Jazdyń qysqa túnderi
Apasy alǵash ret: «Joǵarǵy aýyldaǵy Elamannyń qyzyna quda túspek oıym bar» degende, Toqtas: «Oı, áne bir qyzǵa ma?» dep jaqtyryńqyramaı qalǵan. Mektepte eki klass tómen oqyǵan edi.
– E, nesi bar eken? Bireýdiń alaqanyna salyp, álpeshtep otyrǵan qyzy. Oı, ádire qal, seniń de bireýdi mensinbeı qalǵanyń, – dep apasy birden jekip ala jóneldi.
– Qoly sııa-sııa bop, górpildetip keń etik kıip júrýshi edi.
– Qoly sııa bolsa, sodan beri jýǵan shyǵar. Sol etigin górpildetip áli súıretip júrmegen de bolar. Ýaıymynyń túrin... Esi kirip, endi kelinshek alǵaly otyrǵan jigittiń sózine qara? Oı, ádire qal...
Apasy kóp tájikelesýdi kótermeıtin, minezi shadyr adam. Aıtty – bitti.
Kóp uzamaı Toqtas Áldibek degen jaqyn týysymen birge joǵarǵy aýylǵa qyz kórýge bardy. Baıaǵyda kórip edim degenmen, adam ózgerip kete beredi eken. Qyz boı jetipti. Boı jetkendigi bolar, tipti ádemi bolyp ketipti. Toqtastyń ózi de aıran-asyr qaldy. Aıaǵynda baıaǵy górpildegen keń etik joq. Qasyqtaı bıik ókshe qara týflı.
Qyz shaı quıyp, symdaı názik aq súırik saýsaqtarymen shaı quıylǵan keseni ózi uzatyp otyrdy. Toqtas sonda baıqady. Qoldyń baıaǵy sııasy ketken. Sııa demekshi... Mundaı qoldy bir kezde sııaǵa bylǵanyp, adam kórgisiz bolyp júrdi degenge sený qıyn... О́zge túgil, Toqtastyń ózi de senbes edi. «Áı, ol basqa bir qyzdyń qoly shyǵar» dep oılanyp qalar edi. Qyzdyń atyn da umytyp qalǵan eken, shaı iship otyryp esine aldy. Nurshat... Buryn onyń atyna da mán bere qoımaǵan eken. Oılap qarasa, at bitkenniń ádemisi osy! Endigi jerde «Qyz yqylasy qalaı eken? Áke-sheshesi ne der eken? Áý basta kóngen syńaı bildirip, kele-kele: «oılanyp qarasaq, reti kelińkiremeıdi eken, qyzymyz jas, basy baılaýly kórinedi, olaı da bylaı eken» dep áńgimeniń sońyn pyshyratyp jiberetinderi de joq emes» dep oılady.
Aýylǵa qaıtyp kele jatyp atyn shoqyraqtatyp qaıta- qaıta oza bergen Áldibekke:
– Áldeke, qalaı eken? – dedi.
Mundaǵysy qyz týraly pikirin bilgisi kelgendikten ǵana emes, alda bolatyn toı baǵdaryn da aıtyp qalar ma eken dep dámelengeni-tin.
Áldibek tomaǵa-tuıyq jýas kisi edi, oqys oı aıtatyndaı túıilip uzaq otyryp baryp:
– Kelinim buldyryqtyń balapanyndaı súıkimdi bala eken, – dedi de, Toqtas qansha yntyǵa kútse de, Áldibek odan ári úndemeı qoıdy.
– Joǵa... Álgi qudalaryńyz ne deıdi?
– Jaýabyn jeńesheme berer... Bizdiń mindetimiz kelindi kórip qana qaıtý ǵoı, – dep Áldibek áńgimeni Toqtastyń sheshesi Balymǵa siltedi de, atyn shoqyraqtatyp taǵy da alǵa tústi.
* * *
Endi Toqtastyń tezirek úılengisi keldi. Nurshat uıyqtasa túsinen, tursa oıynan ketpeı qoıdy. Túsine baıaǵysha aıaǵyna górpildegen etik kıip, qoly sııa-sııa bolyp enedi de, keıde aq súırik saýsaqtarymen buǵan shaı usynyp otyrady... Sońǵy kezde: «Qudalary túspegir qaıtyp aınyp qalmasa etti» dep ýaıymdaıtyn boldy.
Jaqsy habar aıtyp qalar ma eken dep apasynyń sózine qulaq túredi. Joq... Nurshat jaıly, toı qamy týraly eshteńe aıtylar emes. Aqyry shydaı almaǵan soń, bir kúni ekeýden-ekeý pesh janynda tamaq iship otyrǵanda:
– Apa, anadaǵy áńgimeleriń ne boldy osy? – degen.
– Jazǵa qaldy ǵoı... Jaılaýǵa shyǵa toı jasaımyz.
– Oı-ı, – dedi Toqtas tyjyrynyp. – Jaılaýǵa shyqqansha ne zaman?
Apasy qaıtyp úndegen joq. Sózim sóz degendeı miz baqpaı otyra berdi. Qaıtken kúnde de apasynyń sheshimin ózgertkisi kelgendeı:
– Mal tóldetken kezde qolǵabys eter edi, – dedi Toqtas taǵy da. Apasy buǵan zilmen qarady. Qarap-qarap otyrdy da:
– Sandalǵan neme, – dedi. – Sandalǵan neme... Qoı tóldeteıik dep jatyrmyz, «soǵan kerek bolyp tur, qyzyńdy tezirek bere qal» dep te kisi bireýge quda túse me eken?.. Qoly sııa, etigi keń dep kekireıip ediń, endi qaıdan asyq bola qaldyń?..
Toqtas tómen qarady. Odan ári apasyna taǵy da birdeńe deýge batyly jetpedi. Bar bolǵany ishteı: «Apam da qyzyq... Jaılaýǵa shyǵyp, jalǵyz úı otyryp toı jasaǵanda, nendeı tamasha bolady dep júr eken?» dep oılady.
...Jaılaýǵa shyǵa toılary boldy... Toıǵa jınalǵan týma- jegjattar eki-úsh kúnnen keıin tarasty da, aıdaladaǵy jalǵyz úıde apasy, Nurshat úsheýi ǵana qaldy.
Jaılaýǵa shyǵyp jasaǵan toıdyń qyzyqsyz kórinetińdeı bolyp júrgeni ánsheıin ǵana nárse eken. Ári-beriden soń, Toqtas jalǵyz úı otyryp úılengen qyzyq pa dep qaldy. Nurshat tipti qulpyryp ketken, Áldibek ekeýi baryp kóretin jolyda ánsheıin-aq eken. Tap qazir oǵan teńeser sulý dúnıede joq sııaqty. Otyrǵany qandaı... Turǵany qandaı... Shaıy kóılegi sýsyldap úıdi aınalyp, árli-berli júrgeni qandaı... Toqtas óz kelinshegine ózi tańyrqap, aýzy ashylyp qaraıdy da otyrady. Azannan keshke deıin qaraýǵa jalyqpas edi, átteń, qoı bar... Azanda ketip, keshke kelý kerek.
