1. Qalaǵań. Qalaýbek
Ol kisi Oljasqa onsha unamaı qalyp, qashannan bergi qutty ornynan, ıaǵnı “orgsekretarlyqtan” ketken kezeń eken. Oblysaralyq (Shymkent, Jambyl, Qyzylorda) bólimshege biz jaýapty hatshy bop taǵaıyndalǵanymyzda, Qalaǵańdy jyǵa tanymaıtynbyz. Syrtynan ǵana birer márte kórgenbiz. Jylǵa jýyq ýaqyt ótti. “Qalaýbeksiz Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qalaı bolar eken?” – degen pikirlerdi jıi-jıi estip júrdik. “Oıpyrmaı, osy sózdi sonshama qısapsyz qaıtalaı beretinderi qalaı?” – dep oılap qoıatynbyz. Tańyrqap qana.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy úshin, onyń basqarmasy men apparaty úshin Qalaýbek Tursynqulovtyń qandaı qadir-qasıeti bar ekenin bilmeıtinbiz. Alpysynshy jyldary merzimdi baspasóz betterinen, ádebı basylymdardan Qalken Sharbolatulynyń shyǵarmalaryn izdep júrip oqyǵanymyz ras. Sol súıikti qalamgerimizdiń kádimgi aty-jóni Qalaýbek Tursynqulov bop shyqqanda she, shynymen-aq qaıran qalǵanbyz. Jatyrqaǵanbyz. Birazǵa deıin.
Jazýshylar odaǵynyń oblysaralyq bólimshesinde júrgen soń Almatyǵa baryńqyraısyń. Oljas Súleımenovtiń basqarýymen ótetin sekretarıat otyrystarynda álsin-álsin esep beresiń. Ońtústik Qazaqstan oblysyna (ol kezde Shymkent oblysy dep atalady) kún saıyn bolmasa-daǵy, apta aralatpaı, aqyn-jazýshylar topyrlap kelip jatady. “Jylǵa jýyqtady. Qalaýbek ketkeli. Odaqtaǵy orny oısyrap tur”. “Qap, Qalaǵań bolǵanda ǵoı!” Almatyǵa, qandaı bir basqosýǵa barsań, estıtiniń osy. Ol jaqtan, Odaqtan jetetin jazýshylaryńnyń poıyzdan túse bere tilge tıek etetini taǵy da osy. Birde halyqaralyq deńgeıdegi kátta konferensııa ótetin boldy. Aldyn-ala ázirlik máselesin talqylamaqqa Almatyǵa shaqyrdy.
Shı qalpaqty shyr aınaldyra qyrqyp, kúnqaǵar jarǵaǵynan jurdaı qyp kıetin “komendant” jazbagerińiz Qalmuqan Isabaevty bir top qalamger qorshap tur. Jazýshylar úıiniń aldyndaǵy alańqaıda. Qalmuqan aǵamyz máz-máıram: “Qalaýbekke bir jyldaı buryn, burtıyńqyrap ketip bara jatqanynda aıtqamyn. Kóp uzamaı Odaqqa qaıta oralatynyn eskertkenmin. Oljastyń ózi shaqyryp alatynyn bilgemin. Sáýegeılerdi syrttan izdeısińder. Aralaryńda júrgenimizdi bilmeısińder”, dep qoıady ernin shúıirip. Suq saýsaǵyn shoshaıta bıikke kóterip.
Qalaýbek Tursynqulovtyń Jazýshylar odaǵyna qaıta oralýynda biraz gápter men kepter joq emes-ti. Solardyń biri baıaǵy Azııa-Afrıka jazýshylary jıynynyń jańǵyryǵy retinde uıymdastyrylmaq álemdik ádebı sharatuǵyn. 73-shi jyly keremet konferensııa ótkeni barshaǵa belgili. Endi 80-shi jyldardyń ortasy aýa jáne bir shaǵyndaý basqosý belgilenipti.
Álgi ádebı is-shara da oıdaǵydaı deńgeıde ótkerildi. Árıne, oǵan “orgsekretar” qosqan úles orasan zor. Alaıda, Qalaǵańnyń Odaq basqarmasynyń hatshylyǵyna qaıtadan kelýi bizge jáne basqa da oblysaralyq bólimshelerge onsha jaıly bola qoıǵan joq. Jospardy bir jylǵa ǵana emes, ár toqsanǵa da jasaıtynǵa aınaldyq. Ony obkommen kelisip, Jazýshylar odaǵy basqarmasyna joldaýǵa kóshtik. Ásirese, Shymkent oblysaralyq bólimshesiniń jumys josparyna shuqshıyp qatty qaraıdy. Qalaǵań. Ár toqsan saıyn oblystardyń ortalyqtarynda nemese aýdandarda aqyn-jazýshylardyń aıtaqa alarlyqtaı bir basqosýy uıymdastyrylýy tıis. Eń kem degende eki aıda bir ret jańa qoljazbalar talqylaýǵa mindettimiz. Ara-arasynda Almatydan ádebıetti nasıhattaý bıýrosynyń joldamasymen tórt-bes aqyn-jazýshy keledi. Jergilikti jerlerde: oblystardyń ortalyqtary men aýdandarda jáne qalalarda turatyn árbir qalamgerdi bir-bir mektepke bekitip qoıatynbyz. Olar bilim uıalarymen tyǵyz qarym-qatynas jasaıdy, oqyrmandar konferensııalaryn, kezdesýler, jańa kitaptardy talqylaý sharalaryn, tipti tárbıe saǵattaryna deıin uıymdastyrady. Tursynqulovtyń tikeleı tapsyrýyna jáne qadaǵalaýyna sáıkes, jumys josparlarymyz boıynsha Jambyl, Shymkent, Qyzylorda oblystarynyń qalamgerlerin jınap, ádebı jyl qorytyndysyna arnalǵan jıyn jasaıtynbyz. Úsh oblystyń aqyn-jazýshylary qyzý aralasyp, barys-kelis báseńdemeıtin.
