlyq ınfraqurylymǵa súıenetin ekonomıkanyń jańa modelin qalyptastyrý.
Qarjy qyzmeti qalaı jeńildedi?
Keıingi jyldary elimizde osy baǵyttaǵy iri bastamalar kezeń-kezeńimen júzege asyryla bastady. Sýperkompıýterler iske qosylyp, jasandy ıntellekt ortalyqtary quryldy, logıstıka men memlekettik qyzmet kórsetý salasyna sıfrlyq sheshimder engizildi. Bul jobalardyń júzege asý barysy týraly buǵan deıin de jazǵan edik. Endigi mańyzdy másele – olardyń ekonomıkaǵa qandaı naqty áser berip jatqany jaıynda.
Elimiz keıingi jyldary fıntehtiń damý qarqyny jóninen kóp memleketten ozyq. Búginde mıllıondaǵan azamat kúndelikti tólemnen bastap nesıe rásimdeýge deıingi qyzmetterdiń basym bóligin smartfon arqyly paıdalanady. Finratings.kz bas dırektory, bank jáne ákimshilik quqyq salasynyń sarapshysy Bolat Mahanalınniń aıtýynsha, fıntehtiń ózi jańa qubylys emes. Tek keıingi jyldary ol ekonomıkanyń derbes baǵytyna aınaldy.
«Fınteh termıni alǵash ret 1990 jyldardyń basynda amerıkalyq Citicorp bankiniń ishki tehnologııalyq baǵdarlamasynda qoldanylǵan. Alaıda bul uǵym jeke ındýstrııa retinde 2008 jylǵy jahandyq qarjy daǵdarysynan keıin qalyptasty. Sol kezde dástúrli bank-terge degen senim álsirep, tehnologııalyq startaptar naryqtaǵy bos keńistikti tez toltyra bastady. Olar qarjylyq qyzmetterdi bıýrokratııasyz, uzaq kútýsiz ári jasyryn komıssııalarsyz usyndy. Osy kezeńde PayPal jańa deńgeıge kóterildi, alǵashqy p2p-kredıtteý platformalary paıda boldy, keıinnen neobankter qalyptasty. Buryn mundaı ótinimdi bank qyzmetkerleri birneshe kún boıy tekseretin. Qazir júıe kredıttik bıýrolar deregin, klıenttiń tranzaksııalyq tarıhyn, tólem tártibin avtomatty túrde taldap, sheshimdi nebári 90 sekýnd ishinde qabyldaı alady», dep túsindirdi sarapshy.
Álemde mobıldi qarjy servısteri keń taraǵanǵa deıin shamamen 1,4 mıllıard adamnyń bank qyzmetterine qoly jetpegen. Sebebi olar bank bólimshelerinen alys turdy nemese qajetti qujattardy jınaı almady. Fınteh osy kedergilerdiń kóbin joıdy. Elimizde bul ásirese aýyldyq óńirlerde anyq baıqalady.
«Elimizde halyqtyń ortasha jasy – shamamen 31 jas. Bul – smartfondy negizgi qural retinde qabyldaǵan býyn. Ekinshiden, elimizde dástúrli bank ınfraqurylymy barlyq óńirde birdeı damymaǵan edi. Sondyqtan azamattar eski júıeden jańa júıege kóshken joq, birden sıfrlyq qyzmetterdi paıdalana bastady. Úshinshiden, eGov, elektrondy sıfrlyq qoltańba, sıfrlyq qujattar sekildi memlekettik servıster qoǵamdy sıfrlyq ortaǵa erterek beıimdedi. Sonyń nátıjesinde onlaın nesıe rásimdeý nemese qarjylyq operasııalardy qashyqtan júrgizý qalypty qubylysqa aınaldy. Sondyqtan bolashaqtaǵy báseke bank-ter arasynda emes, tutas sıfrlyq ekojúıeler arasynda júredi. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstannyń belgili bir artyqshylyǵy bar. Elde mundaı modelder qazirdiń ózinde qalyptasyp úlgerdi», deıdi B.Mahanalın.