Toı ótkennen keıingi eki kún qatarynan qoıdy mańaıǵa tastap, úıge kelip tústenip júrgen. Qaryny ashqandyqtan ǵana emes, úıge qaraı ańsary aýady da turady. Nurshatty kórgisi keledi. Nurshattyń daýysyn estigisi keledi. Nurshattyń qolynan birdeńe jegisi keledi.
Alǵashqy eki kúngi kelgenine apasy da úndegen joq edi, úshinshi kúni attan apyl-ǵupyl túsip jatqan Toqtasqa:
– Áı, kelinshegińdi qasqyr jeıdi dep qorqasyń ba? Úı mańynan shyqpaı qoıdyń ǵoı. Kelinshegińniń janynda dardaı kempir otyrǵanda qasqyr da oılanatyn shyǵar. Úı mańyna jaıǵan mal ońala ma? – dedi apasy.
Toqtas úndemeı qaldy. Atynyń shylbyryn qazyqqa baılaryn álde qaıtadan keterin bilmeı biraz túrdy da:
– Endi tamaq ishpeımiz be? – dedi kúńk etip.
– Kún saıyn úıinen tústenip júrgen qaı qoıshyny kórdiń? Qoıshynyń kúndelikti tamaǵy bir taba nan men bir qaryn aıran...
Apasynyń sózine ashýlanyp, qaıtadan qoıǵa ketýge bet alyp, atynyń shylbyryn erdiń basyna ile bergeni sol edi, apasy taǵy da:
– Kelgennen keıin nesine qaıtasyń endi? – dedi. Sonan soń oshaq basynda júrgen Nurshatqa daýystap: – Nurshat-áı, mynaýyńdy keshke deıin aman-esen jetetindeı etip, toıǵyzyp jiber, – dedi.
Qansha namysqa bekinse de, Nurshattyń atyg atalǵan soń-aq Toqtas qaıtadan jýasyp qaldy. Eriniń basyna ile bergen shylbyrdy qolyna qaıta aldy. Ásirese apasynyń ózin Nurshatqa telip "mynaýyń" degeni kóńilin jibitip jiberdi.
Úıge kirip tamaq ishti. Tamaq iship jatqanda kelinshegi shaıy kóılegi sýsyldap kep janyna otyrdy. Úlbirep otyrǵany qandaı!.. «Apam keıip tastady-aý ózińe, eshteńe etpes» degendeı jáýdirep qaraǵany qandaı. Toqtas iship otyrǵan tamaǵyna qaraǵan joq, kelinshegine qaraýmen boldy. Qaraǵan saıyn elitip, erip bara ma-aý, nemene... Ári-beriden soń: «Apama eregiskende, qoıǵa barmaı-aq qoısam ba eken» dep te oılady. Biraq oǵan shama qaıda?! Keshke deıin emes, tap bir keler jylǵa deıin ketip bara jatqandaı kelinshegine telmirip qarap-qarap aldy da, syrtqa shyqty. Atyna minip, qoıyna ketti.
Sodan keıin-aq túski tamaqqa kelýdi qoıdy. Apasy aıtqan bir taba nan men bir qaryn aıran alyp tańerteń ketkennen keshkisin bir-aq oralady. Bir kóńildi sátin paıdalanyp:
– Apa, túste ystyq tamaq ishpegen soń bolmaıdy eken, Nurshatty túste bir mezgil maǵan jiberip tursańyz qaıtedi? – dep edi, apasy betine qarap-qarap otyryp:
– Sandalǵan neme, – dedi. – Sandalǵan neme-aý, kúıeýime ystyq tamaq apara jatyrmyn dep taý-tasty aralap júrgen qaı qoıshynyń áıelin kórdiń?!
Toqtas qaıtyp úndeı almaı qaldy.
Jaılaýǵa shyqqan soń úılense kóńilderi elegzıtindeı, zerigetindeı bolyp júrgeni de ánsheıin ǵana nárse eken... Ári-beriden soń keıde apasy da artyq bolyp kórinedi. Apasynyń kózinshe kelinshegine artyq aýyz sóz de aıta almaıdy. Keıde ońashada kelinshegin qushaqtaǵysy kelip, erkeletkisi, ıaǵnı oǵan erkelegisi kelip jaqyndaı berse boldy-aq, kıiz úıdiń esigin aıqara ashyp apasy kirip keledi de, ekeýi de qysylyp qalady. Mundaıda Toqtas ishinen: «Oı, apam da bir-r» dep jaratpaǵan syńaımen teris aınalyp, álde birjola syrtqa shyǵyp ketedi.
Burynyraqta: «Kelin alsam, onda baram, munda baram, baratyn jerim kóp» dep apasy úıde turmaıtyndaı sóıleýshi edi, endi úndemeıdi. Toqtas ishteı: «Baratyn jaǵyna barmaı ma eken?» dep oılaıdy, biraq aıtýǵa batyly jetpeıdi. Aqyry, shydamy jetpegen soń, bir kúni ońashada Nurshattan:
– Apam eshqaıda baram demeı me? – dedi.
– Baramyn deıdi ǵoı.
– Qashan barady eken?
– Jaqynda.
Toqtas ishteı qýanyp qaldy.
– Apam ketse, men jalǵyz ózim qorqatyn shyǵarmyn, – dep Nurshat ýaıym bildirgendeı bolyp edi.
– Qoryqpaısyń. Janyńda bolamyn, – dedi.
– Qoıdy qaıtesiń?..
«Oı, sol da pále boldy-aý» degendeı Toqtas bir aýyq úndemeı qaldy da:
Apam áýeli ketetin jaǵyna ketip bolsynshy, – dedi.
Aqyry apasy qydyryp qaıtýǵa bekinip, jol jabdyǵyna ázirlenip bola bergende, avtodúken kele qalǵany. Satýshy Sháıim degen sózge úıirleý, qyljaqbas kisi edi. Toı kezinde bir top adamnyń kózinshe Toqtasqa: «Áı, shynyńdy aıtshy, kelinshegińdi jaqsy kóresiń be, álde apandy jaqsy kóresiń be?" dep jaýdaı sastyrǵan. Sasatyn da jóni joq edi, áıteýir degbiri qashyp Toqtas: «apa-a» dep apalaqtaı berdi de, «Nurshat-t!» dep qalǵany. «Nurshat!» degen sózdiń aýzynan qalaı shyǵyp ketkenin de baıqamady. Nurshatty jaqsy kórgendigi me, álde apasyn ǵana aıtsa, Nurshat ókpeleıtindeı sezildi me...
Jurt dý kúldi. Jáne jaı kúle me, bazbireýleri ár nárseni aıtyp Toqtasty mazaq etkendeı boldy. Balasynyń balalyǵyna apasy da qyzaraqtap: «Esi joq-aý, ekeýin de jaqsy kóremin demeısiń be?» dep buǵan bolysyp jatyr.