Oblystyq, oblysaralyq, asa mańyzdy sanalatyn ádebı sharalarǵa “ólip-talyp” daıyndalý ádetimizge sińip ketkentuǵyn. Qalaǵań: “Oljastyń tikeleı ózi qatysýy múmkin”, – dep habarlaıdy. Bir aı buryn. Jıyrma kún qalǵanda telefon shalasyń. “Iá-ıá, barady”, – dep qoıady. Oblystaǵylar dúrligip, zyr júgiremiz-aı. On kún qalǵanda jáne anyqtaǵymyz keler. “Barady”, – deıdi hatshymyz qyp-qysqa qaıyryp. Ázirligimiz údeı túsedi. Baıandamalardy qaıta-qaıta qaraımyz. Sóıleıtinderge eskertemiz. Obkomǵa, tıisti bólimge kirip shyǵamyz. Úsh kún qalǵanda Qalaǵań: “Oljas shetelden úlgerse, mindetti túrde qatysady, áıtpese ózimiz-aq ótkize berermiz”, – dep maǵlumdaıdy. Aqyrynda ózge hatshy nemese ózi keledi. Keıde ókilderin jiberedi.
Jumys istetý dep mine, osyny aıt!
91-shi jyldyń maýsym aıynda Saha eline sapar shektik. Iаkýtııada qazaq ádebıetiniń kúnderi ótpekshi. Oǵan deıin de eki elde nebir is-sharalar uıymdastyrylǵan eken. Aradaǵy altyn kópir, árıne, Qalaýbek Tursynqulov. SSSR dep atalatyn dókeıińizdiń toz-tozy shyǵýǵa aınalǵan shaqtuǵyn. “Tashkent – Almaty – Ýlan-Ýde – Iаkýtsk” ushaǵyndamyz. Ýlan-Ýde qalasyndaǵy áýejaıdan tiske basar túk tappaǵanymyz, ushaǵymyzǵa quıatyn janarmaıdyń joqtyǵynan Úrkit shaharyna qonyp, qaıtadan keri ushqanymyz jadymyzda. Tursynqulovtyń “Polıar sheńberiniń mańynda” degen kólemdi kitabynan saha elin, saha jerin birshama bilemiz. Sırekteý sheshiler sátterinde ǵana syr shertpekke baryńqyraıtyn Qalekeń Lena-ana jaıynda aıtyńqyraıtyn. Saha týysqandardyń túbi túrki ekendigin, on sóziniń beseý-altaýy bizge eteneligin, qyzdy – qyz, qymyzdy – qymyz deıtuǵynyn qaıtalańqyraıtyn jaǵdaılary kezdesetin. “E-e, onda ózimiz eken dá. Qyz ben qymyzdy birdeılegen baýyrlarymyz shyn týysqan bop shyqty ǵoı”, – desetin-di Tursynqulovty tyńdaǵandar.
Aq túnińizdi alǵash ret kórgenbiz sonda. Ushaqtyń ıllıýmınatorynan tómen qarap tańyrqaǵandardyń arasynda Qajyǵalı Muqanbetqalıev, Sáken Imanasov, Sabyrhan Asanov, Ulyqbek Esdáýlet, Qaıyrbek Asanov, taǵysyn-taǵylar bartuǵyn. Otyzdan asady-aý aqyn-jazýshylaryńyz. Aq túndi burynnan biletinder joq emes sekildi. “Qazir Almatyda túnniń qalyń ortasy ǵoı. Al endi Saha elinde sibirlep tań atyp kele jatqan sııaqty. Biraq ymyrttan bastap tap osylaı bop turady”, – desedi olar.
Eń birinshi kózge kógildirlenip shalynǵan, munarly nurǵa malynǵan Lena-ana ózeni edi. Biz bul uly darııańyzǵa Qalaǵańnyń kitabynan qanyqpyz. Teriskeıge qarata jyljyǵan saıyn Tursynqulov sýretteıtin sansyz kólderdi kóbirek kóre bastadyq. Oıdym-oıdym ormandar jıiledi.
Saha eliniń astanasy Iаkýtsk qalasynda Qazaq eli qalamgerleriniń delegasııasyn qarsy alý rásimi qyzyq boldy. Túbi túrki týystardyń aldyńǵy sapynda, oıý-órnekti aǵash tostaǵanmen qymyz usynǵan qyzdardyń ortasynda Tursynqulov aǵamyz tur. Bizden birer kún buryn ushyp jetip, barlyq máseleni mánistep sheshisip, oılasyp josparlasyp, tap-tuınaqtaı daıyndasyp, jaıbaraqat qana jymııady.
Qazaq ádebıetiniń Saha jerindegi kúnderi maýsym aıynyń 21-22-lerinde bastalyp, apta boıy meıramdalatyn Ysyah merekesine tuspa-tus kelipti. Lena-ana aıdynynda aq keme asyqpaı júzedi. Qazaqtar men sahalar qosyla án shyrqap, bı bıleıdi. Aldan degen aımaqta, jumaqtaıyn jaǵalaýda ǵajaıyp saýyq uıymdastyryldy. Sottınsy degen sazdaqta qazaq ádebıetiniń qurmetine serge eskertkishi ornatyldy. Shirimeıtin aǵashty órnektep, oıýlap qoıatyn músin osylaı atalady. Bizdegi Naýryz meıramyna uqsaıtyn Ysyahta jas demeı, kári demeı, barlyǵy ulttyq kıimderin kıip alady eken. Altyn men almas syndy qazba baılyqtaryn ózderi ıemdene almaı qor bolǵan qaıran saha baýyrlardyń turmystary taqyl-tuqyl. Joq-juqanalyqtary kórinip tur. Baıqala beredi. Júris-turystarynan. Sóz lámderinen. Aǵash úılerdiń ishinen de, syrtynan da. Sonda da aqkóńil. Aqedil. Peıilderi keń. As ta tók qymyz. Burala bılegen qyz. Jylqynyń jambas súıegi men jilikterin julqı tistep, rahattana mújıtin jalpaq bet, qysyq kózdeý jigitter. Aıaqtary qısyqtaý.
