Sóz soıyl №3

OTBASYNDAǴY «OShAǴAN» Kúıeýi áıeline: – Sen tańǵa deıin osylaı otyryp uıyqtamaqsyń ba, durystap jatpaısyń ba? – Erteń keshke toıǵa baramyz ǵoı, prıcheskam buzylyp ketpesin dep... * * * Áıeli kúıeýine: – Osy demalysta «Qudalarǵa» baryp qaıtaıyqshy, men eki bılet alyp qoıdym. – Sonaý Oralǵa deıin úsh kún, beri úsh kún júremiz, jumysty qaıtemiz? – Men saǵan Áýezov teatryndaǵy «Qudalardy» aıtyp turmyn... * * * Áıeli bazardan aýyr sómke kóterip kelgende kúıeýi janashyrlyqpen: – Janym, saǵan aýyr kóterýge bolmaıdy ǵoı. Bul ádetińdi qoıǵanyń jón bolar edi. – Basqa qandaı joly bar? – Eń durysy, sen erinbeı eki ret baryp kel... * * * Bir baıshykesh keshke úıine kelgende áıeli: – Tamaq ishesiń be? – deıdi. – Ne bar? – Qara ýyldyryq, bulǵar sharaby, qazy-qarta, jal-jaıa... – Shirkin, baıaǵydaı qara nan men qara shaı bolsa ǵoı... – Ol úshin eldiń erkekteri sııaqty adal jumys isteý kerek!.. Áıelder «áldıi» – Sen kúıeýińe kezinde bir kórgennen ǵashyq boldyń ba? – Joq, ekinshi ret kórgende. – Sonda qalaı? – Birinshi kórgende men onyń baı ekenin bilgenim joq. * * * Boıjetken qyzdar syrlasyp otyr: – Jaǵdaıy jaqsy, záýlim úıi men saıajaıy, qymbat avtokóligi bar, jumysy jaıly, tabysy myqty, uıqysy tynysh, aıtqanyńa kónetin erkekpen tanysyp, kóńil qosqym keledi. – Depýtattardyń ishinde boıdaǵy joq-aý, shamasy... * * * – Meniń kúıeýim araqty qoıyp ketti. Qazir múlde ishpeıtin boldy. – Meniń de kúıeýim azaıtty. Burynǵydaı aty-jóni joq silteı bermeıdi. Ol qazir eki-aq sebeppen iship júr. Birinshisi – mereke kúnderi. Ekinshisi monshaǵa barǵanda ǵana, – degeni sol, bunyń kúıeýi kirip keledi de: – Janym, búgin qandaı mereke? – deıdi. – Eshqandaı mereke emes. – Onda men monshaǵa baryp keleıin... * * * Túngi úshterde balasy oıanyp: – Mama, bir ertek aıtyp bershi, – deıdi. Sonda sheshesi qatýlanyp: – Qazir ákeń kelsin, ekeýmizge de «ǵajap» ertegisin aıtyp beredi... – degen eken. Bizdiń jeńgeı tamasha («Bizdiń aǵaı tamasha» ániniń jelisimen) Bizdiń jeńgeı qyzyq adam, tamasha, Jymyńdaıdy tıyn-teben sanasa... Aǵaıymnyń aılyǵy sál kem bolsa, Buryshqa ákep turǵyzady, Turǵyzady balasha. Qaıyrmasy: Aǵaı kelse keshigip Jaýap tappaı terleıdi. «Qaqpas, qaıda júrsiń?» dep Jeńgeı ábden tergeıdi. Bizdiń jeńgeı «tamasha». Jeńgemizdi aǵaı qalaı maqtasyn? Jamandasa taǵy biler jaqpasyn. Artyqtaý sóz aıtar bolsa aǵaıym Ne bolady, qudaı ózi saqtasyn. Qaıyrmasy: Aljapqyshyn baılap ap, Aǵaı tamaq jasaıdy. Jeńgeı bolsa jekirip, «Tuzy kem» dep asaıdy... Bizdiń jeńgeı «tamasha». Kirpikteri naızalardaı qaıqaıǵan, Aýzy tipti bosamaıdy aıqaıdan. Aǵamyzdy balasyndaı jumsaıtyn, Osyndaılar kezdesedi, Kezdesedi, oı, qaıdan?! Qaıyrmasy: Bolmaı ma eken áıelde, Meıirim men qaıyrym. Jeńgeı otyr, ánekı, Jııa almastan aıylyn... Bizdiń jeńgeı «tamasha». Ákim