Jut jeti aǵaıyndy

Qazaqtyń «Jut jeti aǵaıyndy» degen sózinde de gáp bar ekeni anyq. О́ıtkeni, Jer sharynyń biraz óńirlerine aýyr salmaǵyn tóndirip turǵan daǵdarys elderdegi áleýmettik ahýaldyń tómendep, qoǵamnyń mazasyzdanýyna alyp kelýde. Oǵan qosa, daǵdarysqa túsken óńirlerde tabıǵat apattary da jıilep barady. Tómende osy oqıǵalardan biraz habarlar jarııalanǵan. Qyzmetkerlerin qysqartpaq Royal Bank of Scotland (RBS) brıtan banki 2019 jylǵa taman mólshermen alǵanda 14 myń adamdy nemese ınvestısııalyq banktik bóliminiń 80 paıyzyn jumystan qysqartýy múmkin dep habarlaıdy Financial Times gazeti osy oqıǵadan habary bar eki derek kózine súıene otyryp. Basylymnyń derekterine qara­ǵanda, qazirgi ýaqytta RBS-tiń ınves­tısııalyq banktiń bólimshelerinde 18 myń adam jumys isteıdi. Qysqartýǵa jatqyzylatyn adamdardyń naqty sanyn gazetke bolýy múmkin oqıǵany jetkizgen kózder naqty aıta almaǵan. Biraq árbir bes qyzmetkerdiń tórteýi qysqarýy múmkin degen derekter keltirgen. Gazettiń jazǵanyna qaraǵanda qysqartý quryǵyna kóbinese Azııa men AQSh-ta jumys istep jatqandar iligetin ispetti. Senimdi kózder bul úlken qysqartý «Braýn jobasy» dep atalatyn bankti qaıta qurylymdaý josparyna sáıkes júrgiziletindigin jetkizgen. Alaıda, Royal Bank of Scotland-tiń ókili bul habarǵa túsinikteme berýden bas tartqan. Degenmen, atalǵan bank ótken aptada ózi qyzmet kórsetetin onnan astam elde qyzmetkerlerdi qysqartý sharasy júretindigin habarlaǵan bolatyn. Bul qarjy uıymy Qytaı, Indonezııa, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Úndistan jáne Taıland sekildi elderdegi óz bıznesin satýdy nemese birte-birte taratýdy kózdep otyrǵan kórinedi. Al Royal Bank of Scotland qazirgi kúnderi Ulybrıtanııa, AQSh jáne Sıngapýrda óziniń saýda operasııalaryn júzege asyrý ústinde. Tamasha aýrýhana taqyrǵa otyrýy múmkin Italııadaǵy memlekettik shyǵyndardy qysqartý sharasy osy eldegi erekshe emdeý mekemeleriniń biri Sant-Anna ınstıtýtynyń munan keıingi ýaqyttary óz qyzmetin odan ári jalǵastyrýyna úlken qaýip tóndirip otyr. Bul ınstıtýt aýyr jaraqatqa ushyraǵan adamdardy ajal aýzynan arashalaý, olardyń esin jıǵyzyp, odan ári saýyqtyrý emderin qoldaný isimen shuǵyldanady. Bylaısha aıtqanda, bul ınstıtýt adamdardy ólim aýzynan alyp qalady dese de bolady. Qazirgi kúni onda kóptegen adamdar em qabyldaýda. Solardyń biri Vınchenso 2007 jyly motosıkl apatyna ushyrap, esinen tanǵan bolatyn. Ol mundaı jaǵdaıda uzaq jatty. Tek atalǵan ınstıtýt qyzmetkerleri men anasy Marııanyń ajalmen jan alyp-jan berisken uzaq ýaqyttyq kúresiniń nátıjesinde ǵana beti beri qarady. Anasy tapjylmaı ulynyń qasynda otyryp, onyń esi qalaı kirgendiginiń kýási boldy. Alaıda, Marııa ınstıtýt dárigerleriniń kómeginsiz óziniń túk te isteı almaıtyndyǵyn aıtady. – Kún ótken saıyn olar meniń balama erekshe yqylaspen qarap, bar meıirlerin tóge otyryp, ońalýyna qoldan kelgen múm­kindiktiń barlyǵyn jasap keledi. Ulymnyń árbir qımyl-qozǵalysynyń ózi dárigerler úshin de, men úshin de úl­ken qýanysh. Meniń ulymnyń qasynda otyrǵanyma mine, jeti jarym jyldan asyp barady. Ol birte-birte qalpyna kelýde. Biraq ázirge sóıleı almaıdy. Alaıda, meni kórgen sátte kóz aýdarmaı qarap erekshe peıilin tanytady. Qushaqtap shashymnan sıpaıdy. Ishindegisin syrtqa shyǵara almaı sharshaıdy. Osyny kórgende men de qatty kúızeliske túsip ketemin. Dárigerler bolmasa ne ister edim?! – deıdi Marııa. Vınchenso bul ınstıtýttaǵy jalǵyz em qabyldaýshy emes. Sońǵy jıyrma jyldyń ishinde Sant-Anna arqyly myńnan astam adam ómirge qaıta oralyp, uzaq ýaqyttar boıy em qabyldaý nátıjesinde aǵzalaryn qalpyna keltirip, saýyǵyp shyqty. Instıtýt ornalasqan Kalabrııa  Italııadaǵy eń kedeı óńirlerdiń biri bolyp tabylady. Sońǵy