Kóptegen qoǵamtanýshylar M.Hantıngtonnyń «О́rkenıet-ter qaqtyǵysy» teorııasyna bir jaqty aıtylǵan dep qarsy shyqqanmen, mádenıetterdi bir-birimen múıizdestirmeýdiń naqty sheshimin áli tappaı keledi. Qundylyqtar týraly anyqtamalar ártúrli bolǵandyqtan, ár mádenıettiń ókilderi bir-birine shekeden qaraýdy údetpese, kemitken emes. Búgingi kúni dúnıetanymdyq ózgeshelikterdiń bir ultty shildiń boǵyndaı shashyratyp, birtutastyǵynan birjolata aıyryp jiberetindigi dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıomaǵa aınaldy. Úshinshi myńjyldyqta ártúrli mádenı ekspansııaǵa ushyraǵan Qazaq ultynyń basyna osyndaı bólshektený qaýpi úıirilip otyr.
Tym tereńge ketpeı-aq, osy kúnderi ótip jatqan ultymyzdyń uly merekesi – Naýryz jóninde aıtylyp júrgen túrli pikirlerdi taldasaq, osyǵan naqty kóz jetkize alamyz.
Kóshpendi Qazaq órkenıetiniń uly nyshandarynyń biri ulystyń uly kúni bolǵan Naýryz merekesi ekendigi daýsyz. Alaıda, sońǵy jyldary Naýryz merekesi jóninde keıbir fýndamentaldi túsiniktegi (ýahapshyldar, hızbýtshyldar, daǵýatshyldar, tákfirshilder) dinı oqymystylar el ishinde jaǵymsyz pikir qalyptastyryp otyr. Olardyń pikirinshe, Naýryz merekesi búginge úzilip-talyp jetken kóne zoroastarızm seniminiń sarqynshaǵy. Zoroastarızm – buzylǵan senim bolǵandyqtan, bul senimniń rıtýaldary da «bıdǵat», ıaǵnı, haq senim – Islamǵa qaıshy.
«Naýryz» sózi – zoroastarızm seniminiń otany bolǵan parsy jurtynyń tili boıynsha «jańa kún» degen maǵynany bildiredi. Zoroastarızm senimi boıynsha jaqsylyqtar jaryqtan, jamandyq ataýly qarańǵylyqtan bastaý alady. Naýryz merekesin osy aıdyń 22-si kúni toılaýy-nyń sebebi, jamandyqtyń bastaýy túngi qarańǵylyqtyń jińishkerip, kúndizgi jaryqtyń uzaratyndyǵy, zoroastarızmdegi jaryqty izgiliktiń bastaýy retinde baǵalaıtyn senimmen úılesim tapqan.
Zoroastarızm seniminde otqa erekshe qurmet kórsetiledi. О́ıtkeni, ot – jaryqtyń kózi. Ertede ata-babalarymyz Naýryzdyń 21-shi kúni túnde otty alaýlatyp jaǵyp, jańa jyldy qarsy alatyn bolǵan. Áli kúnge deıin parsy tektes ulystar Naýryz merekesinde otty mazdatyp jaǵyp, ústinen sekirip, ózderin pále-jaladan tazartyp jatady. Al qazir ultymyzdyń Naýryz merekesinde otty alaýlatyp jaǵýdy úrdisten úzgen sebebi, otqa tabyný Islam senimi boıynsha Uly Jaratýshyǵa serik qosýshylyq sanalady.
Degenmen, dástúrge berik aýyldy jerlerde áli de ot anany shaqyryp «alas, alas» dep, jyn-shaıtandy qýý, shańyraq kóterilip, jańa túsken kelindi bosaǵadan oń aıaǵymen attatý kezinde otqa maı tamyzý sekildi salttar saqtalǵan. Zoroastarızm seniminiń mundaı sarqynshaqtarynyń mádenıetimizge sińisti bolyp ketkendigin ádet-ǵuryptarymyzǵa jiti nazar aýdarǵanda ǵana bajaılaı alamyz. Teginde, qazir, qazaqtar otqa maı tamyzǵanda, otqa tabynyp jatyrmyn dep oılaımaıdy, tek saltty oryndaýmen ata-babanyń rızashylyǵyn alýdy kózdeıdi.
Belgili ǵalym, ádebıettanýshy M.Myrzahmetovtyń pikirinshe, Naýryz merekesin kóshpeli túrki jurty zoroastarızm seniminen buryn toılaıtyn bolǵan. Oǵan dálel retinde kóne «Afrasıab» jyryn mysalǵa keltiredi. «Afrasıab» jyrynda kóshpeliler kóktem shyǵa ulystyń uly kúnin toılaǵan. Al «naýryz» – Iran mádenıetinen Turan mádenıetine sińisken termın. Iаǵnı, kóshpeli túrki jurtynyń ulystyń kúnin toılaýy «naýryz» termınimen bekitilgenmen, mazmun turǵysynan alyp qaraǵanda, ulystyń uly kúnin toılaý – ejelden túrki jurtynda bar dástúr. Máselen, elimizdiń batys óńirinde kúni búginge deıin jalǵasyn taýyp kele jatqan «Kórisý» degen dástúr bar. «Kórisý» dástúri Naýryzdyń 14-ne toılanady. Bul dástúr boıynsha qystyń kózi qyraýda, sharýanyń jaıymen júrip qalǵan aǵaıyn kóktem shyǵyp maldyń aýzy kókke tıip, aldy-arty keńeıgennen keıin amandyq-saýlyq surasyp, bir-birine sálemdese barady.
