Eldegi jyljymaıtyn múlik naryǵy ótken jyldan beri daǵdarysty kezeńdi bastan ótkerip jatqanymen, aldaǵy 3–5 jylda turǵyn úı baǵasynyń qaıta qymbattaýy ábden múmkin. Sarapshylar mundaı boljamdy halyq sanynyń ósýimen, ýrbanızasııa úderisiniń kúsheıýimen jáne 2008–2009 jyldary dúnıege kelgen býynnyń baspana satyp alý kezeńine jaqyndaýymen baılanystyrady.
Suranys pen táýekel tarazysy
Elimiz rıeltorlarynyń ózin-ózi retteıtin qaýymdastyǵy prezıdentiniń keńesshisi Nına Lýkıanenkonyń aıtýynsha, turǵyn úı baǵasy taıaý ýaqytta kúrt ósedi dep naqty aıtý qıyn. Onyń pikirinshe, resmı statıstıka da naryqtaǵy naqty jaǵdaıdy tolyq kórsete bermeıdi.
«Keıingi aılardaǵy dınamıkaǵa qarasaq, ınflıasııa deńgeıindegi ǵana aýytqýlar baıqalady. Qańtarda ósim 2,5 paıyz bolsa, keıingi aılarda 0,2 paıyzdan 0,6 paıyzǵa deıingi aralyqta qalyptasty. Bul naryqtyń áli de daǵdarys jaǵdaıynda turǵanyn kórsetedi. Onyń ústine resmı statıstıka kóbine naqty mámilelerge emes, jarnamalardaǵy baǵalarǵa súıenedi. Sondyqtan statıstıkalyq kórsetkishter men naryqtaǵy shynaıy ahýal árdaıym sáıkes kele bermeıdi», deıdi maman.
Ásirese qaıtalama turǵyn úı naryǵyna qysym kúsheıip keledi. Buryn salynǵan eski úıler ıpotekalyq baǵdarlamalar aıasynan birtindep shettetilip jatyr. Sebebi bankterdiń basym bóligi paıdalanýǵa berilgenine 50 jyldan asqan úılerge ıpoteka rásimdeýge qulyqsyz. Bul óz kezeginde mundaı baspanalardyń naryqtyq qunyna áser etedi.
Eger páterge ıpotekalyq nesıe berilmese, satýshy áleýetti satyp alýshylardyń edáýir bóligin joǵaltady. Suranystyń tómendeýi baǵanyń da quldyraýyna alyp keledi. Qazir qaıtalama naryqtaǵy turǵyn úıler jańa salynǵan úılermen básekede utylyp barady. О́ıtkeni qurylys kompanııalary bólip tóleý, jeńildetilgen mólsherlemeler, jóndeý jumystary jáne basqa da qosymsha artyqshylyqtar usynyp otyr.
Qoljetimdi ıpotekanyń ózi kezinde turǵyn úı baǵasynyń kúrt ósýine áser etken faktorlardyń biri bolǵany belgili.
«Kez kelgen adam arzan ıpoteka ala alatyn jaǵdaıda naryq birden qyzyp ketedi. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń qarajatyn paıdalaný múmkindigi berilgen kezeńde de osyndaı jaǵdaı oryn aldy. Qosymsha qarjylyq qoldaý toqtaǵan soń baǵalar birtindep tómendeı bastady. Sondyqtan jeńildetilgen baǵdarlamalar naqty muqtaj azamattarǵa ǵana baǵyttalýy kerek», deıdi sarapshy.
Jaldamaly turǵyn úı naryǵy da burynǵydaı maýsymdyq faktorlarǵa táýeldi. Ásirese Almaty men Astanada stýdentterdiń suranysy baǵaǵa aıtarlyqtaı yqpal etedi. Jaz mezgilinde jaldaý naryǵy baıaýlap, kúzde qaıta jandanady. Keıingi jyldary stýdenttik jataqhanalar men kampýstar sany artqanymen, bul jaldaý naryǵyndaǵy qysymdy aıtarlyqtaı azaıta alǵan joq. Sebebi iri qalalar jumys oryndary, bıznes múmkindikteri jáne ishki kóshi-qon esebinen turǵyndardy ózine tartýdy jalǵastyryp keledi.