Sodan keıin-aq Sháıimdi jaratpaı qalǵan. Jaratpaǵanda ne istesin, buryn-sońdy aralasyp júrgen aǵaıyn. Onyń ber jaǵynda endi apasy sonyń mashınasymen ketedi. Qaıtyp ákelip salatyn da sol bolar... Sondyqtan Toqtas kabınadan túser-túspesten Sháıimniń aldynan shyǵyp sálem berdi.
– Qalaı, bala? – dedi Sháıim sol qaljyńbas qalpymen, munyń sozǵan qolyn ala berip, sol sózimen neni mezgep turǵany buldyr kúıde.
– Jaqsy ǵoı, – dedi Toqtas sol qolynyń saýsaqtarymen basyn qasyp turyp.
– Y-y, – dep ol taǵy da balasynǵandaı syńaımen Toqtasqa kúle qarap turdy. – Kelinge birdeńe alasyń ba?..
Toqtas «almaımyn» deı almady. «Alamyn» deıin dese, osy qý taǵy da mazaq ete me dep qaýipsinedi.
О́stip turǵanda sózge anasy kelip aralasty:
– Áı, sen júgermek, meniń balamdy nege aınaldyra beresiń? Seniń de kelinshek alǵan kezińdi bilemiz. Úılengennen soń bir jeti ótkende aǵańa: «Kelinshegimniń nan pisirip, kóje isteýden qoly bosamaıdy, enshimizdi berińder» dep búkil el-jurtqa kúlki bolyp ediń... endi sen de bireýdi mazaq etkiń keledi-aý?!
– Qoıdym, jeńeshe... Qoıdym.
Sháıim sóz sońyn arsyz kúlkige jeńdirdi.
Sol kúni keshkisin apasy Sháıimniń avtodúkenimen sovhoz ortalyǵyna ketti.
* * *
Toqtas otardy úı mańyna kúndegisinen erte alyp keldi. Burynǵydaı emes, ekeýi bir-birine erkin. Apasynyń kózinshe uıalyp sóılese de almaıtyn. Keshkisin shymyldyq ishinde jatqanda ǵana uzaq-uzaq sybyrlasatyndary bar-tyn. Nurshattyń sybyrlap sóılegeniniń ózi qandaı tátti... Ystyq... Aýzynan shyqqan demi Toqtastyń qulaǵynyń túbin jylytyp jiberedi...
Endi bir-birine erkin. Daýystaı sóılesip, birin biri qostap kúlisip te alady. Daýystap sóılep, kúlip júrip Toqtas: «Oıpyrmaı, apam da ketti-aý, aqyry... Ketkeni qandaı jaqsy boldy! Ana qyljaqbas dúkenshiniń de Qudaı aıdap kele qalǵanyn aıtsaıshy» dep oılaıdy. Nurshatpen birge oshaq basynda júredi. Nurshatpen birge úıge kiredi... Apasy bolsa: «Áıelmen qabattasyp, áıelge usap, o nesi eken, ármen júr» dep ursyp tastar edi.. Apasy joq... Raqat... Qonǵan shybyndy qaqqan bop, Nurshattyń denesin sıpaıdy. Bileginen ustaıdy. Sonda da qumary qanbaıdy...
Tamaq iship otyrǵanda da ekeýi burynǵysynsha dastarqannyń eki shetinen telmirip otyrmaı, bir-birine jaqyn otyrdy. Tipti Toqtas jaqyn otyraıyqshy degen de joq edi, shaıy kóılegi sýsyldap kep, munyń oıyndaǵysyn taýyp, Nurshat janyna jaıǵasty.
Tamaq iship otyryp ekeýi jarysa apasynyń ózderimen keterdegi qaıta-qaıta qoshtasqanyn, sonan soń Toqtastyń mańdaıynan bir, Nurshattyń mańdaıynan eki súıip bolyp, kabınaǵa mine berer kezde kóıleginiń etegine súrinip qulap qala jazdaǵanyn aıtty.
Apasy týraly áńgimelep otyrsa da, ekeýiniń negizgi aıtpaǵy basqa... basqa jaı sekildi birine biri qumarta qaraýmen boldy.
Tamaqtan soń Toqtastyń jatqysy keldi. Buryn anasynyń kózinshe «uıqym kelip otyr» dep aıtýǵa da batyly jetpeı, sol kisiniń: «Al jatyńdar endi» degen sózin kútip otyra beretin. Eregeskendeı keıde Nurshatqa jún tútkizip, ózi urshyq ıirip otyryp alatynyn qaıtersiń... Endi jaltaqtaıtyn eshkim joq. Dastarqan jınalysymen-aq Nurshatqa:
– Jatqym kep turǵany, – dedi ótirik esinegen bolyp otyryp. Nurshat qarsy sóz aıtqan joq, shaıy kóılegi sýsyldap júrip, shymyldyqty sýsyldata túsip, shaıy kórpe, shaıy jastyqtardy sýsyldatyp tósek saldy.
Áýeli Toqtas jatty. Sálden soń shaıy kóılegi sýsyldaı kep, Nurshat sýsyldatyp shaıy kórpeniń shetin ashty.
Kúndegideı emes, bir-birine sózderi de, ózderi de erkin. Kúndegideı sybyrlasyp ta áýre bolǵan joq, ashyq-jarqyn sóılesti. Ásirese Toqtastyń sóılegeni, kúlgeni qańǵyrlap- kúńgirlep qara úıdi basyna kóterip ketedi.
Uıqylary kele qoımaǵan soń, túnniń bir ýaǵynda qaıta turyp, ekeýi alty karta oınamaq boldy. Toqtastyń sý jańa kartasy bar edi. Qaısybir kúni ishi pysyp, Nurshatpen oınamaq bolǵanda, apasy: «Jaman úırenip ketesińder. Masqara, jurt Toqtastyń ózi de, kelinshegi de qumarpaz eken dep júrer» dep ruqsat etpeı qoıǵan. Endi qarsylyq etetin apalary joq. Raqat!
Nurshat turyp, ondyq shamdy jaqty. Toqtas jınalǵan tekemettiń qýysynan kartasyn aldy. Qaıtadan shalbaryn kıip áýre bolǵan joq. Úı ishinde trýsısheń júrdi. Karta oınar kezde de Nurshattyń janyna trýsısheń otyra ketti. Bul da raqat! Sharttary da qyzyq. Toqtas utsa, Nurshattyń betinen bir ret súıedi de, Nurshat utsa, Toqtas ony tórden esikke deıin bir ret arqalap barady. Á dep bastaǵanda-aq Toqtastyń qolyna kartalar shyǵyp bir bersin... Kózir deısiń be, túz ben korol deısiń be, óńsheń kartanyń dókeıleri qolynan shyqpaı qoıdy. Tipti Nurshatty op-ońaı utty.
