“Salamatty Qazaqstan” memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyn talqylaımyz

Alǵashqy kómek júıesin jetildirý — búgingi kúnniń basty mindeti

1978 jyly qabyldanǵan medı­sınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kó­mek (MSAK) jónindegi Almaty dek­larasııasynyń jarııalanǵanyna 30 jyldan astam ýaqyt ótti. Dek­larasııada jetistikterge umtylý, ál­eý­mettik ádildik pen búkil ha­lyqtyń barynsha joǵarǵy deń­geı­degi densaýlyqqa quqyǵy, qatysýy jáne yntymaqtastyq naqty kórsetilgen. Alaıda, bul jyldary densaý­­lyq saqtaý salasynda aıtarlyqtaı óz­gerister bolsa da, Deklarasııa ne­gizindegi qundylyqtar ózgerissiz qaldy. Bul rette qaǵıdattar tolyq saqtalmaǵandyǵyn esten shyǵar­ma­ǵan jón. Qazirgi tańda ózgerip jat­qan álemniń talabyna jaýap bere otyryp jáne qoljetimdi medısı­nalyq kómektiń joǵary sapasyn qamtamasyz etýdegi kútiletin nátı­jelerge sáıkes bola otyryp, Den­saýlyq saqtaý mınıstrligi usynǵan Qazaqstan Respýblıkasynda den­saýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan “Sa­la­matty Qazaqstan” memlekettik baǵ­­darlamasynyń jobasynda MSAK júıesiniń jumys isteý qaǵıdattary qaıta qaraldy, áleýmettik qyzmet­kerlerdiń ınstıtýtyn engizý jos­parlanýda. Bul máselelerdi ta­l­qylaý ártúrli deńgeıde: dárigerler, densaýlyq saqtaýdy uıymdasty­rýshylar, qarjygerler, joǵary oqý oryndarynyń ókilderi arasynda júrgizilýde. Árıne, qansha adam bolsa, sonsha pikir aıtylady. Alaıda, densaýlyq saqtaý sekto­rynda jumys isteıtin árbir maman bul júıeniń irgetasy – onyń bastapqy býyny bolyp tabylatyn MSAK ekenin biledi. Ol densaýlyq saqtaý júıesiniń básekelestikke qabilettiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Jańa baǵdarlamanyń negizgi maq­saty – Biryńǵaı ulttyq den­saýlyq saqtaý júıesinde medısı­nalyq kómekti uıymdastyrý, bas­qarý jáne qarjylandyrý júıesin jetildirý bolyp tabylady. Negizgi alty baǵyt retinde mynalar usy­nylady: profılaktıkalyq is-sha­ralardy kúsheıtýge, skrınıngtik zertteýlerge jáne salamatty ómir saltyn yntalandyrýǵa ekpin ja­sala otyryp, negizgi áleýmettik eleýli aýrýlardyń deńgeıin tómen­detý jáne halyq densaýlyǵyn odan ári nyǵaıtý; sanıtarlyq-epı­de­mıologııalyq qyzmetti jetildirý; pasıentterdi dıagnostıkalaýdyń, emdeý men ońaltýdyń halyqaralyq standarttaryn engize otyryp, Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesiniń sheńberinde medısı­na­lyq kómekti uıymdastyrý, basqarý jáne qarjylandyrý júıesin jetildirý, sondaı-aq, azamattardyń óz densaýlyǵyna yntymaqtasqan jaýapkershiligin kúsheıtý. Sondaı-aq básekege qabiletti kadrlardy da­ıarlaý jáne qaıta daıarlaý jónindegi halyqaralyq standarttardy kezeń-kezeńmen engizý arqyly medı­sı­nalyq, farmasevtıkalyq bilimdi jetildirý, sonymen birge medı­sı­nada ınnovasııalyq tehnolo­gııa­lardy damytý jáne engizý; ha­lyqtyń sapaly dári-dármekterge