Ysyah meıramyn jyrshy ashady eken. Odan soń kóbinese ataqty Olonho eposynyń keıipkeri Týıaaryma Kýo sulý quttyqtaıdy. Ortada ot tútetiler. Úlkendi-kishili daýylpazdar dúrildeı dabyldatyp qoıa berer. Onyń kóndoı, kópsúúr, jırer, dyhaba sııaqty ondaǵan túrleri bar eken. Biraq, báribir, sahanyń eń negizgi, jetekshi ulttyq saz aspaby – shańqobyz bolyp shyqty. Qazaqtikinen úlkendeý, úni ózgesheleý. Qattyraq shyǵady.
“Bıylǵy Ysyah Qyran aıy dep atalady, – degen edi sonda Qalaýbek Tursynqulov sahalardyń saqa aǵalary sııaqtanyp. – Ár jylda ártúrli atpen meıramdalady. Dástúr solaı. Áne, anaý jas qyran qaraquspen aıqasty beıneleı bılep júr. Oń jaqtaǵy qyz-qarlyǵashtar, sol jaqta bulbul-balapandar bıi...”
Ysyah sońy alaman báıgege ulasqan. Tursynqulov atyndaǵy júlde tigilgen. Ony kúreńqasqa sulý besti jeńip alǵan.
Sonda, Saha eline barǵanymyzda, onshaqty kúnniń ishinde Lena-anamen syrlastyq. Bulúı-qatyn darııasymen jyrlastyq. Marha-qyz ózenimen muńdastyq. Aldan aýdanyn araladyq. Nurybaı aımaǵynda tórt túnedik. Barlyq jerde bizdiń Qalekeńdi biledi eken. Kitaptarynan tanıtyn kórinedi. Kópshilik kitaphanalarynda da, jeke kitaphanalarda da Tursynqulovtyń “Ǵajaıyp kender eli” jáne “Sálem, Iаkýtııa!” degen dúnıeleri tizilip tur. Ol jyldary “Sardana men qyzǵaldaq” áli shyǵa qoımaǵan. Bir qyzyǵy, Qalaǵańdy qaı qalasyna nemese aýdanyna barsa-daǵy basshylary qushaqtaı alady. Qarapaıym halyqtyń arasynan arsalańdap shyǵyp, aǵamyzdyń qolynan, sonsoń ájimderi basymdaý betinen súıetinder jıi-jıi kezdeser. Qoldan-qolǵa tıgizbesten, qazaq jerinen baryp qalǵan saha sekildendirip qoltyqtap ala jóneler. Qyz-kelinshekteri qorshalaı qaýmalap, bıletip áketer. Al Qazaqstanda Qalaǵańnyń bulaı áspettelgenin kórmeppiz.
“Sen myna jigitpen sóılesip baıqashy, – dedi bir kúni Qalaǵań. – Qyzyqtyrýy ábden-aq múmkin. Kórshi”. Sóıtti-daǵy sahalarǵa sál-pál kelińkiremeıtin, shamamen alǵanda bizdiń aramyzdaǵy Muqanbetqalıev Qajyǵalıǵa uqsas keremet kórkem jigitti tanystyryp, ekeýmizdiń qoldarymyzdy qabattaı qysyp-qysyp qoıdy. Jap-jas, jigerli jigit Saha Respýblıkasy Oqý mınıstriniń orynbasary Egor Jırkov eken. Aty-jóni basqasha bolǵanymen, ulty saha. О́z halqyn janyndaı súıetini jalyndaǵan sózinen, birte-birte kózińiz anyq jetetin aqıqat isinen ańǵarylady. Saha men qazaq taǵdyry óte uqsas. Egoryńyz emeýrinmen emes, ashyq aıtady. Jer-sý baılyǵyn emin-erkin bılep-tósteý úshin patshalyq-reseılik saıasat sahalardy da áldeneshe ret teriskeıge tyqsyrǵan. Qoldan qyrǵan. Birer mıllıon halyqtan úsh júz myńnan sál ǵana asatyn aǵaıyndarymyz qalǵan. Qazirgi sahalar salt-dástúrin, tili-dilin qaıta oraltý úshin qyzǵyn kúres júrgizýde eken. Egor Jırkovtyń ózi – biregeı baǵdarlamanyń avtory. Ol baǵdarlama Respýblıka Joǵarǵy Keńesinde qaralyp, bekitilipti. Qujatty halyq ta qyzý qoldapty. Sebebi, “Egordyń erejeleri” mektepterdegi oqý-tárbıe isin túbegeıli, túbirli túrde ulttyq salt-dástúrler men halyqtyq pedagogıka negizinde júrgizýdi kózdeıdi. О́kinishke qaraı, Ortalyq jaqtan qarsylyq pen qysymnyń kókesi kórsetilip jatypty. “Biz, báribir, ún-túnsiz, aıqaı-shýsyz tirlik isteı beremiz. Biz oıandyq!” – degen edi sonda Egor inimiz.
Odan beri, minekıińiz, jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótip ketipti. Túbi túrki týystar ne kúıde eken dep ýaıym shegesiń. Álek keshkendeı kúıge túsesiń keıde. Kelesi kezekte saha ádebıetiniń kúnderi biz jaqta ótpekshi edi. SSSR tarap, keńestik júıe kúıredi. Sahalarmen baılanys úzildi. Saha Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Saha-Iаkýtııanyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qalaýbek Tursynqulovtyń ózi ol jaqqa barýdy sıretti.