Op-ońaı utqandyqtan ba, kelinsheginiń betinen súıý qyzyqsyz bolatyndaı kóringen. Onyń ber jaǵynda alty kartasyz da súıip júretin beti ǵoı... Degenmen, oıyn shartyna oraı, Nurshattyń qashqaqtaǵanyna, uıalǵan syńaıyna qaramaı umtylyp edi... Sóıtse, alty kartadan utyp súıýdiń orny bir bólek eken. Bul da ózinshe qyzyq boldy. Súıisip bolǵan soń ekeýi de qyzaraqtap, ekeýiniń de betteri dýyldap, bir-birine uıala qarasyp biraz otyrǵan soń, Toqtas kartany qaıta tarta bastady.
Ekinshi oıynda Nurshat aıla taýyp aldy. Toqtasqa erkelegen bop tizesine shyntaqtap, tipti qoltyǵyna kirip, munyń kartasyn qaraıtyn boldy. Qaramasaıshy dep Toqtas ta aıta almady. Qaıta kelinsheginiń sol qylyǵy jarasyp turǵandaı...
Kele-kele: «Ol kartańdy júrmeshi, basarym joq, anaýyńdy júrshi», – dep Toqtastyń júretin kartasyn da kórsetip beretin boldy. Amal joq. Toqtas oǵan da kóndi. Yrsyń-yrsyń kúledi de, Nurshattyń súırikteı saýsaǵy kórsetken kartasyn qalaı júrip jibergenin ózi de baıqamaı qalady.
Toqtas eki ret qatar utylyp, Nurshatty tórden esikke deıin arqalap apardy. Áýelde kelinshegin arqalap júrý ersi is sııaqty kórinip edi, sóıtse, buryn-sondy qıssalardyń bir de birinde jazylmaǵan ǵajaıyp oqıǵanyń naǵyz ózi boldy. Nurshattyń denesi denesine tıedi. О́zi jep-jeńil. Kúlkisi qandaı! Kelinshegin arqalap kele jatyp Toqtas: «Tólegen de Qyz Jibekti óstip arqalaı aldy ma eken, shirkin», – dep oılady ishinen eljirep. – Áı, arqalaı da almaǵan shyǵar... Arqalasa, jyrshylar jazar edi ǵoı. Tólegen marqumnyń oryńdalmaǵan bir armany osy bolǵan shyǵar-aý».
Apasy bolyp, Nurshatty arqalap qara úıdiń ishinde munyń óńkeńdep júrgenin kórse! «Kelinshegińdi álden arqalasań, jetisken ekensiń?» dep ursar edi. Áıteýir, apasy joq. «Áı, apamnyń ketkeni mundaı jaqsy bolar ma?! – deıdi ishteı raqat sezimge bólenip...
Úshinshi oıynda Nurshat tipti erkinsip aldy. Ana qarǵańdy júrshi, myna kartańdy júrshi degendi qoıyp, endi Toqtaspen karta aıyrbastap alatyndy shyǵardy. «Shybynnyń damasyn berip, menen shybynnyń toǵyzdyǵyn alshy» deıdi. Kórshi-qolań qoıshylar osylaı dese, Toqtas shart-burt ashýlanyp, oıyndy tastap keter edi, bálkim, kartany jyrtyp ta tastar ma edi... Nurshat aıtqan soń amaly joq. Aıtqanyna kóndi. Ári-beriden soń bir kezde Nurshat munyń qoltyǵyna basyn tyǵyp otyryp: «Kózirdiń tuzyn bershi, men ondyq kózir bereıin» degeni... Kelinshegiń suraǵan kún- de de, quryǵyr kózirdiń tuzyn má dep ustata salý qıyn eken. Toqtas qyzarańdap qaldy. Qyzarańdap otyryp:
– Nurshat-áı, býynsyz jerge pyshaq urdyń-aý, – dedi.
– Bergiń kelmeı me? – dedi Nurshat ta eptep burtıǵan bop. О́kpelegeniniń ózi qandaı ádemi. Toqtas ishteı: «Bersem be eken, bermesem be eken? - dep oılady. Taǵy da: – Kózirdiń tuzynsyz da talaı oınap júrmin ǵoı. Bersem, bereıin, – dep oılady. – Kózirdiń tuzy Nurshattan jaqyn emes shyǵar».
Álden soń Nurshatqa amalsyzdaý aıtqandaı bolyp:
– Ala ǵoı, – dep edi. Ol erkeleı sóılep:
– О́ziń ber, – dedi. Sonan soń ózi usyndy.
Sońǵy oıynda Nurshat taǵy utty. Toqtas ony úshinshi ret tórden esikke qaraı arqalap kele jatyp taǵy da: «Alda, Tólegen marqum-aı, – dedi ishteı. – Qyz Jibekti bir arqalaı almaı dúnıeden sen de kettiń-aý. Birisi kem dúnıe-aı, opasyz jalǵan-aı...»
Oıynnan keıin Nurshat shaıy kóılegi sýsyldaı júrip shymyldyqty sýsyldata túrip, shaıy kórpe, shaıy jastyqtardy sýsyldatyp tósekterin qaıta saldy.
Toqtas syrtqa shyǵyp, ıirilgen otardy bir aınalyp kelip, qaıtadan tósegine jatty.
Toqtas janyna jata berse, kelinshegi: «Karta oınaı bilmeıdi ekensiń ǵoı» dedi erkeleı kúlip. Kúlgeni qandaı... Toqtas: «Joq, oınaı alamyn» dep daýlasqan joq. О́mirinde birinshi ret utylǵanyna rıza bolǵany shyǵar. Kelinshegin qushaqtap jatyp: «Alty kartanyń qandaı oıyn ekenin buryn bilmeıdi ekenbiz ǵoı» dep oılady...
Oıynnyń qyzyǵy alty karta eken. Sálden soń ol: «Aıdalada jalǵyz úı otyryp, úılengen qyzyq, tátti bolady eken-aý. Qalyń eldiń ortasynda otyryp úılengender qaıtip júr, ne oınaıdy deshi... Dál mynadaı qyzyq bolmaıtyn shyǵar-aý... – dep oılady. – Toıdy jaılaýǵa shyqqan soń jasaımyz dep apasy qoımap edi. Osylaı bolatynyn bilgendikten eken ǵoı...»
Ol kelinshegin búgin aıryqsha jaqsy kórip ketti. Sol aıryqsha jaqsy kórgendiginen bolar, kıiktiń laǵyndaı bolyp, qushaǵynda jatqan Nurshatqa bir kezde:
– Aınalaıyn-n-n! – dedi.
– Sosyn... – dedi Nurshat, osylaı sóıleýin qyzyqtaǵandaı, qushaǵyna tyǵyla túsip. – Qudaıdyń bere salǵany...
Nurshat syqylyqtaı kúldi.
– Jasaǵannyń ıe salǵany...
Nurshat uzaq kúldi. Jáne kúlgeni qandaı!
Toqtas er adam áıelin aınalýy kerek pe, kerek emes pe, aınalsa, qalaı aınalýy kerek, ol jaǵyn anyq bilmeıtin. Biletini – ózin jaqsy kórgende osylaı aınalýshy edi.
– Muny kim úıretti? – dedi Nurshat kúlkisin tyıa berip.
– Apam...