YSQAQ. ASTANA. Uıalyp kettim Saıabaqtyń ishinde jele jortyp kele jatyr edim, otyrǵyshta shuqshıyp kitap oqyp otyrǵan on segiz-on toǵyzdar shamasyndaǵy ádemi boıjetken kenet betime barlaı qarap qalǵandaı boldy. «Endi bizge qyz qaraıdy deısiń be», dep ózime qaraýdy umytqaly qalaı bolsa solaı, ólpi-sólpi túrime jynymnyń kelgeni búgin ǵana shyǵar. О́zimdi qolaısyz sezinip, sonda da bolsa dep tula boıymda shıratyp, ebedeısiz yrjıyp, qasynan óte bergenim sol edi, álgi sulýym: – Aǵa, sizden birdeńe suraýǵa bola ma? – dedi syzylyp. Munsha tolqymaspyn! Moınyna buǵalyq túsken asaýdaı typyrladym da qaldym. «Aǵa» degen daýsyń­nan aınalaıyn! – Aǵa, bálkim, az ýaqy­tyńyzdy bólip, janyma otyrarsyz? Qudaıym-aı, qulap qalmasam bolar edi… – Á, ıá, ıá, – dep basymdy shulǵı berdim. Bireýge uqsatty ma, álde boıymnan min izdedi me, boıjetken túrimdi taǵy bir barlap aldy da: – Aǵa, jasyńyz neshede?– dedi. Júregim tas tóbeme shyqty! Oıpyrmaı, ne desem eken? Otyz­damyn desem be? Joq, otyzǵa onsha kelińkiremeımin… Qyryq desem… Oıbaı, qyryq deýge bolmaıdy. Qazirgi qoǵamda qyryqtan jaǵymsyz jas joq. Qaı jerge jumys izdep barsań da «qyryqtan asqandardy qabyldamaımyz», dep bezireıip otyrǵandary. Qamal buzar qyryqtaǵy beıbaqty ju­mys isteýge qabiletsizder qata­ryna qosyp qoıǵanda, qyzben «qy­ryq­tamyn» dep tanysý qolyńa qonǵaly turǵan baqyt qusyńdy óz qolyńmen ushyrǵandaı ǵoı... Únsiz turyp qalsam kerek, álgi qyz: – Shamalaýymsha, aǵa, siz elýden asqan bolarsyz? – dedi ózi boljam jasaýǵa kóship. О́zimdi qyryqqa qımaı otyrǵan men shoshyp tústim. – Qaıdaǵy elý, qaraǵym, men otyzdyń besine endi keldim. – Á-á, – dedi boıjetken jáı­ba­raqat qana, – onda áli jas ekensiz. Men sizdi túrińizge qarap úlke-en kisi eken dep oılasam… О́kinishti! «Qap, búldirdim-aý! Bul qyz­ǵa jasamystar unaıtynyn bil­sem­shi… Álde... áli de kesh emes, ja­symdy jasyrmaı aıta qoısam ba eken? Áı, táýekel!» dep oıladym da: – Qa… qaryndas, men…sál, bylaı, ázildep edim, men negizi qyryq jetidemin. Qudaı qalasa, arǵy jaǵynda elý de menmundalap tur, – dedim. «Qaryndasym» maǵan synaı bir qarady da: – Qyryq jetidemin deısiz, á! Ymm…– dedi biraz oılanyp, – bi­raq, bul sonshalyqty kóp jas emes... Mássaǵan! Myna qyz men oılaǵandaı perishte emes sııaqty! Emeýrinin endi túsingendeımin. «Qyryq jeti jastyń ózi az» dedi, á! Oı, kórgensi-iz!» – Aınalaıyn, qaryndas, – dep, endi erkinsı bastadym, – siz maǵan qazirgi zamannyń kózimen qarasańyz men sizge tipti, de jas kórinbes edim. О́ıt­keni, birinshiden, men sııaqty qyryqtan asyp, elýge jaqyndaǵan «bozdaqtardy» qazir esh jer jumysqa almaıdy. Ekinshiden, jumysy joq, qaltasynda mys-mys aqshasy joq dál myna biz sııaqty miskinderdi kópshiligi búginde «shaldardyń» sanatyna qosyp ta jibergen. Tak chto, sizdiń meni «áli jassyń» dep kózge