Aqyl, qaırat bárin jeńbek

Depýtat daýysy Elbasy Nursultan Nazarbaev “Nur Otan” partııasynyń byltyrǵy sezinde Abaıdyń “aqyl, qaırat bárin jeńbek” degen sózderin keltirgen bolatyn. Iá, utqyr sózder ýaqyt aǵymy ótse de óziniń ómirsheńdigin joǵaltpaq emes. Álbette, Qazaqstan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý kezeńine ótý úshin kelesi jyldan bastap memlekettegi barlyq qordy meılinshe bir judyryq astyna biriktirip, jasampazdyqqa umtylý nıetinde. О́ıtkeni, biz tek osy arqyly ınnovasııalyq damý, eldiń turmys-tirshiligin túzeý jáne qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaýǵa baǵyttalǵan negizgi úsh mindetti oryndaı alamyz.

Neniń qyzyǵyn kóp izdeseń, sonyń kúıigin bir tartasyń

(Abaı)

Bázbireýler bul saıası forýmdaǵy umy­tyla bastaǵan “sezd”, “besjyldyq”, “ın­dýstrııalandyrý” degen sózderdi estigende abdyrap, muny ótkenge oralý ma, álde eko­nomıkalyq baǵytty ózgertý me degen saýal qoıýy zańdy. Qandaı syrtqy jaǵdaılar bolsa da elimizde sońǵy 12-13 jyl ishinde júrgizilgen barlyq saıası-ekonomıkalyq reformalar “Qazaqstan-2030” damý strategııa­sy sheńberinde júzege asyp keledi. Sezde aıtylǵan josparlardyń barlyǵy da osy uzaq merzimdi strategııaǵa negizdelgen. Biz áralýan taktıkalarǵa barǵanymyzben, strategııalyq maqsatty ózgertkenimiz joq. Strategııanyń negizgi basymdyǵyna – turaqty ekonomıkalyq ósý arqyly turǵyndardyń ál-aýqatyn odan ári qaraı jaqsartýǵa qol jetkizý úshin naryqtyq ekonomıkaǵa tańdaý jasaldy. Alaıda, “kimniń arbasyna minseń, sonyń óleńin aıtasyń” demekshi, naryqtyq elderdiń qataryna kirgennen soń, daǵdarystyń sonshalyqty jaǵymdy bolmaǵanymen, onyń qazirgi ekonomıkalyq úderisterdiń zańdy bir qubylysy ekendigin túsinýimiz kerek. Naryqtyq ekonomıkanyń zańdylyǵy boıynsha bárimiz kýá bolǵan serpindi damý kezeńinen keıin (sońǵy jyldary jyl saıyn ishki jalpy ónim 9-10%-ǵa turaqty ósip keldi) mindetti túrde quldyraý bolatynyn uǵynatyn ýaqyt jetti. Eń bastysy, túbegeıli ári der kezinde júrgizilgen reformalar arqasynda bizdiń halqymyzdyń kópshiligi daǵdarysty onsha qatty sezine qoıǵan joq. Qazir Qazaqstan jańa ınvestısııalyq sıkl qarsańynda. Erteńgi bolashaq búginnen qalmaı shıkizat resýrstaryna táýeldi emes básekege qabiletti ekonomıka qurýmen baılanysty. Bul úshin elde barlyq baǵyttar boıynsha – ekono­mıkada da, áleýmettik salada da naǵyz serpilis­ter qajet. Demek, ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq jedel damý bastalǵan reformalardyń zańdy jalǵasy bolyp tabylady.

Paıda, zalaldy aıyratuǵyn qýattyń aty aqyl edi ǵoı

(Abaı)