Nurshat taǵy da kúldi... Osy bir kúlki qula túzdegi jaılaýǵa, jaılaýdaǵy jalǵyz úıdiń tórine mol shashylǵan kúmis syńǵyryndaı bolyp kópke deıin estilip jatty da, aqyry túnniń bir ýaǵynda baryp ekeýi qushaqtasqan kúıleri tátti uıqyǵa ketti...
Tańerteń otardy kúndegiden kesh órgizdi. Onyń ústine, kóp uzatqan joq. О́ziniń úıge kelip turýyna qolaıly bolýyn dittep, bir qyr asyp baryp jaıdy.
Kishi sáskede kelip, azanǵy shaıyn ishti. Uly sáskede kelip, aıran ishti. Ishtim degendegisi ánsheıin aty ǵana. Bar yqylasy kelinsheginde. Nurshatty kórgisi, Nurshattyń janynda otyrǵysy keledi. Tús kezinde otardy sýatqa erterek qulatyp, ózi atyn borbaılata shaýyp ystyq tamaq ishý úshin úıge keldi.
Tamaq iship otyryp Nurshat:
– Tústen keıin men de qoıǵa baraıynshy, – dedi.
– Nesine barasyń? Qoı baqqandy qyzyq nárse dep júrsiń be? Ishiń pysady, – dep edi, báribir kelinshegi kónbedi.
– Báribir barǵym keledi, – dep qıylyp otyryp aldy. Sonan soń Toqtas kóndi. Kóngeni sol – atyn qaıta erttep, erdiń ústine toı-kókparǵa ǵana salatyn sý jańa quraq kópshik saldy. Sóıtip jatyp: «Erge Nurshat otyrsyn, maǵan attyń jalańash arqasy da bolady ǵoı» dep oılady.
Erge Nurshatty otyrǵyzyp, ózi attyń jalańash arqasyna jarmasyp, tústen keıin endi qoı baǵýǵa ekeýi shyqty.
Dál osy qalpynda kórse, apasy: «Jetisken ekensiń... O zaman da, bul zaman, kelinsheginiń arqasyna jarmasyp otyrǵan kimdi kórdiń?» – dep ursar edi. Ol kisi joq. Raqat...
Áýelde: «Qoı baǵýǵa aparǵanym qalaı bolar eken? Kóńilsiz bolatyn shyǵar» dep oılaǵan. Olaı bolmady. Bytyrap jaıylǵan otardyń shetine otyryp ekeýi alty karta oınady. Oıyndary taǵy da túndegideı qyzyq boldy.
Taǵy da Toqtas bir ret kelinsheginiń betinen súıip, úsh ret esik pen tórdeı jerge arqalady.
Dalada otyryp kelinsheginiń betinen súıgen, sonan soń árli-berli arqalap júrgen qyzyq bolady eken. Ekeýi de ishek-silesi qatqansha kúldi. Bular kúlgen kezde qoılar «búgin qojaıynymyzǵa ne bolǵan ózi?» degendeı burylyp-burylyp qarap turdy.
О́stip júrip keshtiń de qalaı bolǵanyn bilmeı qaldy. Otardy aldaryna salyp, úıge qaıtty. Keshki shaılaryn ishti. Keshki shaılaryn iship bolǵan soń, taǵy da erte jatyp qaldy. Jatqanymen, uıyqtaı qoımady. Uıyqtaı qoıaıyq degen nıetteri de bola qoıǵan joq. Qaıtyp turyp ondyq shamdy jaǵyp, alta karta oınady. Bul joly Toqtas táýir kartalardy Nurshatqa berip, búrynǵydaı ańqıyp otyra bermeı, keıde ózi de kóńili qalaǵan kartasyn aıyrbastap alyp jatty.
Bul túni teń oıyn boldy. Nurshattyń betinen eki ret súıip, eki ret tórden esikke deıin arqalap apardy. Shamdy óshirip, tósekterine qaıtyp jatqannan keıin de aralarynda ázil-kúlki tyıylǵan joq. Baıaǵy bala kezderin esterine aldy. Bir kezde Toqtas:
– Qolyń sııa-sııa bolyp júrýshi ediń, – dep edi Nurshatqa.
– Sonda sol sııany seniń betińe jaǵýym kerek eken, – dep ol syqylyqtaı kúldi.
Kelinsheginen qaıtken kúnde de asyp túskisi kelgendeı, Toqtas taǵy da:
– Aıaǵyńdaǵy etigiń górp-górp etip júrýshi ediń ǵoı, – dedi.
– Apamnyń etigi bolatyn, – dedi Nurshat kúlkisin tyıyp.
– О́zińniń etigiń joq pa edi?
– Shalbaryńnyń jyrtyǵynan tizeń jylt-jylt etip, sen de júrýshi ediń ǵoı.
Nurshat zilsiz aıtsa da, myna sóz Toqtasqa aýyr tıdi. О́kpelegen bop teris qarap tońqıyp jatty. Nurshat: «Soǵan da ashýlanyp qaldyń ba?» dep moınynan, qoltyǵynan qytyqtaǵan bolyp edi, miz baqpady.
О́kpelemeýine de bolatyn edi, áıteýir ókpelegisi keldi. Teris qarap tońqıyp jatyp ta: «Sol kezde de maǵan kóz qyryn sala júredi eken-aý... Sonda-aq súıetin bolǵany ma?..» – dep oılady.
О́kpelese de kelinshegine ishi jylyp jatty.
* * *
Tańerteń túngi ókpesin umytyp, qaıtyp jaırańdap-aq ketýine bolar edi, namysy túspegir: «О́kpeleseń, durystap ókpele, ókpelegen kúıi qoıǵa ketip qal» dedi.
Sol namysty tyńdady da, ún-túnsiz kıinip: «Túste kelmeısiń be?» degen kelinsheginiń suraǵyna da jaýap bere qoımaı, qamshysyn búkteı ustaǵan kúıi syrtqa shyǵyp, birden atyna bettedi.
Shyqqan boıda qoıdy biraz uzatyp jaıyp ketti de, kún túske taıanǵan sátte, qaıtadan aýyl mańyna taıady. Astyndaǵy atyn tusap, etekke jaıylyp jatqan qoı arasyna qoıa berdi de, ózi qyr basyna shyǵyp, tobylǵynyń tasasynda jatyp, úı jaqqa qarady. Nurshat samaýyryn qoıyp júr eken. Jeroshaqtan da tútin kóterilip jatyr. «Túski astyń qamyna kirisken eken, – dep oılady Toqtas. – Endi eki kózi tórt bolyp meni kútip otyr-aý». Ishi jylyp qaldy. Tańerteń nár tatpaı shyqqandyqtan, qarny ashqan. Tamaqty oılaǵanda, atyna mine sap úıge qaraı shapqysy keldi. Biraq namysy túspegir: «О́kpeleseń, durystap ókpele» dep eteginen basyp jibermeı qoıǵany.