jyldarǵy eldegi daǵdarys jaǵdaıyna baılanysty memlekettik bıýdjettegi óńirlerdi dotasııa­laý shyǵyndary barǵan saıyn azaıtyla túsýde. Demek, árbir óńirge basqa túsken qıyndyqpen óz bet­terinshe kúresýge týra keledi. Olar­da ózderiniń bıýdjetterindegi áleý­mettik shyǵyndardy qysqarta bas­taıdy. Máselen, Kalabrııa bıýdjetindegi úlken shyǵystardyń biri densaýlyq saqtaý salasynyń úlesinde. Osyǵan jumsalatyn shyǵyndar azaıǵan saıyn atalǵan sala da qıyndyqqa dýshar bolyp, barǵan saıyn álsireý ústinde. Endi, mine, óńirdegi erekshe emdeý mekemesi sanalatyn Sant-Annanyń taǵdyry da qyl ústinde tur. Sońǵy tórt jyl ishinde ınstıtýt basshylyǵyna qyzmetkerler sanyn 20 paıyzǵa qysqartýǵa týra keldi. Bul qysqartýǵa túsip jatqandardyń barlyǵy tek tómengi deńgeıdegi medısına qyzmetkerleri ǵana emes, sonymen qatar, zertteýshi dárigerlerdiń qyzmetine de qater tóne bas­tady. Al mundaǵy zert­teýshi dárigerler ózderiniń besas­pap biliktiligimen, baı tájirıbelerimen erekshelenedi. Olardyń naýqastarǵa es jınatý jáne odan ári saýyqtyrý jónindegi izdenisteri búkil álem­ge belgili. Mine, osyndaı tamasha emdeý me­kemesiniń qysqartý qurdymyna túsýi múmkin ekendigi ondaǵy naýqastardy erekshe alańdatyp otyr. Taksıster arasyndaǵy tartys Belgııa astanasy – Brıýssel qalasynda dástúrli taksı belgileri bar júzdegen avto­kólik ereýil sherýin uıym­dastyryp, osy qaladaǵy Eý­roodaq mekemelerine kiretin kireberisterdi jaýyp tastady. Arnaýly lısenzııa boıynsha jumys isteıtin júrgizýshi taksıster el astanasyna Uber qyzmetin engizýge degen qar­sy­lyq­taryn osylaısha tanytty. Uber qyzmetin ádette áýesqoı júr­gizýshiler kórsetedi. Olardyń ró­lin­de otyrǵandardyń óz qyzmetteri bar. Al taksıst qyzmetimen olar qol­dary bos kezinde qosymsha tabys tabý úshin shuǵyldanady. Kóbinese jeke adamdardyń shaqyrtýy boıynsha ju­mys isteıdi. Bul kólik qyzmetiniń bir ereksheligi olardy mobıldik ústemeler arqyly shaqyryp alýǵa bolady. – Uber qyzmetimen shuǵyldanýshylar bizdiń jep otyrǵan nanymyzǵa ortaq bolýda. Biz tek taksıst retinde ǵana eńbek etemiz. Árqaısymyzdyń memleketten alǵan osy qyzmetpen shuǵyldanýymyzǵa ruqsat beretin arnaıy lısenzııalarymyz bar. Salyǵymyzdy ýaqytymen tólep turamyz. Al osy iske kóldeneń qosylýshylar salyq tólemeıdi. Qyzmet sapasyn oılap ta jatpaıdy. Biraq olardyń qyzmeti bizge qaraǵanda ar­zanyraq bolǵandyqtan, kópshilik halyq solarǵa aýyp barady, – deıdi bir kásipqoı taksıst. Ekinshi bir taksıst bul qyzmetti amerıkalyqtar oılap tapqan jaýapsyz ıdeıalardyń biri dep esepteıdi. «Máselen, siz Uber júıesin paıdalanýdy jón kórdińiz deıik. Biraq olarda bizderdegi sekildi saqtandyrý sharalary joq qoı. Eger jol ústinde kólik aýdarylyp apatqa ushyrasa, jolaýshy men júrgizýshi jaraqat alsa, olardyń shyǵynyn kim tólep beredi? Kólikti kim qalpyna keltiredi? Demek, Uber qyzmeti áli tolyq qalyptaspaǵan, jete oılastyrylmaǵan is. Úkimettiń bul qyzmetti ne úshin qoldaıtyndyǵyn túsinbedik. Al bizdiń saqtandyrý beldeýimiz bar. Onyń quny maǵan 3500 eýroǵa túsip otyr. Sondyqtan biz­diń qyzmetimizdi paıdalanýshylar da saq­tandyrylady. Biz olardyń barlyq shyǵyndaryn ótep beremiz», deıdi ol. Taksısterdiń ereýil sharalarynyń etek alǵandyǵy sondaı, olarǵa qoldaý bildirý úshin kórshi elderden de árip­testeri kelipti. Al Uber qyzmetiniń operatory bolsa, ózderin qorǵaýǵa tyrysyp baǵýda. Olar bıylǵy jyldyń ózinde eýropalyq qalalarda 50 myń jumys ornyn ashatyndyqtaryn aıtady. Sebebi, olarmen áriptestik qatynasqa túskisi keletin azamattar kóp kórinedi. Sóıtip, Belgııa astanasynda kásipqoı taksıst pen áýesqoı taksıst arasyndaǵy tartys qazirdiń ózinde bastalyp ketti. Aqyry nemen tynatyny belgisiz. Daıyndaǵan, Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».