ilmeýińizge eshqandaı negiz joq. Qazir qyryǵy ne, elýi ne, bári de alpystyń ornyna kete beredi, – dep, qyryq pen elýdi «azsynyp» turǵan qıǵashqasym «alpys» degenge qalaı qarar eken degendeı, túrine barlaı úńildim. – Ymm… – dedi boıjetken qolyndaǵy kitabyna qaıta úńilip, – bul sózińizge kelisemin. Biraq, báribir, qyryq jeti men alpys jastyń arasynda kó-óp aıyrma bar ǵoı, aǵa! Osyny moıyndaısyz ba? «Oıpyrmaı, myna qyzdyń betsizin-aı! Qandaı kókbet, uıatsyz ózi!» Osy tárizdi birtúrli oılarymdy ishime búgip: – Jaraıdy, – dedim onyń aıtqandaryna kóngendeı keıip tanytyp, – men siz úshin tipti, jas ekenmin, endeshe, alpys­ta­ǵy «arysyńyzdy» taýyp, ar­ma­ny­ńyzǵa jetýińizge tilektespin! Biraq… – Iá, ne biraq? – Joq deımin-aý, on segizge jańa tolǵan qyrmyzy qyzǵal­­daqtyń jıyrma bes, otyz, tipti, qyryqty mise tutpaı, tipti, elýdi de kózge ilmeı, alpys jastaǵy «kári qaqpasty» tańdaıtyndaı ne basyna kún týdy?! Kenet, uıattan jurdaı dep otyrǵan boıjetkenimniń áppaq júzi órtteı qyzaryp, sál ǵana qysylyp qalǵandaı boldy. – Uıalsam da aıtaıyn, – dedi sosyn kózin tómen salyp, – «kitap oqyǵan saıyn ózimniń áli óte az biletinimdi uǵyna túsem… Uǵynǵan saıyn ózimdi sondaı aqymaq sezinem… Keshe «Alpysqa kelgennen aqyl sura» degen keremet qyzyq ertegi oqydym. Sony oqyǵaly alpysqa kelip, kópti kórgen kisiden ómirime jeterlik aqyl surasam degen oı mazalap júr edi... «Máseleniń mánisin» endi túsingen men, ómirdi áli ertegi dep túsinetin perishte-qyzdan qatty uıalyp kettim… Úmit ZULHAROVA. ALMATY.

Myqtylyq pen mysh bolý Iýrıı Lıholetov.

Gýbkın gazet oqyp otyr edi, teledıdardan sıqyrshynyń áıeldi aramen qaq bólgen tańǵajaıybyn tamashalap otyrǵan áıeli: – Gýbkın, seniń anandaı etip aramen qaq bólý qolyńnan kele me? – dep qaǵytyp qaldy. Gýbkın «qaǵytpany» tike qabyldap gazetin tastap, qýys bólmeden qol arasyn ákeldi de: – Durystap jatasyń ba? – dep áıeline mysqyldaı qarap ala­qa­nyna túkirip arasyn qysa ustady. Munyń bunysyna áıeli: – Esi aýysqan, ázildi de tú­sin­beıdi? – dep kórip otyrǵanyn jylt etkizip basqa kanalǵa aýys­tyra qoıyp edi, onda bir bulshyq eti bult-bult oınaǵan naǵyz erkek jónsiz tıisken úsh-tórteýdiń shyqshyttaryn shyrt aıyra azý tisterin qoldaryna sanap berip júr eken... Bul kóriniske rıza bolǵan áıeli kúıeýine: – Gýbkın, týra anandaı etip tis syndyrý ekiniń biriniń qoly­nan kele qoımas! – dep synap yrjıyp edi, kúıeýi atyp turyp áıeliniń aldyna kelip judyryǵyn túıgen qalpy: – Qane, ıegińdi kóterip tura qal! – demesi barma. Tanaýy deldıgen, kózi qantalaǵan kúıeýiniń qalpynan sekem alǵan áıeli: – Mynanyń anyq esi aýysqan eken! – jalma-jan kórip otyr­ǵanyn basqa kanalǵa aýystyryp edi... elirip esi aýysqan erkek pen áıeldiń kórpe astyndaǵy «aıqasyna» tap kelipti... Bul kóriniske esi kete elirgen áıel sezimin jasyra