Tobylǵynyń tasasynda jatyp, Nurshattyń úıden shyqqanyn kórdi, úıge qaıtyp kirgenin kórdi. Symbaty qandaı!.. Júrgen júrisi qandaı!.. «Aınalaıyn, – dedi ishten Toqtas. – Aınalaıyn-aı, meniń shalbarymnyń jyrtyǵyn qaıdan eske sala qoıyp ediń... Bolmaǵanda ǵoı, qazir jaırandap janynda júretin edim...»
Kelesi qyrdy asyp bytyrap jaıylyp bara jatqan qoılaryn sýatqa qulatyp kelip, taǵy da tobylǵynyń tasasynda jatyp úı jaqqa qarady. Qarasa, úı janynda samaýyr joq. Jeroshaqtan kóterilip jatqan tútin de joq. «Nurshattyń shynymen-aq meni kútpesten shaıdy ózi iship jatqany ma?» dep oılady Toqtas. Qarny ábden-aq ashty. Atyna mine sap, tamaq sýymaı turǵanda jetip barýǵa da bekinip edi, átteń, namysy túspegir: «Taǵy da shydap baq, abyroıyndy tókpe» dep eteginen basqany.
Qoılardy sýattan órgizip kelip, taǵy da qyr basyndaǵy tobylǵynyń tasasynan úı jaqqa qaraǵan. Eshkim kórinbeıdi. Samaýyr da, jeroshaqtaǵy kóterilgen tútin de joq. Qara úıdiń esigi jabyq. «Aý, osy Nurshat úıde me eken ózi?, – dep oılady Toqtas. – Men oǵan ókpelep júrgende, ol maǵan ókpelep, aýylyna tartyp ketip júrmesin... Oıpyrmaı, sóıtip júrmese etti...»
Osylaı oılaýy-aq muń eken, Toqtastyń berekesi ketti. Tobylǵynyń tasasyn qoıyp, qyr basyna shyǵyp úı jaqqa durystap qarady. «Joq»... Qara úıden eshkim shyqpaıdy.
«Ne de bolsa baryp bilip kelsem be eken?» dep degbirsizdenip edi, taǵy da álgi namysy túspegir: «Kelinshektiń aldynda berekesiz bolyp kórinbe... Shyda» dep bolmaı qoıǵany.
Endi keshti batyra almaı qoıdy. Teńselip árli-berli uzaq júrdi. Kún de eregisip bir ornynan jyljymaı qoıdy.
Úıge kúndegisinen erte qaıtqysy kelip edi, eregiskende, jeti jyldan beri shóp kórmegendeı, qoılary jerge jarmasyp, bastaryn bir kóterer emes.
«Senderdiń esepteriń túgel-aý, – dedi Toqtas bytyrap jaıylyp júrgen qoılaryn úıge qaraı ázer buryp júrip. – Senderge shóp bolsa, boldy ǵoı. Jurttyń kelinshegi úıde me álde tórkinine ketip qaldy ma, onda sharýalaryń joq».
Qoılaryn qyrdan tómen qulatyp, ózi úıdiń janyna kelip attan túsip jatty. Biraq Nurshat shyǵa qoıǵan joq. Bir-eki ret jótelip te qoıdy. Eshqandaı dybys biliner emes.
«Áı, masqara bolmasam etti? – dedi ol atynyń shylbyryn qazyqqa baılap jatyp. – «Toqtastyń kelinshegi ketip qalypty» degendi estise, jurt betin shymshyp kúler. Apam she? Oıbaı, ol kisi estı kórmesin».
Úıge qaraı saly sýǵa ketip, aıaǵyn samarqaý basyp kele jatty. Úıdiń esigin de batylsyz asha berip, shaıy shymyldyqtyń dir ete qalǵanyn baıqady. «Á, úıde eken ǵoı, – dep oılady kóńili ornyǵyp. Tór aldyna jaıylǵan dastarqanda et áli túr. – Kútken-aq eken-aý, – dep oılady kóńili jylyp. – «Kúte-kúte kelmegen soń, jatyp qalǵan eken ǵoı».
Esik aýzyna etigin sheshti. Tór aldyna baryp kostıýmin sheship, kerege basyna ildi. Dastarqandaǵy tamaqqa bas salǵysy kelip-aq tur, átteń, taǵy da «ták-ták» dep namysy túspegir jibermedi.
Bul tór aldyna jantaıyp endi jata bergen kezde, shymyldyq ishinen Nurshat shyqty. Qabaǵynda kirbiń bar. Biraq lám dep úndegen joq. Ún-túnsiz kúıi samaýyrdy kóterip syrtqa ketti.
Ol syrtqa shyǵysymen-aq Toqtas dastarqandaǵy tamaqqa bas qoıdy. Namysy: «Shyda, sabyrly bol» dep-aq edi, ony tyńdar murshasy bolmady...
Nurshat qaıtyp úıge kirgen kezde, Toqtas tabaqty bosatyp ta qoıǵan. Nurshat kóziniń astymen buǵan bir, bosaǵan tabaqqa bir qarady. Biraq úndegen joq. Jaıshylyqta bolsa: «Qarnyń ashqan-aq eken» dep kúler edi. Oǵan bul da qosylar edi. Sálden soń qaınaǵan samaýyrdy kirgizip, buǵan shaı quıyp berdi. Taǵy da ekeýiniń arasynda áńgime bola qoıǵan joq. Toqtastyń birdeńe dep sóz bastaǵysy keldi-daǵy, retin tappaı-aq qoıdy.
Shaıdan keıin úı janynda ıirilip jatqan qoılaryn bir aınalyp keldi de, sheshinip shymyldyqqa kirdi.
Endi Nurshattyń jatýyn kútti. Eregiskende, ol ydys-aıaq jýyp, úı ishin jınastyryp bir shyǵyp, bir kirip júrip alǵany. «Nurshat, jatsaıshy endi» dep batyly jetip aıta almady.
Aqyry, shymyldyqty túrip, shaıy kóılegi sýsyldap keldi-aý janyna. Áýelde ekeýi bir-birine toń-teris kúıde únsiz jatty da, sálden soń Toqtas burylyp, ony qushaqtady. Kelinshek úndemedi, biraq qolyn da qaqqan joq. Sodan soń moınyn qytyqtady. Taǵy da ún joq. Keýdesine qysa qaıta qushaqtaı berip, Toqtas: «Aınalaıyn», – dedi. «Aınalaıyn» deǵen kezde daýsy dirildep, et baýyry eljirep ketti. Sol-aq eken, kelinshek jýas únmen:
– Túste kelmediń ǵoı, – dedi.
«Ádeıi kelgenim joq» dep qalaı aıtsyn. Olaı deýge aýzy barar ma?
– Tańerteń qoıdy uzatyp ketken ekenmin, sodan janýarlar jaıylsynshy dep... Solardy aıaımyn dep, úıge jete almaı qalǵanym...
Osylaı dedi de, ol kelinshegin qaıta qushaqtady. Súıdi. Sodan soń-aq áńgimeleri jarasyp kete bardy.