94-shi jyldyń kógildir kóktemituǵyn. Qazyǵurttyń aınalasyndaǵy qyrattar qulpyra bastaǵan. Qazaqtyń qasıetti dalasynda qyrlar qyrýar ǵoı. Alaıda, Qazyǵurttyń tóńiregindegi tóbeler tańǵajaıyp túrge enetin erekshe kóktemder kezdeser. Sáýirdiń sońyna, keıde mamyrdyń ortasyna deıin solaı bolar. Sol jyly jyralarda saqtalǵan súri qarlardyń etekterindegi sarshanaq pen báısheshek jazǵa deıin jaınaǵan. Qyrlar kilemnen beter qyrmyzylanǵan. Sáýirdiń ortasynda alpys jyldyǵyn atap ótpekke kelgen Qalaǵańnyń qasynda qazaq, ózbek, qyrǵyz qalamgerlermen qatar Saha Respýblıkasynyń eki kelinshegi júrgen. Qazyǵurt aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Mádenıet saraıynda, Sharbulaqtaǵy klýbta júrekjardy jıyndar bolǵan. Sonsoń qyrlardy kezip ketkenbiz. Shoq-shoq shyǵarmashyl zııalylar. Top-top oqyrmandar. Saı-saılarǵa jarysa júgirip túsedi. Qýanysa qýalasyp, qyrlarǵa kóteriledi. Bar-barshasy bala bop ketkendeı. Qımastaı qyrat tóskeıinde, tamyljyǵan tabıǵattyń kilem-kógalynda turmyz.
Kenet Qalaǵańa qaradyq-aý sonda. Qarasaq, kóńil-kúıi onsha emes. “Oıpyraı, budan artyq ne kerek? Nelikten tunjyraıdy? Áldebir nársege renjidi me?” – dep, mazasyzdandyq.
Tómenge tústik. Tursynqulovtyń túnerińki júzi aıyqpady. Sharbulaqqa oraldyq. Dastarqan basynda qonaqtardyń bári kóńildi otyrdy. Sahanyń sulýlary Qalaǵańdy qatty saǵynyp qapty. Qaıta-qaıta qushaqtaıdy. Naǵıma jeńgemiz rahattana kúledi. Qyzǵanbaıdy. “Kópten beri kórmedi ǵoı sahalaryn. Qoıa berińder, maýqyn bassyn”, – deıdi. Báribir, Qalaǵańnyń qabaǵy ashylmady.
Kún eńkeıe oblys ortalyǵyna oralyp kele jattyq. Qazyǵurt taýynyń baýraıyndaǵy bir bıik tóbeniń tusynan óte bergenbiz. “Toqtaıyqshy”, – dedi Qalaǵań. Kilem-kógal órnektegen kerbez betkeıge kóterildik. Bárimiz. Sahanyń sulýlary Qalaǵańdy qoltyqtap alǵan. Mereıtoı ıesinde sál-pál qyzýlyq joq emes. “Bir sózim bar, – dedi ol kisi sonda bizge qadala qarap. – Men senderge ókpeledim...”
Júregimiz sý ete tústi. Ne jazyp qaldyq eken? Bári-bári durys sekildituǵyn. Sharbulaqtyń bıiginde ǵana baıqadyq qoı. Kóńil-kúıiniń buzylyńqyraǵanyn. Oılap-oılap, azyraq aýyryńqyrap júrgendiginen shyǵar dep túıgenbiz. Sóıtse-e-e-ek, ókpeledim deıdi ǵoı. Baıaǵyda Jazýshylar odaǵy hatshylyǵyna baǵynatyn bólimsheni basqardyq. Jeti jyldaı Qalaǵań tikeleı bastyq boldy. Uıymdastyrǵan sharalarymyzǵa keı-keıde kóńili tolmaǵanymen, túnerińkirep qana bildirip, eshteńe aıtpaı-aq, eskertpeı-aq kete beretin. “Endi neni búldirdik?! Qap!” – dep, qatty qapalandyq. Qazyǵurt taýynyń túbindegi tóbe tepseńinde.
“О́kpeledim, – dedi Tursynqulov baıaý sóıleıtin ádetimen. – Sender bir dástúrdi umyttyńdar. Meniń týǵan aýylym Sharbulaqtyń bıiginde, kindik qanym tamǵan tusta kókke aýnatatyn shyǵar dep oılap em. Kútip em. Kóp jyldan beri kútip em...”
Únsizdik ornady. Tilsiz qappyz. Bárimiz.
Jeńiltekteý bir inimiz saqyldap kúlip qoıa berdi. “Oı, Qalaǵa, so da sóz bop pa? Aýnaımyn dep aıtpadyńyz ba? Áıtpese, aýnaı salmadyńyz ba?” – dedi. Qalaǵań oǵan odyraıa, sup-sýyq qaraǵan. Saq-saq kúlgen jigitimizdi saha kelinshekter jaqtyrmaǵan. Olar Saha Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Qalaýbek Tursynqulovtyń neni meńzegenin shamalap túsinip qoıypty. Sóıtip, bárimiz kúbir-kúbir sóılestik. Saha kelinshekter “Týndara” ánin shyrqap qoıa berdi. Mereıtoı ıesi meıirlendi. Qalaǵańnyń jaqsy kóretin baýyrlarynyń biri: “Ýa, halaıyq! Eshten kesh jaqsy degendeı, bir kemshiligimizdi túzetýge ruqsat etińizder. Myna Qazyǵurt taýyna eń jaqyn, eń tóre tóbeniń kilem-kógalyna alpysqa tolyp, aýdany men aýylyna kelip otyrǵan aǵamyzdy aýnatamyz!” – dedi. Qazaqtyń qos kelinshegi, sahanyń sulýlary Qalaǵańdy qorshalap alyp júrdi. Aıaq baspaǵan, bir tal kógi jyǵylmaǵan jaqqa qaraı. Kenerkók jıegine jaqyndaǵan alaý kún alǵaýsyz araıymen aımalaǵan alańqaıǵa.
Aǵamyz aýnady, ketti. Aýnady, ketti...
Ornynan turǵan sátte she, qaıran Qalaǵańnyń qabaǵy shaıdaı ashyqtuǵyn. Eki ezýi eki qulaǵynda. Jaltyr tóbesin jasyrǵysy kelip mańdaıyn oraı qaıyra beretin jarty ýys shashy jalbyrap ketken. Bireýi úlkendeý, ekinshisi qysyqtaý kózderi shoqtaı jaınaıdy. Sáýir kógalynyń keshqurymǵy shyqtary ma, álde tolqynys jasy ma, áıteýir betindegi birer tamshy sansyz syzyqtar boıymen syzashyqtana syrǵyǵan.