almaı: – Mine, naǵyz erkek! Bizdiki búıte qoımas! – dep edi, Gýbkın: – О́zińe ne kerek-eı! Menen ne kerek ekenin bile bermeıdi. Aldymen anyqtap alda, sodan soń soqtyǵys! – dep kijingen boldy da, gazetin betine búrkenip dıvanǵa jambastap jata ketti... Aýdarǵan Orynbasar ÁLJIK. Qyz-jigit qyńqyly Qyz jigitine: – Sen kózildirik taqsań ádemi bolyp ketesiń. – Kózildirik taqsam sen de ádemi bop kórinesiń maǵan... * * * Qyz jigitke: – Sen meni jaqsy kóresiń be? – Árıne! – Sen maǵan úılenesiń be? – Áńgimeni basqa taqyrypqa bura beredi ekensiń osy... * * * Jigit: – Janym, seniń ıisińdi saǵyndym. Qyz: – «Fransýzskıı domda» 14 500 teńgeden tolyp tur ǵoı. * * * Qyzy jigitine: – Sen budan buryn bireýmen súıisip pe ediń? – E, joq-a! Tek biraq ret bol­ǵan, on­da da kópshilik «Ashshy! Ash­shy!» dep qoımaı qoıǵan soń súıiskenmin... «DIAGNOZ» Pyqyptyń qaralyp júrgen dárigeri ózimen túıdeı qurdas bolyp shyǵyp, onyń ústine ol da bul sekildi ázil-qaljyńǵa beıim, bul bir ezýtartar aıtsa, ol da qarap qalmaı qarymta qaıtarady. Ázilderi jarasyp júrip bul oǵan: «Úıdegi qurdasyńa ǵana oqytaıyn, maǵan bir «dıagnoz» qoıyp, oǵan sál-pál túsinikteme jazyp beresiń be?» dep edi, «Álbette! Qurdastan aıaǵan qotyr sóz qurdymǵa ketsin», dep aıdaq-saıdaq jazýymen súıkeı jóneldi. «Pyqyp Asabas «Erkenıoz» aýyrýyna shaldyqqan. «Erkenıoz» – mıdaǵy qan tamyrlarynyń tarylýynan bolǵan kesel. Tamyr taryla kele múlde qabysyp, aqyry mıǵa qan quıylý qaýpi bar... Iаǵnı, júıkesi juqarǵan. Aýyrý artyq sózdi kótermeıdi. Ásirese, aıqaı-shý bir mezgilde-aq tońqalań asyrýy múmkin. Tynyshtyq kerek. Únemi kóńil kúıi kóterińki júrgeni abzal. Kóńildi ortada bolyp, kóńil kóterer dúnıelermen áýes bolǵany jón. Artyq ketpeı, kún aralata araq-sharaptan aýyz tıgeniniń paıdasy bar. Spırttiń qan tamyrlaryn qalypta ustap otyrýy áldeqashan dáleldengen». Pyqyp bul dıagnozyn kelinshegi Bozymgúlge berip edi, ol ony ún-túnsiz ejikteı oqyp shyqqan boldy... Pyqekeń onyń birnárse demegenine táýbe etti. Kóp ótpeı, áıelder merekesi kúni kelinshegi aldyna bir paraq qaǵazdy syrǵytqan boldy. Ún-túnsiz úńilip edi, onda: «Bozymgúl Asabas «Tengenıoz» aýrýyna shaldyqqan. «Tengenıoz» – qurysqaq-tyrysqaqtyń asqynǵan túri. Iаǵnı, nerv júıesi juqarǵan. Asyp-tasyp, aıqaı-shýǵa beıim turatyny sondyqtan. Ersi qylyq ataýlyǵa shydamy jetpeıdi. Aıtyp salady, aıǵaıǵa basady. О́stip baryp qana jany jaı tabady. Iаǵnı, aýrýynyń aldyn alyp, sál qurysyp-tyrysyp baryp jazylǵan bolady. Aýrýy jıi qaıtalanbas úshin kóz qurty bolar qymbat dúnıeler kóz aldynda bolǵany jón. Asyl tas, altyn, jaqut ataýly ózimen birge bolyp, moıyn, qulaq, saýsaq ataýlyda jynyn basar jyltyr zattar tursa ǵanıbet!» dep qysqa-nusqa qaıyrylypty. Ne desin, deı almady... Ersultan MAǴJAN. Almaty oblysy. Múıisti júrgizetin  Berik SADYR