Al jer silkinisterinen keıin jeke turǵyn úılerge qyzyǵýshylyq artqanymen, halyq kópqabatty úılerden jappaı bas tartyp otyrǵan joq. Tek satyp alýshylar joǵarǵy qabattaǵy páterlerge saqtyqpen qaraı bastady. Sondyqtan mundaı páterlerge keı jaǵdaıda 10 paıyzǵa deıin jeńildik usynylýy múmkin.
Sonymen birge sarapshylar salynyp jatqan turǵyn úıdi satyp alý kezinde erekshe muqııat bolýǵa shaqyrady. Búginde memleket qurylys kompanııalaryna qoıylatyn talaptardy kúsheıtip, zańsyz qurylys nysandaryn anyqtaý men lısenzııalardy toqtatý jumystaryn qolǵa alǵan. Degenmen mamandardyń negizgi keńesi ózgermeıdi: baspana satyp alǵanda mindetti túrde úlestik qatysý týraly kelisimshart jasasý qajet.
Brondaý, ınvestısııalaý nemese birlesken qyzmet týraly kelisimder satyp alýshyǵa tolyq quqyqtyq kepildik bere almaıdy.
Rıeltorlardyń biryńǵaı reestri qajet
Qazaqstandaǵy rıeltorlyq qyzmet naryǵy áli de júıeli retteýdi qajet etedi. Qazirgi tańda ózin rıeltormyn dep tanystyratyn, biraq kásibı biliktiligi joq adamdardyń áreketterine qatysty shaǵymdar jıi túsedi.
Osyǵan baılanysty qazir barlyq rıeltorlardy ózin-ózi retteıtin uıymdarǵa mindetti túrde múshelikke engizýdi kózdeıtin zań jobasy talqylanyp jatyr.
Basty máseleniń biri – elimizde «rıeltor» mamandyǵynyń resmı mártebesiniń bolmaýy. Rıeltorlyq qyzmettiń ulttyq standarty bekitilgenimen, biryńǵaı biliktilik talaptary men mindetti tirkeý júıesi áli engizilmegen.
«Mamandyqtardyń biryńǵaı anyqtamalyǵynda «rıeltor» degen ataý joq. Mindetti emtıhan da, kásibı talaptar da qarastyrylmaǵan. Sonyń saldarynan kez kelgen adam habarlandyrý berip, ózin rıeltormyn dep kórsete alady. Biraq onyń kásibı naryqqa eshqandaı qatysy bolmaýy múmkin», deıdi N.Lýkıanenko.
Rıeltorlar qaýymdastyǵy bul salany zańnamalyq turǵydan retteý máselesin 2009 jyldan beri kóterip keledi. 2021 jyly rıeltorlyq qyzmettiń ulttyq standarty qabyldanǵanymen, negizgi bastamalar tolyq júzege aspady.
Solardyń biri – memlekettik rıeltorlar reestrin qurý. Mundaı tizilim arqyly kez kelgen azamat mamannyń resmı mártebesin, kásibı uıymǵa músheligin jáne qyzmet kórsetý quqyǵyn teksere alar edi. Qazir mundaı júıe bolmaǵandyqtan, naryqtaǵy baqylaý álsiz kúıinde qalyp otyr.
Mamannyń aıtýynsha, kóptegen azamat kelisimshartqa qol qoıǵanymen, onyń talaptaryn muqııat oqymaıdy. Keı jaǵdaılarda qujatta klıent baspanany óz betinshe satatyn bolsa, rıeltordy aldyn ala habardar etýge mindetti ekeni kórsetiledi. Alaıda bul talap oryndalmaı, keıin sot daýy men komıssııa tóleýge qatysty máseleler týyndaıdy.