400 myń adam jumyssyz qalýy múmkin
Degenmen sıfrlyq ınfraqurylym qurý, sýperkompıýterlerdi iske qosý nemese jańa platformalardy engizý óz aldyna maqsat emes. Onyń túpki nátıjesi ekonomıka men eńbek naryǵynda kórinýge tıis. Sondyqtan jasandy ıntellekt tóńiregindegi basty suraqtardyń biri – bul tehnologııa jumys oryndaryn qysqarta ma, álde jańa múmkindikter asha ma degen másele.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi aldaǵy 10 jyl ishinde jasandy ıntellektini engizýge baılanysty elimizde 400 myńǵa deıin adam jumysynan aıyrylýy múmkin ekenin málimdedi. Mundaı boljam qoǵamda alańdaýshylyq týǵyzǵanymen, sarapshylar máseleni tek táýekel turǵysynan qarastyrý jetkiliksiz ekenin aıtady. Qazaq Expert Club sarapshysy, qarjyger Saıda Tileýlenovanyń pikirinshe, jasandy ıntellekt eńbek naryǵyna belgili bir qysym túsirgenimen, onyń ekonomıkalyq áleýeti áldeqaıda aýqymdy.
«Búginde elimizdiń ekonomıkasynda shamamen 9,8 mıllıon adam jumyspen qamtylǵan. Eger 400 myń jumys orny qysqarsa, bul jalpy jumyspen qamtýdyń shamamen 4 paıyzyna teń bolady. Eńbek naryǵy úshin bul eleýli kórsetkish ekeni sózsiz. Alaıda tehnologııalyq ózgeristerdi tek qysqaratyn jumys oryndarynyń sany arqyly baǵalaý durys emes. Tarıh kórsetkendeı, árbir tehnologııalyq tóńkeris belgili bir mamandyqtardy yǵystyrǵanymen, sonymen qatar jańa kásipterdiń paıda bolýyna jol ashqan. Jasandy ıntellekt el ekonomıkasy úshin táýekel ǵana emes, jańa ósim kózi de bola alady. PwC kompanııasynyń baǵalaýynsha, 2030 jylǵa qaraı jasandy ıntellektiniń álemdik ekonomıkaǵa qosatyn úlesi 15 trıllıon dollardan asady. Bul sıfrlar tehnologııanyń aýqymyn ǵana emes, onyń jahandyq ekonomıkalyq qurylymdy qanshalyqty ózgertetinin kórsetedi», dep túsindirdi sarapshy.
Bizge eń mańyzdy máseleniń biri – eńbek ónimdiligi. Bul – kóp jyldan beri aıtylyp kele jatqan qurylymdyq túıtkilderdiń biri. Uzaq merzimde jasandy ıntellekt ónimdilikti arttyrýdyń negizgi faktorlarynyń birine aınalýy múmkin. Bıznes turǵysynan qaraǵanda bul – operasııalyq shyǵyndardy azaıtý, úderisterdi jedeldetý, analıtıka sapasyn arttyrý jáne resýrstardy tıimdi basqarý degen sóz. Mundaı múmkindikter ásirese bank sektorynda, logıstıkada, taý-ken ónerkásibinde, saýdada jáne memlekettik basqarýda anyq baıqalady. Qujat aınalymy men kúndelikti operasııalardy ishinara avtomattandyrýdyń ózi memleket pen bızneske jyl saıyn júzdegen mıllıard teńge únemdeýge múmkindik berýi yqtımal.
«Jasandy ıntellekt ekonomıkany kóleńkeden shyǵarýdyń da mańyzdy quralyna aınala alady. Úderister sıfrlyq formatqa kóshken saıyn sybaılas jemqorlyq táýekeli tómendeıdi, kóleńkeli shemalarǵa múmkindik azaıady, adamı faktordyń yqpaly qysqarady. Memleket úshin bul salyq túsimderiniń artýyn jáne bıýdjet qarajatynyń tıimdi jumsalýyn bildiredi. Sonymen birge memlekettik sektorda da eleýli ózgerister bolýy múmkin. Qazaqstan dástúrli túrde joǵary ákimshilik shyǵyndar máselesimen betpe-bet keledi. Memlekettik qyzmetterdi, analıtıkany jáne derekterdi óńdeýdi avtomattandyrý bıýrokratııalyq rásimderdi qysqartyp, sheshim qabyldaý jyldamdyǵyn arttyryp, azamattarǵa kórsetiletin qyzmet sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi», deıdi S.Tileýlenova.