Ári-beriden soń tósekten turyp, ondyq shamdy jaǵyp, ekeýi taǵy da alty kartaǵa kiristi. Keshegideı, tipti keshegisinen góri de kartany áserli, kóńildi oınady. Toqtas taǵy da kelinsheginiń betinen eki ret súıip, eki ret tórden esikke deıin arqalady. Sosyn sol burynǵy bir-birine emin-erkin, arqa-jarqa qalyptary shamdy sóndirip, qaıtadan tósekterine jatty.
Uıqylary kelmedi. Uıyqtaı qoıaıyqshy degen nıet ózderinde de bolǵan joq.
– Seni ketip qaldy ma eken dep qoryqqanym, – dedi Toqtas kelinshegin qushaqtap jatqan kúıi, qaýpin endi aıtyp.
– Qaıda ketem?.. – dedi Nurshat kúle sóılep. – Seni tastap...
– Aınalaıyn-n...
Toqtastyń daýysy eljirep ketti: – Qudaıdyń bere salǵany... Jasaǵannyń ıe salǵany...
Nurshat tap keshegideı daýsy syńǵyrlap uzaq kúldi. Kúlkisi qandaı!..
Kelinsheginiń kúlkisine eltip jatyp Toqtas: «Topyraǵyń torqa bolǵyr Tólegen-aı, Qyz Jibektiń kúlkisine kómilip osylaı bir jata da almadyń-aý» dep ishteı Tólegendi músirkep ketti.
Myna úıdiń de, qula túzdegi jaılaýdyń da jalǵyz sáni – shymyldyq ishinen estilip jatqan osy bir kúlki ǵana sekildi.
* * *
...Ekeýi tańnyń atqanyn da bilgen joq. Gúr-r etip kep úı janyna toqtaǵan mashına úninen oıandy.
– Oıbaı-aý, bul qoı baǵýdy qoıǵan eken ǵoı, – degen apasynyń daýsyn estigende, Toqtas shymyldyq ishinen qalaı atyp shyqqanyn ańdamaı da qaldy. Kıimin asyǵys kıip jatyp, bar bolǵany: «Oı, apam da bir-r... – dedi. – Aǵaıyn-jegjatty aralaımyn... El ishinde jatyp alamyn" degendegisi osy ma? Eki kún ótip, úshinshi kúni jetip kelip turǵany...»
Túndik, esik jabyq bolǵan soń, baıqamapty, rasynda da kún kóterilip, tóńirek aı-jaı bolǵan eken.
Úı janyna jete bergen apasyna amandaspaq bolyp, elpekteı umtylyp qolyn soza berip edi, ol kisi munyń qolyn almastan buryn, zildene sóılep:
– Aý, búl ne jatys? – dedi.
– Uıyqtap qap-p...
– Seniń uıqyńnyń qanýyn bir otar qoı kútip jatýy kerek pe eken? Men ketkeli uzatyp jaımapsyń da ǵoı.
– Nege, jaıǵam-m...
– Ana qoılarǵa qarashy. Ishteri qabysyp qalypty.
Apasy qolyn qyrǵa bytyraı órip bara jatqan qoılarǵa qaraı siltedi.
Toqtas endi ne derin bilmegendeı, bar bolǵany mańdaıyna túsken shashyn sıpaı berdi.
О́zi apasyna aıtar ýáj tappaı qysylyp tursa, Sháıim qyljaqbas:
– Áı, bala, uıqyń qanbaı qaldy-aý, – dep ázildeıdi.
Toqtas qara úıdiń janynda jatqan ertoqymdy kótere endi atyna qaraı umtyldy.
Osy kezde syrtqa Nurshat shyǵyp edi, apasy onyń mańdaıynan qaıta-qaıta súıdi.
– Qoryqqan joqsyń ba, shúkirim-aý... Sen jalǵyzsyrap, qorqyp júr me dep ýaıymdap, ishkenim iriń, jegenim jelim boldy emes pe?
– Qoryqqan joqpyn, – dedi Nurshat jýas qana.
– Aınalaıyn-n... Qoryqpasań bolǵany...
Apasy Nurshatty qushaqtaǵan kúıi úıge kirdi.
«Nurshattyń janynda meni ógeı baladaı etti-aý» dedi.
Toqtas atyn erttep jatyp. Biraq apasynyń Nurshatty ózinen góri de jaqsy kórgeni kóńiline unaıtyn sekildi.
Atyna mine bergende, Nurshat jarty taba nan men bótelkege quıǵan aırandy qolyna ustatty. «Túste kele almaıtyn boldyń ǵoı endi...» degendeı buǵan jaýdyraı qarap turǵany qandaı... Bótelkedegi aıran men jarty taba nandy usynǵany qandaı...
Toqtas kelinshegine qaraı-qaraı qoı sońynan kete bardy. Búgin qoıdy uzatyp jaıýy tıis. Keshkisin apasy qoılardyń ishine, júristerine qaraıdy. Ol kisini aldaý qıyn... Keıde qoı jatqan jerdegi qıǵa da nazar salady.
Qyrdan asa bere Toqtas: «Senderdi toıǵyza almaı-aq kúıdim-aý osy» degendeı, qoılardy toǵytqa aıdaǵandaı topyrlata biraz qýyp aldy.
Sonan soń bir aýyq úı jaqqa kóz saldy.
Nurshat kóılegi qyzarańdap, syrtqa samaýryn kóterip shyqty. Samaýrynǵa sý quıyp, ot salyp bolǵan soń, osylaı qaraı qarap biraz turdy. «Alda, aınalaıyn-aı, bizdiń Toqtas uzap ketti me eken dep tur-aý».
Qansha qarasa da kózi toıar emes. Qaraı bergisi keledi. Júrgeni qandaı... Sámi taldyń butaǵyndaı ıilip, eńkeıgeni qandaı...
Toqtas sóıtip turyp taǵy da Tólegendi esine aldy: «Qaıran, Tókem-aı, Qyz Jibek jeńgeme alystan qyzyǵa qarap kóz sýaryp ta tura almadyń-aý... Alda, beıopa dúnıe-aı!..»
Kúzgi jeldiń ýili
Qoı uryqtandyrar kezde baryp bular tómengi aýylǵa qulady. Joǵarǵy aýyldaǵydaı jer qaıysqan el bolmasa da, jıyrma shaqty úı irge tepken jerge kelgen soń, ý-dýǵa aralasyp, kóńilderi jaılanyp qaldy. Biraq jumystary burynǵydan aýyrlap ketti. Qoıdyń qoshqar túskeni bar, endi túsetini bar, solardyń bárin top-topqa bólgende, Toqtastyń bir ózi bylaı tursyn, sheshesi, Nurshat – bári jabylyp júrgende ázer jetetin kezderi boldy. Degenmen, Toqtas ta, Nurshat ta sharshaǵandyqtaryn da elemeı, kóńildi júrdi. Kempir ǵana kóbirek qımyldaǵan kúni «belim-belim-m» dep kıreleńdep qalady. Onyń esesine, bul araǵa kelgeli ol kisi áńgimeshil bolyp aldy. Osy tómengi aýylǵa alǵash joǵarǵy aýyldan uzatylyp kelgen eken... Osy tómengi aýylda alǵash kelinshek bolyp yzylyp júrgen eken. Solardyń bárin kóne qıssanyń úzigindeı etip, Nurshatqa aıtyp berdi.