qoljetimdiligin arttyrý jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin otandyq dárilik zattardy ón­dirýdi damytýǵa yqpal etý. Baǵ­darlamada azamattardyń densaýly­ǵyn saqtaý máselesi boıynsha sek­toraralyq jáne vedomstvoaralyq is-qımyldardy kúsheıtýge erekshe nazar aýdarylady. Qalalyq jáne aýyldyq densaýlyq saqtaý deń­geıinde MSAK qurylymyna túsi­nikteme berildi. Baǵdarlamada densaýlyq saq­taý­dy uıymdastyrýshylardy tolǵan­dy­ratyn óte kúrdeli máseleler qozǵa­lady. Bular: eldiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy basym baǵyt­taryn barynsha jaqsy kelisý; júıeni qarjylandyrýdy qamta­masyz etý jáne turaqtandyrý, den­saýlyq saqtaý júıesin nyǵaıtý, ony tıimdi, nysanaly etý joldary, sondaı-aq medısına qyzmet­ker­leriniń áleýmettik statýsy, qu­zy­reti men ýájdemesi jáne halyqtyń salamatty ómir saltyn ustanýy jáne aýrýlardyń profılaktıkasy má­selelerindegi yntymaqtasqan jaý­apkershiligi sııaqty basqa da prob­lemalar. Respýblıkada osy problema­lardy sheshýge negiz bar jáne my­nadaı úılesimdi keshendi jumystar júrgizildi: “Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi tý­raly” Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksi qabyldandy; stasıonarlyq jáne stasıonardy almastyratyn kómek deńgeıinde Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaýdyń júıesi engi­zildi; dárilik zattardyń biryńǵaı dıstrıbýsııa júıesi engizildi; medısınalyq uıymdardyń jelisin úlgilendirý men standarttaý júr­gizildi; memlekettik normatıvter bekitildi. Kadrlardy daıarlaý men qaıta daıarlaý jónindegi halyq­aralyq standarttar engizildi. Budan basqa, baǵdarlamada bastapqy jáne mamandandyrylǵan kó­mektiń arasynda qarjy resýrs­taryn utymdy bólý negizdele oty­ryp, MSAK-tyń áleýmettik baǵ­darlanǵan úlgisi, jalpy dárigerlik praktıkany, salamatty ómir salty jóninde, halyqpen, ásirese jas­tar­men jáne egde jastaǵy adamdarmen jumys boıynsha jańa nysandar men tehnologııalardy damytý usy­nylǵan. Jumystyń osy bólimi bir­qatar normatıvtik qujattardy, onyń ishinde MSAK-ty qarjy­landyrý máselesi boıynsha qaıta qaraýdy talap etýi sózsiz. Densaýlyq saqtaýdy damytý jó­nindegi memlekettik baǵdar­la­manyń jobasynda dıplomdyq jáne dıp­­lom­nan keıingi deńgeılerdegi me­dı­sına mamandaryn daıarlaýǵa tutas bó­lim bólingen, medısına kadr­la­rynyń bilimi men daǵdy­­laryn ba­ǵalaý ortalyqtaryn qurý kózdelgen. Jalpy, memlekettik baǵdarla­ma, sózsiz, Qazaqstan Respýblı­kasynyń densaýlyq saqtaý júıesin damy­tý­dyń negizgi kezeńderin kórsetetin bo­lady. Munyń barlyǵy el aza­mattarynyń ómir súrý sapasy men deńgeıin jaqsartýǵa, áleý­mettik qorǵalýyn nyǵaıtýǵa, qazaq­stan­dyqtardyń ómir súrý uzaq­ty­ǵyn ulǵaıtýǵa yqpal etetin bolady. Qarlyǵash ÁLIHANOVA, Qaraǵandy memlekettik medısına ýnıversıtetiniń   kafedra meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor.