Sol kórinis kúni búginge deıin esimde.
2. Qalekeń. Qaldarbek
Ol kisi ornynan ketkende birtúrli bop qalǵanbyz.
Qalekeń. Qaldarbek Naımanbaev. “Bilim jáne eńbekten” biletinbiz. Jýrnaldyń bas redaktory ekenin. О́zin kórmegenbiz. Keıinnen “Qoshtasqym kelmeıdi” degen dúnıesine ǵashyq boldyq. “Bastaýynan” bas almaı sýsyndadyq. “Beımaza qonaǵyna” tańyrqadyq. “Aptaby” men “Shildesine” qyzdyryna qyzyqtyq. “Kóktóbesine” kóterilip, kókemizdiń kórkemdik álemine súısindik.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshysy kezinde jaqynyraq bolyńqyradyq. Jumys jaǵdaıymen. Oblysaralyq bólimshege kelgenbiz. Keıinnen Qalekeń Odaqtyń birinshi basshysy bolyp saılanǵan. Biraz jyldar boıy jap-jaqsy jumys istegen.
Endi, mine, ornynan tústi. Qalekeń sııaqty sulý, symbatty, syrbaz, seri kisige qyzmetten túsý tym-tym qıyn sekildi sezildi. Qınalǵanymyz ras.
Ornynan bosap qalǵan Qaldarbek Naımanbaevqa arada apta óter-ótpeste telefonmen qońyraý shalǵanbyz. Júreksinińkirep. Daýsynyń túsi irip turǵan joq. Jaman emes sııaqty. “Oı, aınalaıyn. Meniń habarlasqaly otyrǵanymdy qaıdan bile qoıdyń?! Júdá jaqsy boldy ǵoı ózińniń izdegeniń”, – dedi. Úninen túk bildirmeı tur. Ádeıilep áýendetińkireıtindeı. Alaıda, ah-ha-halap kúlmedi kókemiz. Ádettegi, ádemi kúlkisin estigimiz keledi-aq. “Bylaı ǵoı, – dedi jadyrańqy daýsyn odan beter nyqtaı túsken Naımanbaev. – Osy jaqyn arada aýyl jaqqa barsam degen oıdamyn, aınalaıyn”. “Kelińiz, Qaleke, kelińiz”. “Kelgende, bylaı, aınalaıyn. Eshteńeniń keregi joq. Qınalmaǵyn, jaraı ma? Eshkimge aıtpaǵyn, jaraı ma? Ekeýmiz ǵana, emin-erkin ǵana Keleske soǵaıyq. Sosyn Shardara. Tórt-bes kúnde qaıtamyn, jaraı ma? Túsindiń be?” “Túsindim, Qaleke. Jaraıdy, Qaleke”.
Habarlasqanymyzǵa qatty qýanǵany daýsynyń túsinen anyq bilinip turdy. Qalekeńniń qýanǵanyna biz de qýandyq.
Baıaǵyda, 70-shi jyldardyń basynda aýdandyq gazette edik. “Maıak” dep atalatyn oryssha basylym basty orynda. “Shamshyraq” – qazaqsha aýdarmasy ǵana. Bizdiki tárjime tirliktuǵyn. Redaktorymyz Vasılıı Ivanovıch Popravko degen kisi. Jalpy alǵanda, jaman adam emes edi. Erkindikti jaratatyn. Batyl sóıleıtin. Aýpartkomǵa jaltaqtaı bermeıtin. Kóp oqıtyn. 77-niń kúzine taman ornynan alyndy. Kútpegen jerden. Tótenshe túrde. Pármen sonaý Máskeý jaqtan sekildi. Sóıtsek, Andreı Voznesenskıı deıtin ataqty aqynnyń shataqty poemasy bizdiń gazettiń mashınkasynda basylypty. Sol kúıinde biraz jerlerge tarapty. Kóbeıtilip. KGB-nyń kisileri ustapty. Desti. Áıteýir ákemizdeı kórinetin redaktorymyz taban astynan tústi de qaldy. Úrpıistik. Bir-birimizge úrke qaraımyz. Juma kúni estigenbiz. Sener-senbesimizdi bilmegenbiz. Senbide oılanyp, jeksenbi kúni eks-redaktordyń úıine bardym. Jol-jónekeı gastronomǵa qaıyrylyp, Máskeýdiń aıryqsha araǵyn alǵam. Bir shólmek qoı. Vasılıı Ivanovıch meni kórip, eńkildep jylap jiberdi. Qyzý ma deıin desem, ondaıy baıqalmaıdy. Ishimdik jaǵyna ketári emes qoı, aıryqsha araqqa aıryqsha bosady ma desem, shólmek jaqqa tipti nazar salmaıdy. Shynymen-aq meniń kelgenime qýanǵandaı. Biraz jylap alyp, dıvannyń tórine otyrǵyzdy. Qaıta-qaıta qushaqtaıdy. Arqamnan qaǵyp qoıady. “Vernyı ty ýchenık moı!” – dep, janarlary qaıtadan jasaýraıdy. Birte-birte bildirdi ǵoı, úsh kúnnen beri úıine biz jaqtan bir adam bas suqpapty. Jaıshylyqta jandaıshaptanyp, jaǵympazdanyp júretin tórt-bes kisi bartuǵyn. Aýdandyq gazette. At izin salmapty. “Naǵyz adal shákirtim sen ekensiń ǵoı!” – dep túnnen qalǵan borshty ysytty. Ekeýmiz eki-úsh saǵattaı syrlastyq. Endi ózin eshqandaı redaktorlyqqa eshqashan bekitpeıtinin, qara tizimge tirkelgenin aıtyp, tereń-tereń kúrsindi. “Onyń bárin qoıshy. Bárinen buryn úsh kún, úsh tún boıy bir qyzmetkerimniń kelmegenine kúıinemin. Vernyı ty ýchenık moı!” – deıdi Popravko. “Vasılıı Ivanovıch, anaý Andreı Voznesenskııdiń shyǵarmasy ne týraly edi?” – dedim. Burynǵy redaktorym aınalasyna jaltaqtap qarap: “T-s-s! Sen surama. Men lám-mımsizbin”, – dedi. “Kelgenińe rahmet. Kelgenińe myń da bir rahmet! Sen kelmegende ne bolatynymdy bilmeımin”, – dep qalbalaqtap shyǵaryp salǵan sonda.