Rıeltorlyq qyzmet azamattyq-quqyqtyq qatynastarmen retteletin kásipkerlik qyzmet bolǵandyqtan, barlyq talaptar jazbasha túrde rásimdelýge tıis. Qyzmet quny joǵary bolǵandyqtan, mindetti túrde azamattyq-quqyqtyq kelisimshart jasalǵany jón. Qujat talaptaryn talqylap, ózgerister engizýge nemese tolyqtyrýǵa múmkindik bar. Mundaı tájirıbe alaıaqtyq táýekelderin azaıtyp, klıent pen agent arasyndaǵy daýlardyń aldyn alady.
Qaı qalaǵa qarjy salǵan tıimdi?
Keıingi jyldary Almaty men Astanadaǵy turǵyn úı baǵasynyń aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı qysqardy. Eger birneshe jyl buryn elordadaǵy baǵa ońtústik astanadan 30–40 paıyzǵa tómen bolsa, búginde bul aıyrmashylyq is júzinde joıylǵan.
Qazaq Expert Club qurylys salasynyń sarapshysy Dılıara Seıitnurova muny Astana naryǵynyń qarqyndy damýymen baılanystyrady.
«Buryn aıyrmashylyq anyq baıqalatyn. Qazir baǵalar is júzinde teńesti. Bul – elorda naryǵyndaǵy belsendi ósimniń nátıjesi», deıdi sarapshy.
Almaty naryǵy birneshe segmentke bólinedi. Máselen, Alataý jáne Naýryzbaı aýdandarynda ekonom-klass turǵyn úıiniń bir sharshy metri 480–550 myń teńge aralyǵynda bolsa, komfort-klass segmentinde bul kórsetkish 650–780 myń teńgege jetedi. Al Bostandyq pen Áýezov aýdandarynda, ásirese Abaı dańǵylynan joǵary ornalasqan turǵyn úılerdiń baǵasy 800 myń teńgeden bastalyp, 1,5 mıllıon teńgege deıin barady. Medeý aýdanynda bul kórsetkish odan da joǵary.
Astanada turǵyn úı baǵasy jańa aýdandardyń damýyna baılanysty qalyptasyp otyr. Saryarqa aýdanynda turǵyn úıdiń bir sharshy metri 315–500 myń teńge bolsa, Nura aýdanynda 525–595 myń teńge aralyǵynda. Al Esil aýdanynda, ásirese EXPO mańynda baǵa 530 myń teńgeden 1,1 mıllıon teńgege deıin jetedi.
Sarapshynyń málimetinshe, 2025 jyldyń jeltoqsanynda Astanada turǵyn úı mámileleriniń tarıhı rekordy tirkelgen. Al 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda jarnamalardaǵy baǵa ósimi Almatydaǵy 1 paıyzǵa qarsy shamamen 7 paıyzdy quraǵan.
Oń kóshi-qon saldosy elordadaǵy suranysty arttyryp, baǵanyń ósýine yqpal etetin negizgi faktorlardyń biri bolyp otyr.
Jaldaý naryǵynda da aıyrmashylyq baıqalady. Almatyda bir bólmeli páterdi jaldaý quny qalanyń ortalyǵynda shamamen 365 myń teńge, shetki aýdandarda 238 myń teńge deńgeıinde qalyptasqan. Keıingi aılarda baǵanyń azdap tómendeý úrdisi baıqalady. Jyldyq tabystylyq 5–7 paıyzdy qurap, ınvestısııanyń ótelý merzimi orta eseppen 13–15 jylǵa sozylady.
Astanada bir bólmeli páterdi jaldaý quny ortalyqta shamamen 259 myń teńge, shetki aýdandarda 173 myń teńge shamasynda. Munda jaldaý tabystylyǵy 7–9 paıyzǵa deıin jetedi.
Colliers Kazakhstan derekterine sáıkes, elordanyń keıbir aýdandarynda eki bólmeli páterdiń naqty tabystylyǵy, baǵa ósimin eseptegende, 13 paıyzǵa deıin jetýi múmkin. Investısııanyń ótelý merzimi shamamen 10–12 jyl.