* * *

Áli de naqtylaý qajet Kez kelgen saladaǵy re­for­ma kútilmegen nátıjeler táýe­keline kelip tireletini aıqyn. Alaıda, Qazaqstan Respýblı­ka­synda densaýlyq saqtaý sala­syn damytýdyń 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan “Salamatty Qa­zaqstan” memlekettik baǵdarla­masy mundaı táýekelge tap bolmaıdy. О́ıtkeni, bul jobany jasaǵan Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Densaýlyq saqtaý mı­nıstrligi alda turǵan asa aý­qym­­dy jumystyń maqsatyn, min­detin, baǵyt-baǵdaryn naqty aıqyndaǵan. Bul baǵdar­lamada eldegi qazirgi ekonomı­kalyq ahýal men densaýlyq saqtaý salasynda sheshimin kútetin problemalarǵa úlken mán berilgen. Atap aıtqanda, salany basqarýdy jetildirý, medısınalyq jáne farmasev­tı­kalyq bilim berýdiń tıimdi­ligin arttyrý, ınnovasııalyq tehnologııalardy jasaý men engizýge baǵyttalǵan ǵylymdy damytý jáne taǵy basqa da má­seleler qamtylǵan. Baǵdarla­mada ony tıimdi júzege asyrýǵa yqpal jasaıtyn mehanızmder naqty kórinis tapqan. Bul qujatta densaýlyq saqtaý sa­lasy memlekettiń ulttyq eko­nomıkalyq doktrınasynyń bir bólshegi ekeni aıryqsha atap kórsetilgen. Demek, densaýlyq saqtaý salasy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Damý stra­tegııa­lyq josparyn iske asyrýdyń asa mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qarastyrylyp, Prezı­dent Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, eldiń strategııalyq maqsatta tabysqa jetýiniń basty kepili bolmaq. Bul jáıt praktık dárigerler men halyq tarapynan qoldaý taýyp, san-alýan menshik túriniń damýy men medısınalyq qyzmettiń órkenıetti rynogyn qurýǵa múmkindik jasaıdy. Alaıda, zańdy suraq týdy­ratyn keıbir tustarǵa kóńil aýdarýdy jón kórip otyrmyn. Máselen, reprodýktıvti den­saý­­lyq saqtaýdyń jınaqtalǵan kókeıkesti máseleleri, juqpaly emes syrqattardyń profılak­tı­kasy jónindegi qyzmetti je­tildirýdiń sheshilmegen másele­leri, sanıtarlyq-epıdemıo­logııalyq saraptamalardyń sapasy men jedeldigin arttyrý qajettiligi, ekonomıkalyq ahýal­dyń nasharlyǵy birqatar ótkir jáıtterdi alǵa shyǵaryp otyr. Meniń oıymsha, bul problemalardy sheshýdiń naq­tylanǵan ádis-tásilderin atap kórsetý baǵdarlamanyń mán-mańyzyn arttyra túsýi tıis. Sonymen qatar, sektoraralyq jáne vedomstvoaralyq árip­tes­tik mehanızmi jaıly da osyndaı oıdy aıtýǵa bolady. Baǵdarlamada halyq jáne sa­lalyq mınıstrlikter tara­py­nan salamatty ómir saltyn ustanýǵa degen jaýapkershilikti arttyrý kózdelýi qajet. By­laı­sha aıtqanda, sporttyq ba­za­lardyń normatıvtik sany, qorshaǵan ortadaǵy qolaısyz jaǵdaılardy retteý, aýyzsýmen, tamaqpen qamtý – memlekettik qamqorlyqqa alynatyn basty máseleler bolýy tıis. Jalpy alǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynda 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan densaýlyq saqtaýdy damytýdyń “Sala­matty Qazaqstan” memlekettik baǵdarlamasy otandyq densaý­lyq saqtaý salasyn álemdik standartqa saı kelgen jańa sapalyq kórsetkishterge jete­leıtin asa mańyzdy ári der kezinde usynylyp otyrǵan basty qujat dep esepteımin. M.BIǴALIEV,  “Shymkent qalalyq jedel medısınalyq kómek kórsetý aýrýhanasy” MKQK bas dárigeri.