Burynnan-aq bastyq bolyp taǵaıyndalǵandardy jalbaqtap baryp quttyqtaýǵa joqpyz ǵoı. Popravkonyń jaǵdaıynan keıin oryndarynan alynǵandarǵa janymyz ashyp, jandaryna jaqyndańqyrap, jubatqymyz kelip turatyny rastuǵyn. Qalekeńe tezdete telefon shalyp, hal-jaǵdaıyn suraýymyzdyń sebebi sodan. 70-shi jyldardan bylaı qarata qanshama zamandar ótkenimen, Popravkonyń pushaıman kúıi kóz aldymyzdan ketpeıtin.
Qalekeń kelisilgen kúni tańerteń poıyzdan tústi. Sol symbatty, tekti turpatta. Tip-tik. Jiptikteı. Jutynyp tur. Aq kúmis shashy, sál-pál syǵyraıta, qıyqtarymen qarap alyp, jypylyqtata jónelip, qalt qadalatyn kózderi. Shýaq shashyratar jyp-jyly jymıysy. Alaıda, ah-ha-ha-laıtyn kúlkisin ańsaǵan kúıimizde kólikke otyryp, Keleske tarttyq.
Birtalaı jyldar burynyraqta ádebıetti nasıhattaý bıýrosynyń joldamasymen kelgeni, tap osylaı Keleske ketkenimiz, odan Shardaranyń shetki sharýashylyǵyna deıin aralap qaıtqanymyz esimizge túsken. Qalekeńmen birge Syrbaı aǵa Máýlenov bartuǵyn. Saryaǵashta san márte demalǵan, emen-jarqyn em alǵan Syraǵań Qalekeńdi erekshe erkeletedi eken. “Qaldash!” dep alyp, kúrkireı óleń oqyǵan. Asanqaıǵy atamyzdyń “Eki Keles, bir Talasynyń” mánisin túsindirgen. “Qaldash!” dep qoıyp, Almatydaǵy aı múıiz aǵalarymyzdyń ańǵal minezderin keıiptep kórsetken. “Tıtimdeı ǵana Toqashtyń keń kósilgen Kelesin qarańdarshy!” – dep, bıik belesterdiń birinde temir kólikten túsip, shoqynyń basyna kóterilgen. Shardara teńiziniń jaǵasynda kúrekteı qolymen inisiniń ıyǵynan búrip ustap, áldebir ázilimen kúldirip: “Qaldash, qandaı balyqty jaqsy kóresiń?” – degen daýsyna deıin kúmbirlep qulaqta turǵandaı. “Syraǵa, Syrdyń shaǵyn shabaǵynan bastap qylqansyz qarajonyna deıin qylǵytamyz ǵoı!” – dep edi sonda qalamdas baýyry. Ah-ha-halap. Bir emes, birneshe ret. Qaıta-qaıta ah-ha-halap. Kúlkisin ústin-ústin ústemelete erkelep. “Aı, Qaldash! Aıaýsyz asaıtyn akýla boldyń ǵoı onda”, – deıdi ah-ha-haǵa keńkilin, sonsoń sylqylyn qosatyn Syraǵań.
Syrdarııanyń jaǵasynda Syraǵańnyń zoraıyp, Qaldash aǵamyzdyń soraıyp turystarynyń ózi ǵajaıyp ǵanıbettuǵyn.
Keıinirekte Qalekeń Dilárá jeńgemizben birge Baǵaraǵa bara jatqanda eki kúnge kidirgen. Shymkentte. Oıhaı, aǵalary, dos-jarandary, inileri jetip-artylady ǵoı. Biraq, bizben bir kún boıy birge júrgen sonda. Kitap qaraǵanbyz. Qaıran-aı, Shymshaharyńyzda eskili-jańaly jap-jaqsy kitap dúkenderi kóp bolýshy edi. Erinbeı aralaıtyn. Dilárá jeńgemizben júrgen saparynda Saıramǵa, sansyz babtar keseneleriniń birqataryna barǵan. Zııarat etken. Sonsoń Saıram aýdanyndaǵy Aqsýkent aýylynyń ámbebap dúkenin qyzyǵa kórgen. Munda basqa jaqtardan, ózge saýda-sattyq oryndarynan tabyla qoımas áldebir nárseler kezdesip qalatyn. Sol joly Qalekeń jeńgemiz ekeýi nemerelerine birdeńe izdep júrgenderin bildirgen. Almatyńyzdan, jol-jónekeı Jambylyńyzdan, tipti onyń arǵy jaǵyndaǵy maqtaı berer Merkińizden kezdespegen kórinedi. Sátin salyp, kenet Aqsýkentten tabyla ketkenin qarańyzshy! Qalekeń balasha shattandy. Nemeresin Qalekeńniń qanshalyqty jaqsy kóretinine qaıran qalǵanbyz.
Minekıińiz, endi sonyń bárin kóz aldymyzdan tizilte ótkizip, Keleske kele jatyppyz. Kúni kesheler ǵana Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy edi. Endi...
Burynǵy “Keles” keńsharynyń kishkeneleý qonaq úıindemiz. Shıpaly sýy ózgesheleý. Saryaǵashtyń sýynan basqa. Bes-on mınót vannasynda jatsańyz, sergip shyǵa kelesiz. Qýnap, qýtyńdap qalasyz. Qalekeń muny jaqsy biledi. Burynnan-aq. Kelestiń eki-úsh jigiti, úsh-tórt kelinshegi quraq ushyp kútedi-aı. Qalaı da Qalekeńniń kóńilin kótergileri bar. Onyń ornynan túsip qalǵanynan habardar. Biraq eshteńe bolmaǵandaı, ol másele týraly lám-mım demes. Mináıi minezder. Shynaıy yqylas. Keleste solaı. Kóktemtuǵyn. Kelestiń kóktemi kelisti ǵoı, shirkin. Sáýirdiń sońynda tal-terekterdiń japyraqtary jańa-jańa jaıylyp, shaıyrlarynan arylyp, átirge bergisiz hosh ıisterin burqyratar. О́rigińiz túıin tastap úlgerer. Al almanyń buıralanǵan butaqtarynda aqshyltym gúlder tolaıym-tutas jabyla qoımaǵan. Shabdalyńyz da solaı. Maqta alqaptarynda qosqulaqtanǵan qoza terbeler. Júzimniń boıynda búrshik syzdar.