Sarapshylardyń pikirinshe, qaı qalaǵa qarjy salý qajettigi ınvestordyń maqsatyna baılanysty. Eger negizgi maqsat – baspanany ózińiz paıdalaný nemese kapıtaldy saqtaý bolsa, Almaty naryǵy turaqtyraq sanalady. Munda jalǵa alýshylardyń tólem qabileti joǵary ári bos turǵan páterlerdiń úlesi az.
Al ınvestısııalyq turǵydan alǵanda Astana naryǵy tartymdyraq kórinedi. Sebebi munda turǵyn úı baǵasy joǵary qarqynmen ósip keledi.
Turǵyn úı quny qalaı qalyptasady?
Almatydaǵy jańa turǵyn úı keshenderinde bir sharshy metrdiń ortasha baǵasy búginde 750–850 myń teńge aralyǵynda.
Kópshilik turǵyn úı baǵasynyń joǵary bolýyn qurylys salýshylardyń paıdaqorlyǵymen baılanystyrady. Alaıda bir sharshy metrdiń shartty túrde 800 myń teńgelik qunyn bólshektep qarastyrsaq, qarajattyń qaıda jumsalatyny anyq kórinedi.
Shyǵyndardyń eń úlken bóligi qurylys jumystaryna ketedi. Bir sharshy metr salýǵa orta eseppen 320–380 myń teńge qajet. Onyń shamamen 165 myń teńgesi qurylys materıaldaryna, 75 myń teńgesi jumysshylardyń eńbekaqysyna jumsalady. Al seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qosymsha 30–35 myń teńge ketedi.
Ekinshi iri shyǵyn – jer telimi. Onyń quny bir sharshy metrge shaqqanda 160–180 myń teńgeni quraıdy. Almatynyń joǵary bóliginde nemese «altyn kvadrat» aýmaǵynda jerdiń úlesi jalpy qunnyń tórtten birine deıin jetýi múmkin.
Baǵanyń aýdanǵa qaraı ártúrli bolýy da osy faktorlarmen baılanysty. Jer qanshalyqty qymbat bolsa, turǵyn úıdiń sońǵy baǵasy da soǵurlym joǵary bolady.
Sonymen birge turǵyn úı baǵasyna qosylǵan qun salyǵynyń 12 paıyzdan 16 paıyzǵa deıin ósýi de áser etýde. Qazirgi jaǵdaıda salyq júktemesi bir sharshy metrge shaqqanda 144–160 myń teńge kóleminde, ıaǵnı jalpy qunnyń shamamen besten bir bóligin quraıdy.
Qurylys kompanııalarynyń operasııalyq shyǵyndary da az emes. Satý keńselerin ustaý, marketıng pen jarnama shyǵyndary bir sharshy metrge 56–80 myń teńge aralyǵynda bolsa, qurylysqa tartylǵan nesıelerdiń paıyzdyq tólemderi taǵy 40–64 myń teńgeni quraıdy.
Nátıjesinde, qurylys salýshynyń taza paıdasy bir sharshy metrden shamamen 50–70 myń teńge nemese jalpy qunnyń 6–8 paıyzy deńgeıinde qalyptasady. Qurylys salasynyń joǵary táýekelderin eskersek, bul asa joǵary tabys emes.
Sarapshylardyń pikirinshe, turǵyn úı baǵasynyń ósýine áser etetin faktorlar áli de saqtalyp otyr. Qazirgi tańda jańa turǵyn úı keshenderiniń janynan mektepter men balabaqshalar salýǵa qurylys kompanııalarynyń mindetti jarna tóleýi máselesi talqylanýda. Eger mundaı talap engizilse, ár sharshy metrdiń ózindik qunyna qosymsha 15–20 myń teńge qosylýy múmkin.
Sondyqtan búgingi baǵalardy naryqtyń eń joǵarǵy shegi dep qarastyrýǵa negiz joq. Halyq sanynyń ósýi, ýrbanızasııa, qurylys shyǵyndarynyń qymbattaýy jáne jańa ınfraqurylymdyq talaptar aldaǵy jyldary turǵyn úı naryǵyna yqpalyn jalǵastyra bermek.
ALMATY