Álemdegi daǵdarys bizge jahandyq eko­no­mı­kanyń “álsiz tustaryn” kórsetti. Sebebi, qa­zirgi tórimizge shyǵarǵan klassıkalyq dep ata­lyp júrgen ekonomıkalyq teorııa qanshalyqty myqty bolǵanymen, dáleldenbegen ǵylymı joramaldar negizinde qurylǵan. Sóıte tura, ol tez arada búkil álemde shyq jýytpaıtyn “aqı­qatqa” aınaldy. Mysaly, “naryq bárin ózi she­ship, óz ornyna  qoıady” nemese “jyljy­maı­tyn múlik eshqashan qunyn joǵaltpaıdy” degen kúmán týǵyzbaıtyn ustanym bolyp qa­lyp­tasty. Al, bankter “barlyq órkenıetti adam­dar nesıege ómir súredi” degendi uranda­typ, bir­talaıymyzdy tyǵyryqqa tiredi. Sóı­tip, “qaryz kúlip kirip, kúńirenip shyǵady” degen ha­lyq danalyǵyn umytyp ketken syńaı tanyttyq. Degenmen, qazirgi kezde osyndaı “aqylgóı” ǵylymı teorııalar men olarǵa negizdelgen keıbir oıǵa syımas “aqyrzamanǵy” boljaýlar oryndala qoımaǵanymen, daǵdarys óziniń teris áserin baıqatyp úlgerdi. Osy teorııalardyń qatelikterin damyǵan elderdiń ózi bastap se­zindi. Aıtalyq, keıbir memleketter tutasymen ózderin bankrot etip jarııalady (mysaly Is­landııa), amerıkalyqtar aýyspas “qarjy al­paýyttary” atanǵanymen, baıyrǵy ulylyǵyn umytyp, ózderiniń “jyltyr aıaqtarymen” ábi­gerlenip, súrinip-qabynyp álek, al myń­jyl­dyqtar boıy jeke menshiktiń myzǵymas ny­sha­nyna aınalǵan iri Shveısarııa bankteri qaı­myq­pastan memleket menshigine ótý múmkin­dikterin qarastyryp júr. Sonymen qatar, bizdegi “naryqty mem­lekettik retteýdi” synap-minep kelgen keıbir eýropalyq ekonomıkalyq lıbe­ralızmniń “kósemderi” Karl Markstyń eńbekterin zerttep, memlekettiń ekonomıkaǵa bel­sendi aralasý teorııalyq irge­tasyn iske asy­rý joldaryn qarastyrýda. Muny sáýir aıynda álemniń 20 damyǵan memleketteri (G-20) bas­shylarynyń basqosýynda daǵdarystyń áserin azaıtý úshin memleket arqyly baqylaýdy or­natýdy óz qulaǵymyzben estidik. Osylaı na­ryq­tyq ekonomıkanyń negizin qalaýshylardyń birin bergen Ulybrıtanııa Premer-mınıstri óziniń “Men kapıtalızmdi jú­gendeımin” atty maqalasynda naryqtyq júıege kúmán kelti­rip, memleket kómegi­men ekonomıkany qoldaýdy usyndy.

Teginde, adam balasy adam balasynan aqyl,

ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq

(Abaı)

Jahandyq ekonomıkanyń yqpaly son­sha­lyq, qandaı derbespin dese de álemdegi birde-bir memleket daǵdarysty jalǵyz júrip jeńe almaıdy. Qaıta-qaıta memleket basshylary bas qossa da ortaq sheshim taba alǵan joq. Ár memleket óz qotyryn ózi qasyp júrgende  ja­han­daný úderisi aıylyn jııar degen sózder de aıtylyp qalýda. Dese de, ortaq naryqtyń keńeıýi, mem­leket­ara­lyq áleýmettik eńbek bólinisiniń tereńdeýi, transulttyq korpora­sııa­lardyń ósýi bul ómirdiń buljymas bol­mysy. Demek, jahan­da­ný qaıtymsyz úderiske aınalsa, odan biz qa­lyspaýymyz kerek. Sol sebepten, eko­no­mıkalyq jahandaný­dyń aldaǵy ýaqytta da áserin eskerip, mem­le­ket­ter arasyndaǵy bá­sekelestik úshin ádiletti ortaq ustanym orna­týy­myzdyń qajettigi týyndaıdy. Birinshiden, jahandaný arqasynda kóretin paıda memle­ket­ter arasynda ne­ǵur­lym birkelki úlestirilýi tıis. Ekinshiden, “aýzy qısyq bolsa da baıdyń uly sóılesin” demeı, ekonomıkalyq jahan­da­ný meılinshe teń deń­geıde qurylyp, damý­shy elder damyǵan elderdiń tyqpalaǵan tár­tip­teri men kez kelgen sharttaryna áreketsiz ke­lispeýi kerek. Úshinshiden, ekonomıkalyq ja­handaný úderisinde “bárin erkin naryq sheshedi, mem­lekettiń aralasýy qajet emes” degen tu­jy­rym­­damany túzetken abzal. Sebebi, ekonomı­ka­lyq jahandaný tıimdi jalpy baqylaýdy qajet etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óziniń “Daǵdarystan shyǵý kilti” maqalasynda álemde alǵashqy bolyp, osy máselelerdi kóterdi.

Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz, jaralyp, jasalyp

qoıǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqylmen bilip

(Abaı)

Árıne, qazir damyǵan memleketter postın­dýstrıalızm kezinde ómir súrip jatqanda, biz úshin qazir ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýǵa kóshemiz deý tosyn kórinýi de múmkin. Bálkim keıbireýler kúmán de keltirer. Aldymen, daǵdarysty jeńip, eńsemizdi tiktegen soń jańa jobalar bastaǵandy jón kórer. Álbette, ol da negizsiz emes. Máselen, KSRO kezinde Qazaq­standa iri óndiris oryndary salynbady. Elimiz tek shıkizat kózi bolyp keldi. Dúnıe júzinde damyǵan elder ındýstrııalandyrýdan ótip, postındýstrıalızm kezeńine kóship, bizge de ındýstrııalandyrýǵa soqpaı, shıkizatpen, qar­jylyq operasııalarmen (alypsatarlyǵymen) aınalysý usynyldy. Biz “úlgi” alyp júrgen dúnıe júzindegi Amerıka, Ulybrıtanııa sııaqty alpaýyt elder ındýstrııalandyrýdan qashyp, óz óndiristerin arzan jumys kúshi bar Úndistan, Qytaı memleketterine syrtqa shyǵara bastady. Nátıjesinde buryn Ulybrıtanııada ishki jalpy ónimniń 40%-y óndiristen túsetin bolsa, ol qazir 10%-ǵa deıin túsip ketti. Sol sebepten, qazirgi daǵdarysty birinshi bolyp qatty se­zingender osy qolǵa ilinbeıtin “vırtýaldy eko­nomıkaǵa” kóshken alpaýyttar. Al, naqty ekono­mıkalyq sektordy damytyp, ındýstrııa­landyrýǵa kirisken Qytaı, Úndistan kúsheıip keledi. Álemdik tájirıbe dáleldep otyrǵandaı, aýqymdy óndiristi damytyp, óz ornyńdy naq­ty­lap almaı, birden postındýstrııalandyrýǵa ótemin deý úlken qatelik. Sondyqtan ındýs­trııa­landyrýǵa bet alǵan búginde tek Qazaqstan ǵana emes. Al ındýstrııalandyrýdyń jedel damý merzimin bes jyldyqqa josparlap otyr­ǵa­nymyz da ekonomıkalyq zańdylyq. Qaısy­bir óndiriske bolmasa da ınvestısııa salǵannan keıin onyń aıaǵynan nyq turyp ketýi úshin keminde bes jyl ýaqyt kerek. Odan keıingi bes jylda salǵan qarjy qaıtarylady, al odan keıingi merzimde óndiris paıdaǵa shyǵady. Bir­aq, on bes jyldan keıin óndiristi jańartpasa, oǵan qaıtadan ınvestısııa salynbasa, onda tehnologııa da eskiredi, rynokta suranys ta ózgeredi. Sol sebepti óndiristiń damý kezeńi bes jyldyqtarǵa josparlanady. Degenmen de, ekonomıkalyq daǵdarys elde júrgizilip jatqan reformalar qarqynyn tó­men­detýge jeleý bolmaı ma degen suraq týyn­daıdy. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kerisinshe, daǵdarys kezinde reformalardyń  nátıjeliligi artady. Buǵan qandaı dálel­demeler bar. Birinshiden, kúrdeli ekonomıkalyq jaǵdaı buǵan deıingi jaqsy kezderde kózge kórinbegen qate sheshimderdi ashyp kórsetedi, ári búgingi kúnge sheshimi tabylmaı júrgen ótkir máse­lelerdi aıqyndaı túsedi. Ekinshiden, burynǵyǵa qaraǵanda resýrs­tar­dyń shekteýliligi de sheshimder qabyldaýda asa yjdaǵattylyq tanytýǵa, myń oılap, bir she­shýge májbúrleıdi. Buǵan qosymsha, bıliktiń árbir is-áreketine qoǵamnyń synı kózqarasy, qatań qadaǵalaýy da qabyldanǵan sheshimderdiń sapalylyǵyna áser etedi. Onyń ústine, barlyq deńgeıdegi basshylardyń bári de qyzmet tıimdiligi men naqty nátıjeliligi arqyly ǵana óz qabilettiligin dáleldeı alady. Úshinshiden, bul kezeńde ózgeristerge saıası qarsylyq jasaý da ońaı emes. Sebebi, mundaı jaǵdaıda bastalǵan reformalardy jalǵas­tyrýdan basqa balama joq.