Kóktemniń saýmal samalymen qosyla án shyrqaldy. “Keles, Keles, Keleske. Keles kerbez emes pe?! Osy otyrǵan otyrys, bir ǵanıbet emes pe?” – dep, kelinshekter Qalekeńdi qosylma-qaıym aıtysqa shaqyrdy. Ol kisiniń otyrystarǵa qatysqanyn, qalada bolsyn, alys-alys aýdandar men aýyldarda bolsyn, talaı-talaı, túrli-túrli dastarqandardyń basynda dý-dý áńgimelerge, gý-gý qyzyqtarǵa qyzý aralasqanyn kórgenbiz. Ezilip kóp otyrmas. Kóp sóılep jalyqtyrmas. Biraq, bótensimes. Jatyrqamas. Ádeti men ádebi keremettuǵyn. “Ádebıettiń ózi – ádep emes pe? A-a-a!” – deýshi edi. Aýyzeki sóıleýinde de, kórkem jazýynda da taptaýrynnan tartynatyn-dy. Tyń órnekke qunyǵatyn. Qunarǵa qushtartuǵyn. “Keles” keńsharynyń kishkene qonaq úıinde kenet ándetip qoıa berdi-aý Qalekeń. Álgi kelinshekterdiń saıyspaqqa shaqyrǵanyn ábesteý sanap, yńǵaısyzdana bastaǵanbyz. Kóńil- kúıi anaý aıtqandaı bıikte emestigin bildirmeıdi, árıne. Alaıda, aıtyspaqqa ahýaly joq qoı. Áý degenin estimegen ek qoı. Kelinshekter búldirdi-aý, dep túıip, túıilińkiregenbiz. Kenet Qalekeń tamaǵyn kenegen. Ándetip kep-kep jónelgen. Ras, alǵash úni qumyǵyńqyrap estildi. Sálden soń-aq ashyldy. “Qoǵaly-aıdyń” áýenine salyp, janynan shyǵaryp, tórt-bes kelinshekke tórt-bes shýmaq arnaǵan. О́kinishke qaraı, ishteı jattadyq-taǵy, túrtip alýdy túnde de, keıin de umytyp ketippiz. Kelinshekter taǵy da talaı-talaı án shyrqaǵan. Shámshiden. Nurǵısadan. Ásetten. Al aıtysta Qalekeńnen jeńilgenderin moıyndasqan. Sol túni birazdan beri alǵash ret aǵamyz aqjarylqap ah-ha-hasyn qaıta tapqandaıtuǵyn.
Ah-ha-halaǵan ádemi kúlki. Qalekeńnen basqada qaıtalanbas. Tek sol kisige ǵana tán. О́zine ǵana jarasar.
Keleste qaıta oralǵan.
Kelestikter erteńine Shardaraǵa qaraı shyǵaryp saldy. Sáýirdegi jota-jondar jaınap ketken. Oıpańdarda ózgeshe tús.
“Jyńǵyl gúldepti ǵoı”, – dedi Qalekeń qýanyp.
Shardarada shabyttana túsken. Shaǵalalarǵa qaıta-qaıta qadalady. Jastyq shaǵynda kóp júrgen kóshelerin kezemiz. Jıekjoldary joǵary, shań-tozańy kemtuǵyn. Shardara teńiziniń áseri shyǵar. Qalekeńe ázer ilesesiń. Qadamdary nyq. Boıy bıik. Tip-tik. Jiptik. Júrisi sándi. Elde joǵyraq jalt-jult etken týflıi tap-taza. Jurttaryńyz qaıyrylyp turyp qaraıdy. Talaılary tanıdy. Eshkimge bildirmeý týraly tapsyrmasy bar. Áıtpese, estise, júgirip jetetinder tabylady. Shardara shaharynyń bazary qyzyq. “Jalpy, qaı qalańyzdyń da bazarynda áıteýir bir ózgeshelik kezdesedi”, – dep qoıady Qalekeń. Saýda jasaýshylardyń bári buıymdaryn umytyp, bizdiń aǵamyzǵa ańtarylady. Aǵamyz ah-ha-halaıdy. Aq shashy qalaı jarasady deseńizshi! Aıtpaqshy, qaıbir joly “Qazaq ádebıeti” gazetinen Qalekeńniń súıikti inisi Esenǵalı Raýshanovtyń “Aq jal arǵymaq” atty esteligin oqyp, tamsana tańyrqaǵanbyz. Umytpasaq, eki jyl buryn-aý. Gazet tigindisin aqtardyq. Mine, taptyq. “Aq jal arǵymaq” deıdi Esenǵalı baýyrymyz. Oıpyraı, qarańyzshy dál dittegenin! Dóp túskenin. “Qalaı desek te, ony áıelder, sulý áıelder erekshe baǵalady, qatar júrgen erkekterdiń ony unatpaǵany, tipti jek kórgen taǵy bir sebebi sol bolar. Ol áıelderge naǵyz erkektiń kózimen qarap, qaıtalap aıtamyz, naǵyz erkekke ǵana tán qasıetterimen kórine bildi. Ol qandaı qasıetter deseńiz – asqaqtyq pen kishilik edi. Asqaq bola turyp kishi bola bilý, áste jigittiń jigitiniń ǵana qolynan keletin shyǵar...” deıdi Esenǵalı. Taǵy da búı deıdi: “Qalekeń, ras seri boldy, qazaqtyń bir jigiti seri bolsa Qalekeńdeı-aq bolsyn, biraq ol men bilgen jerde eshkimniń kóz jasyna qalǵan joq jáne áldekimder sekildi mýnafıq ta emes edi. Serilik pen rýhanı tozǵyndyqtyń ara parqyn ol qaı-qaısymyzdan da jaqsy biletin. О́zi aıtpaqshy, “ómirinde júz somnan artyq aılyq alyp kórmegen” mojantopaı aǵalarymyz oǵan jaman sáýriktiń úıir basynda júrgen sulý aq jal aıǵyrǵa qaraǵanyndaı qyzǵana da, qyzyǵa da, jek kóre de qaraıtyn. Iá, jek kóre, biraq jıirkene emes”.
Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshysy kezinde kenetten telefon shaldy. “Qyzylordaǵa Saǵı Jıenbaev ekeýmiz ushamyz. Sen kópten beri barmapsyń ǵoı. Ushyp shyqsańshy. Qos ushaq bir mezgilde derlik qonady. Júdá jaǵdaıyń bolmasa, qınalmaǵyn. Jaraı ma?” Ushtyq ta kettik. Ol kezde ushaq kóp. Bılet arzan. Asqar Toqmaǵambetovke arnalǵan is-shara iri deńgeıde ótti. Banket berildi. Meımanhanaǵa túnedik. Erteńine ekeýimiz bir kelinshekpen kezdestik. Saǵı aǵamyz basqa tirlikpen ketken. Álgi kelinshekti meıramhanaǵa shaqyrdy. Sásketústiń tusynda. Shirkin-aı, ondaı sulý jandy buryn-sońdy kórmegen shyǵarmyz. Qalekeńe jeteǵabyl uzyn boıly. Taldyrmash. Qypsha bel. Solaı bola tura qos anary juqa kıiminiń keýde tusyn qalaı-qalaı túrtedi deseńizshi. Al endi úlken-úlken kózderi she?! Uzyn-uzyn kirpikteri she?! Aktrısa eken. Meıli ǵoı. Mundaı kórkemdikti de, ıntellektini de Jaratqan ıe bere salady eken-aý. Dep oıladyq. Qyzylordada qar jaýyp turǵan. Yzǵarly jel bartuǵyn. Úsheýmiz kóshege shyqqanda japalaqtaǵan qary qalyp, jeli tunshyqty. Yzǵaryńyz yǵyp ketti. Aınalaıyn Aqmeshit jylyp jóneldi. Biraz qydyrdyq. Aǵamyzdyń ah-ha-halap kúlgeniniń keremetin-aı sondaǵy. Ádemi kelinshek áýejaıda qol bulǵap qala bergen.
Qalekeń sulýlyqqa sezgirtuǵyn. Kórkemdikke basyn ıetin. О́mirde de, ónerde de. Kóp jyl ótken soń “Kúnshildik” degen kitaptyń avtory, qalamger Nemat Kelimbetovtiń oqyrmandarmen kezdesýine qatystyq. Sol kisi suraqqa oraı: “Bizde egdeleý er kisi men kórkem kelinshektiń nemese sulý qyzdyń qatar qydyrǵanyn, suhbattasyp otyrǵanyn, shúıirkeleskenin baıqasa, birden bóten oılaıdy, basqa jaǵdaıatqa jorıdy. Naǵyz ozyq oıly jurttarda ondaı-ondaıdyń oǵashtyǵy joq. Rýhanı bıiktikterde dostasýǵa, syrlasýǵa, parasatty belesterde pikirlesýge nege bolmaıdy? Kim-kimge de, kim-kimmen de”, – degen pikirin estigende, Esenǵalı aqynnyń “Aq jal arǵymaǵyndaǵy” serilik pen sulýlyq, rýhanı ozǵyndyq pen tozǵyndyq týraly tolǵamdary, Qalekeń haqyndaǵy qorytyndylary oıǵa oralǵan. Sonsoń, árıne, Qyzylordanyń sol bir qysyndaǵy janymyzdy jaz etken sulýlyqtyń sýreti jadymyzda jańǵyrǵan.
Sóıtip, sol bir kóktemde Shardara teńiziniń jaǵalaýyndaǵy “altyn jaǵajaıda” Qaldarbek Naımanbaev úsh kúnin ótkizgen. Sý salqyndaýtuǵyn. Sáýirde shomylýǵa bolmaıtyn. Balaǵyn túrip, teńiz tolqyndary tizesinen kelip, kúni boıy qııal keshetin. Yńyldaıtyn. Keıde bar daýsymen án shyrqaıtyn. Ara-arasynda qumdaýyt qyrlarǵa shyǵyp, sekseýildi sıpaıtyn. Jyralardaǵy jyńǵyldardyń qyzǵyltym gúlderine qyzyǵatyn. Qaıta oralǵanda kóńildenip, rahattana ah-ha-halaıtyn.
Almatyǵa barǵannan keıin kóp uzamaı-aq “Egemen Qazaqstannyń” eki nómirine “Jyńǵyl gúldegende” degen joljazbasy jarııalanǵan.
Keıinnen Qalekeń Avtorlar quqyǵy jónindegi agenttikti, “Jazýshy” baspasyn basqardy. Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵyn qulpyrtty. Álemniń túkpir-túkpirindegi qandastarymyz baıaǵy Syraǵańsha: “Aınalaıyn altyn Qaldash!” – desti.
...Qalekeń Qazaqtyń Muhtar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynyń aldynda, tabytta jatty. Aǵalary: “Qosh, qaraǵym Qaldash!” – desti. Ini-qaryndastary: “Baqul bolyńyz, Qaleke. Keremet kórkem kisi edińiz”, – dedi. Kókemiz Keńsaıdan topyraq tompaıtty. Qazaq: “Tiriler ólgen adamnyń kózin jabady, óliler tiri adamnyń kózin ashady” – deıdi. Álbette, rýhanı muralary mol, izgilik pen ińkárlikten iz qaldyrǵan Qalekeńniń bul oraıdaǵy orny orasan ǵoı.
Marhabat BAIǴUT
ShYMKENT.