Básekeniń jańa erejesi
Jasandy ıntellekt eńbek naryǵyn ǵana emes, bıznes pen qarjy sektoryndaǵy báseke qaǵıdalaryn da ózgertip jatyr. Buǵan deıin sıfrlandyrýdyń negizgi maqsaty qyzmet kórsetýdi jedeldetý bolsa, endi másele jyldamdyqtan da tereń deńgeıge ótip barady. «Bereke Bank» shaǵyn jáne orta bıznes satylymdary departamentiniń dırektory Asqar Qalıevtiń aıtýynsha, kásipkerlerdiń qarjy ınstıtýttaryna qoıatyn talaby túbegeıli ózgergen.
«Bıznes bankten jaı ǵana jyldam qyzmet kútpeıdi. Ol jyldam ári dál sheshim kútedi. Qazir jyldamdyqtyń ózi básekelik artyqshylyq bolýdan qaldy. Qazaqstandaǵy fınteh kompanııalary men memleket sıfrlandyrý baǵytynda úlken jumys atqardy. Biz jeke tulǵa retinde kóptegen qyzmetti bir-eki batyrmamen alamyz. Sol sebepti kásipker keshke tamaǵyna tapsyrysty birneshe sekýndta rásimdep, kelesi kúni keńsesine kelgende korporatıvtik qarjy qyzmetteriniń áli de baıaý jumys isteıtinine tańyrqaıdy. Klıent úshin shot ashý nemese qyzmet kórsetý ǵana jetkiliksiz. Oǵan kúrdeli jaǵdaıda sapaly sarapshylyq qoldaý qajet. Sondyqtan jańa ekonomıkada batyrmany tez basatyn bank emes, klıentke qaı batyrma qajet ekenin ózgelerden buryn túsinetin bank jeńedi», deıdi Asqar Qalıev.
Sondyqtan qarjy uıymdarynyń básekelik artyqshylyǵy basqa baǵyttarǵa aýysa bastaıdy. Eń mańyzdy faktordyń biri – bank qyzmetiniń klıent bıznesine neǵurlym tereń kirigýi. Eger qarjy uıymy syrtqy saýda kelisimsharttaryna, logıstıkaǵa, tólem júıesine jáne operasııalyq úderisterge enip úlgerse, kásipker tarıf aıyrmashylyǵy úshin seriktesin aýystyra qoımaıdy. Sebebi bıznes-úderisterdi qaıta qurý shyǵyny áldeqaıda joǵary bolady.
«Kásipkerge jaı ǵana ónim emes, naqty máselesin sheshetin qural qajet. Bireýge aınalym qarajatyn basqarý mańyzdy bolsa, ekinshisine tenderge qatysý nemese kelisimshart mindettemelerin oryndaý mańyzdy bolýy múmkin. Sondyqtan qarjy servısteri klıenttiń naqty jaǵdaıyna beıimdelýge tıis. Menińshe, qarjy salasynda jaýapkershilikti tolyqtaı algorıtmge berý múmkin emes. Jasandy ıntellekt taldaıdy, usynady, kómektesedi. Biraq iri halyqaralyq kelisimsharttar nemese qaýipsizdikke qatysty máseleler týyndaǵanda klıent jaýapkershilikti óz moınyna alatyn seriktesti kórgisi keledi. Sondyqtan algorıtmder kúndelikti jumysty jeńildetkenimen, strategııalyq seriktestik pen kásibı saraptama qunyn joǵaltpaıdy», deıdi ol.
Bir kezderi ınternet pen smartfon kúndelikti ómirdi qalaı ózgertse, jasandy ıntellekt te ekonomıkaǵa dál sondaı yqpal etýge jaqyn tur. Qazir bul ózgeristerdiń alǵashqy belgileri ǵana kórinip jatyr. Al negizgi nátıje aldaǵy jyldary anyq baıqalady. Elimiz osy jańa kezeńge qandaı daıyndyqpen barady, qaı salalar utady, eńbek naryǵy qalaı ózgeredi? Bul suraqtardyń jaýaby áli talaı talqylanary anyq. Biz de osy taqyrypqa aldaǵy ýaqytta qaıta oralamyz.