Tómengi aýylǵa kelgeli Nurshat pen Toqtas taǵy da eki ret ókpelesip qalǵan. Alǵashqysynda Toqtas burynǵysynsha aınalyp-tolǵanyp bolmaǵan soń, ózdi-ózi tabysty da, ekinshisinde ekeýine de ursyp-ursyp, kempir tatýlastyrdy. Sodan beri jaqsy-tyn...
Burynǵysynsha Nurshat ta oınap-kúlip júr edi... Qoı uryqtandy bitedi degen kúni oıda joqta Nurshat taǵy renjip qaldy...
Tańerteń shaıy shymyldyqtyń ishindegi jyly tóseginen ázer turǵan... Biraq ázer tursa da, qabaǵyna kirbiń uıalatpaı, ústine Toqtastyń eski kúpáıkesin kıip, úı isine aralasyp ketti. Samaýyr qoıyp, túnnen qalǵan asty jylytyp, onyń qabatynda sút pisirdi. О́zennen ıinaǵashpen sý da ákeldi. Sosyn ysyǵan tamaqty tabaqqa quıyp qoıǵan kúıi: «Apam shaıdy kútip qaldy-aý» dep oılap, sháınekpen shaı demdep, samaýyr ishke kirgizip, dastarqan jaıyp júrgende, álginde ysytqan tamaqqa kúshik tıip ketkeni. Qyrsyqqanda, ony da ózi baıqamaı, enesiniń baıqaǵany.
– Áı, ana tamaǵyńdy adam ishetin be edi? Álde ıt ishetin be edi? – dedi syzdana sóılep.
Nurshat syrtqa júgirip shyǵyp: «Ket-áı, ket-t» deı bergenshe, álgi kúshik tabaqtaǵy asty aqtaryp ketti.
Sosyn-aq enesiniń qabaǵy ashylmady. Shaı iship otyryp:
– Ádira qal, salaq qatyn bolaıyn degeniń de, – dedi renjı sóılep.
Nurshat úndegen joq. Úndemegeni bar bolsyn, «salaq qatyn» degen sóz arqasynan qamshymen osyp ótkennen ári boldy. «Qatyn» degen sózge qulaǵy áli úırenbegen edi. Ne de bolsa, endigi nıeti úndemeı qutylý edi, biraq enesi áńgimesin álgi sózben doǵara salmady.
Salaq qatyn bolatynyńdy shaıy kórpeniń astynan mamyrlap ázer túrǵanyńnan-aq bilgenmin. Aqyry kúıeýińe ysytqan asty kúshikke ishkizip tyndyń. Asyn kúshikke ishkizip otyrǵan kelinshekten táýir qatyn shyǵady dep men ózim aıta almaımyn. Al endi otyr... Tipti qalasań, shaıyńdy jına da, qaıtadan tósegińe jat, – dep áńgimeni biraz jerge jetkizip tastady.
Nurshat tómen qaraǵan kúıi otyra ketti. Enesinen estigen alǵashqy qatty sózi bolǵandyqtan, kóńiline aýyr alyp qaldy.
Dastarqandy da ún-túnsiz júrip jınady. Samaýyrdaǵy qalǵan sýdy qumanǵa quıyp, qazandaǵy sútti kastrıýlge qotaryp júrgende de qabaǵy túsip júrdi. Kelinimniń qabaǵy túsip ketipti-aý dep enesi jadyraı qoıǵan joq. Qamzolyn júre jamylyp, syrtqa shyǵa berip:
– Salaq qatyn bolady demeı, qaıteıin, oshaǵyńnyń basynda bir tal otyn qalmapty. Búgin-erteń kóshetin úıdiń de otyny bolmas pa? Kerek deseń, men aıtaıyn... esti qatynnyń otyny kóshke artylyp júredi, – dedi.
Nurshat endi enesine birjola renjidi. Túskenine alty aı tolmaǵan jas kelinge «qatyn, qatyn» degeni-aq batady eken...
«Apam tipti meıirimsiz kisi eken ǵoı, – dep oılady oshaq mańyndaǵy ydys-aıaqtaryn jıystyryp júrip. – Meıirimsiz bolmasa, osynsha qatty aıtpasa kerek edi ǵoı». Álgindeı sózderden keıin ózi de enesiniń janynda qalǵysy kelmeı, áldeqaıda ketip qalmaq bolyp tur edi, otynnyń taýsylǵandyǵyn aıtqany sebep boldy da, arqanyn ıyǵyna salyp, shaǵyn aýyldyń ústine qulap keterdeı bolyp tónip turǵan Aıyrtaýdyń bókterine bettedi.
...Alǵash ret jeńgeleri: «Balym kempirdiń balasy kelip kóredi eken» degende, Nurshat ta: «E-e, áne bireý me?» dep qomsynyńqyrap qalǵan. Sosyn jeńgelerine Toqtastyń bala kezindegi jyrtyq shalbardan denesiniń jyltyldap júretinin aıtyp berdi. «Onyń ústine, ózi qoıshy eken ǵoı», – dep bir qoıdy. Biraq jeńgeleri: «Nemene, qaıdaǵyny esińe ala berip. Endigi shalbaryn aýystyrǵan shyǵar. Qoıshy deısiń... Qoıshylyq ta jerde qalyp jatqan kásip emes. Qoıny qutty bolsa, qaıtýshi edi» dep áńgimeni ala qaljyńǵa aınaldyrdy.
Keıinirek Toqtasty kórgen soń baryp kóńili ornyǵyp, ishteı: «Áp-ádemi-aq jigit bolypty ǵoı» dep oılady. Jeńgeleri: «Jyrtyq shalbar kıetin kúıeýimiz» dep sóılese, namystanyp qalatyn boldy. «Tipti sol áńgimeni osylarǵa nesine aıta qoıdym eken?» dep te ózin ózi kinálady. Qoıshylyǵyn min etkenderge de: «Ata-babalary túgel taqta otyrǵandaı» dep, jaratpaı tyńdaıtyn boldy.
Toqtastyń ózin kórgen soń: «Eneń qasqyrbet kisi eken, kim bilsin. Osy aýyldyń qyzy eken ǵoı. Bári de aıtyp otyr» dep kúdik ete sóılegenderge de mán bergen joq- ty.
...Dál qazir sol alǵashqy qomsynýy da, enesi týraly ózgelerdiń aıtqany da oryndy sııaqty bolyp ketti.
* * *
Aıyrtaýdyń arǵy beti joǵarǵy aýyl ekenin ol biletin. Jaqynda ǵana kókparǵa baryp qaıtqandar: «Kókpardy joǵarǵy aýyldyń jigitteri alyp ketti» dep kókirekteri qars aırylardaı ókinishpen kelgende, kókpardy óz aýyldastarynyń alyp ketkendigine Nurshattyń ishi jylyp qalǵan. Ishi jylyp turyp: «Kókparǵa kelip júrgen