Naýryztanýshylardyń zertteýinshe, Omar Haıam astronomııalyq zertteýler arqyly kún men túnniń teńesýin dál taýyp, jańa jyl merekesin Naýryzdyń 22-ne aýystyrǵanǵa deıin, Naýryz merekesi aıdyń 14-ne toılanyp kelgen. Demek, M.Myrzahmetovtyń «Naýryz merekesi zoroastarızm seniminen buryn bar bolatyn»– degen pikirin negizge alsaq, kóshpelilerdiń burynǵy jańa jyl merekesi qazirgi «Kórisý» dástúri bolýy ábden múmkin.
Jas kúnimizde bizdiń ońtústikte Naýryz merekesi aıdyń 21-ne toılanatyn. Biz kózimizben kórip, kýá bolmaǵanmen, osy kúni balıǵatqa tolyp, otaý kóterýge ázir bolǵan jigitter unatqan qyzdaryna aına, taraq syılasa, boıjetken qyzdar jaqsy kórgen jigitterine keste tigip beretin «Selt etkizer» degen salttyń bolǵandyǵyn úlkenderden estıtinbiz. Nelikten «Selt etkizer» salty Naýryzdyń 21-de atalyp ótetin (?) edi, – degenge keletin bolsaq, osy kúni jyl basy bolǵandyqtan, jastar bir jas qosýmen bolashaq jaryna aına, taraq syılaýmen óziniń balıǵatqa tolyp, otaý qurýǵa ázir ekendikterin tuspaldaıtyn bolǵan. M.Jumabaevtyń ataqty «Naýryz merekesi» týraly maqalasynda «Qazaqtar Naýryz merekesi kúni bir-birine: «Jasyń qutty bolsyn!» deýshi edi», – degen deregi, bizdiń bul oıymyzdy jandandyra túsedi. Demek, «Selt etkizer» dástúriniń astarynan da jyl basy bolǵan Naýryz merekesiniń izderin kórýge bolady. Budan Naýryz merekesiniń kóshpeli qazaq jurtynyń tól merekesi ekendigin tanı alamyz. Al jańa jyl ataýyn bildiretin «naýryz» sózi parsy tilinen transformasııalanǵan. Iаǵnı, mazmundyq turǵydan alyp qaraǵanda, kóshpeli túrki jurty «naýryz» termınin qabyldaǵanǵa deıin de «Kórisý», «Selt etkizer» sekildi dástúrler arqyly jańa jyldy merekelegen dep topshylaýǵa negiz bar.
Alaıda, fýndamentaldi din oqymystylarynyń kózqarasynsha, Naýryz merekesi zoroastarızmnen burynǵy kóshpeli túrki jurtynyń jyl basy merekesi bolsa da «bıdǵat» bolyp sanalady. «Bıdǵat» – dep Islamǵa keıin engen erejeler men joralǵylardy aıtamyz. Biraq, ahlý sýnna (súnnetti berik ustanýshylar) ókilderi «bıdǵat» uǵymyn áldeqashannan beri «bıdǵat-ýl kýfr» (kúpirlikke ákeletin bıdǵat), «bıdǵat-ýl hasana» (jaqsy bıdǵat) dep bólip qarastyryp keledi. «Jaqsy bıdǵat» dep, belgili bir ahlý sýnna fakıhiniń (zańger) Islam negizderine qaıshy emes, qoǵamǵa paıda ákeletin amaldarǵa ruqsat berýin aıtamyz. Máselen, qazir bizdiń elektrondy tehnıkalardy paıdalanýymyz «bıdǵat» sanalady. Sebebi, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) elektrondy tehnıkalardy paıdalanǵan joq. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) elektrondy tehnıkany paıdalanbady dep, bizde ǵylymı jetistikti kádemizge jaratpaı, aýzymyzdy qur shóppen súrtip otyra bersek, baıaǵy qarańǵy (jahılıet) dáýirge qaıta oralǵan bolmaımyz ba? Sondyqtan, musylman quqyǵynda senimge selkeý túsirmeıtin qoǵamdyq paıdasy bar amaldardy jasaýdyń eshbir aǵattyǵy joq.
Al Naýryz merekesin «jaqsy bıdǵat» dep tanýǵa bola ma (?) degenge keletin bolsaq, Hanafııa mazhabynyń sharttarymen Naýryz merekesin jaqsy bıdǵat dep tanýǵa tolyq negiz bar. Sebebi, ataqty ımam Aǵzam quqyqtyq mektebindegi úkim berýdiń jeti qaınarkóziniń biri – «ádet-ǵuryp» bolyp tabylady. Úkim berýdiń «ádet-ǵuryp» qaǵıdasy boıynsha, Islam jańadan engen eldiń burynǵy salt-dástúrleri ıslam negizderine qaıshy kelmeı, qoǵamdyq qatynasty oń rettegen bolsa, bul salt-dástúrler saqtalady ári musylman quqyǵynyń úkimi retinde qarastyrylady. Búgingi dástúrimizdegi Naýryz merekesiniń Islamǵa eshqandaı alabótendigi joq. Burynǵy Naýryz merekesin ot jaǵyp qarsy alýshylyq rıtýaly úrdisten áldeqashan shyǵarylyp tastalǵan. Tipti, Naýryz merekesi Islam mádenıetimen tolyqtaı úndestik tabady deýge de bolady. Máselen, Naýryz merekesinde daıyndalatyn «naýryz kójeniń» ıslam mádenıetindegi «ashýra táttisimen» mazmuny bir. Nuh (ǵ.s.) kemeden qaýymymen jerge túskende dorbanyń túbinde tam-tum qalǵan túrli daqyldardy qazanǵa salyp pisirip, sodan «ashý-ra táttisin» jasaǵan.
Árbir jyly musylmandar Ashýra merekesi kúnderi «ashýra táttisin» jasap, bir-birin qonaq etedi. Qazaqtar da Naýryz merekesinde qystan qalǵan dorbanyń túbindegi dán-daqyldan «naýryz kóje» daıyndap, bir-birine dám tattyrady. Sonymen birge, ata-babalarymyz qystan kúızelip shyqqan eldiń kóńilin kóterý úshin Naýryz merekesinde kókpar berip, báıgede at shaptyryp, palýandar kúresin ótkizip, án-jyr aıtyp, aıtys uıymdastyryp, ulan-asyr toıda jıylǵan jurt bir-birine «ulys oń bolsyn», «aq mol bolsyn», «jasyń qutty bolsyn», «jańa jyl jańa tabystarǵa keneltsin» dep, izgi-tilekterin júrekten aqtara aıtady. Endeshe, osyndaı izgilikke quralǵan ulystyń uly toıy Naýryzdy qalaısha jamandyqqa (bıdǵat-ýl kýfr) qııamyz?! Qazaqtyń Islamdy qabyldaǵanyna myń jyldan astam ýaqyt boldy. Eger, Naýryzdy toılaý ıslam negiz-derine qaıshy bolsa, fakıhter Naýryz merekesin ótkizýge ruqsat bermes edi, sábıler dúnıege kelgende qoja-moldalar qulaǵyna «Naýryzbaı» dep azan shaqyryp, at qoımas edi. Sondyqtan, dástúrli Islamǵa (ahlý sýnna) saı Naýryz merekesin din negizderine qaıshy emes dep, tujyrymdaımyz. Al fýndamentalısterdiń salt-dástúrdi joqqa shyǵaratyn qatyp-semip qalǵan kózqarastaryn halqymyzdyń tarıhı jadyna túsken jaryqshaq deýden basqa eshteńe aıta almaısyń.
Musylmandyq dúnıetanym boıynsha jyl sanaý «hıjraǵa» (Muhammedtiń (s.ǵ.s.) Mekkeden Mádınaǵa kóshýi) negizdelgen. «Hıjra» jyl sanaýy aıdyń týyp, úzilýimen ólshenedi. Iаǵnı, aı ólshemi boıynsha, bir jylda 355 kún bar. Al kún ólshemi boıynsha bir jyldy 365 kún tolyqtyrady. Osy sebepten qazir musylman halyqtary jyl sanaýdyń eki nusqasyn da qatar ustanady. Musylmandyq merekelerdi «hıjra» jyl sanaýymen eseptese, ózge dúnıeýı isterde kúndik ólshemdi negizge alady. Omar Haıamnyń jasaǵan kúntizbesi de Grıgorııan kúntizbesi sekildi kúndik ólshemge negizdelgen. Osy turǵyda, Naýryz merekesin jyl basy dep qabyldaýdyń Islamǵa esh sókettigi joq.
Sózdiń túıinine keletin bolsaq, fýndamentaldi kózqarastaǵy baýyrlarym! Naýryz merekesi Islam negizderine qaıshy emes. Islam – adamzatty qaıyrymdylyq pen izgilikke shaqyrǵan asa baı mádenıet. Ata-babamyz myń jyldan beri ustanyp kele jatqan Hanafııa mazhaby boıynsha qoǵamdyq paıdasy bar, Islamǵa qaıshy emes kóne úrdister Islamnyń úkimi dep sanalǵan. Naýryz – halyqtyń kóńilin kóterip, qýanyshqa bólep, izgi-tilekter aıtysyp, jaqsylyqqa úndeıtin Islam negizderine qaıshylyǵy joq halqymyzdyń ejelden toılap kele jatqan jyl basy merekesi. Naýryz merekesine bir sát ózgeniń kózildirigimen emes, ózimizdiń kózimizben qarasań, daýryǵýdy qoıyp, salt-dástúrdiń danalyǵyn sezinetinińe bek senimdimin. Osyny túsinip, bilýdi Allah taǵala peshenelerińe jazsyn dep tileımiz!
Muhan Isahan.
Derek: Qazaq.kz