Bir aqyl qýaty birlán muny toqtatyp bolmaıdy.

Hám aqyl, hám qaırat – eki myqty qýat qosylyp toqtatady

(Abaı)

Al, endi mundaı ózgeristerge biz qan­sha­lyq­ty daıynbyz, qaıratymyz jete me? Bul kezeńniń ózindik ereksheligi – Qazaqstanda daǵ­darysqa qaramastan, osyndaı úlken aýqymdy josparlardy júzege asyrýǵa qajetti jaǵdaı, orta qalyptasyp úlgerdi. Birinshiden, qarajatymyz jetkilikti me? Eń bastysy, memleketimizdiń maıda-shúıde min­dettemelerinen basqa syrtqa qaryzdary joq. Bizdiń árqaısymyz basqaǵa qaryz bolmaý – bul erteńgi kúnge degen nyq senimniń, turaq­ty­lyqtyń kepili ekenin jaqsy túsinip qaldyq. Myna qarańyz, bir qaraǵanda naryqtyq damyǵan elder bankrot bolyp jatyr. Nemese, keshe ǵana myqty bolyp júrgen memleketter zeınetaqy men jalaqy boıynsha mindetteme­le­rin qarjylandyrýǵa halyqaralyq uıymdar­dan qaryz surap júr. Betin aýlaq qylsyn, bizde jaǵdaı jaqsy. Biz qıyn kúnderge qor jasap, qarajat jınadyq, nátıjesinde búgin jyl saı­yn kóbeıip otyrǵan áleýmettik mindettemelerdi qarjylandyryp qana qoımaı, ındýstrııalyq baǵdarlamalardy jedel damytýdy josparlaýǵa múmkindik alyp otyrmyz. Árıne, barlyǵyna birdeı óz qarajatymyz jete bermes. Sheteldik ınvestorlardy tartý qajet. Bul turǵyda jýyrda ıslam bankıngi máseleleri boıynsha qabyldanǵan zań bizdiń kásipkerlerdiń kóńilinen shyǵady dep oılaımyn. Búgingi kúni ıslam elderinde $2 trln. kóleminde qarjy qory bar ekeni belgili. Sonymen qatar, tez arada ishki ınvestı­sııalardy tartý, zeınetaqy qorlarynda jatqan $11 mlrd.-ty ónerkásipti damytýǵa tıimdi paıdalaný máselesin sheshýimiz qajet. Ekinshiden, ındýstrııalandyrý úshin shıkizat pen energetıkalyq resýrstar jetkilikti me? Árıne, jetkilikti. Tek qolda bardy uqsata bilý shart. Úshinshiden, óndiristi bastamas buryn ónimge suranys bolýy kerek. Ol bar ma? Qazaqstan ımportynyń jyl saıyn 38 mlrd. dollar qu­raı­tynyn eskersek, ishki rynoktyń ósý múmkindigi bar ekenin jáne syrtqy saýdaǵa asa táýeldi ekenimizdi baıqaımyz. Tek ótken jyly máshıne men qural-jabdyqtar alýǵa $17,1 mlrd., mıneraldy taǵam­darǵa – $5,4 mlrd., hı­mııa­lyq taýarlarǵa – $4,1 mlrd., azyq-túlik taýar­laryna $2,6 mlrd. jum­saldy. ­О́zimiz ke­minde osylardyń biraz kólemin shyǵara alamyz. Tórtinshiden, mamandandyrylǵan kadrlar­dyń qalyptasýy. Munda da sáıkesinshe jumys­tar júrgizildi. Biraz jyldar boıy nysanaly granttar júıesi qajetti kadr áleýetin qalyp­tas­tyrýǵa kómektesti. Buǵan “Bolashaq” baǵ­darlamasy boıynsha bitirgen 15 myńnan astam túlekterge bıylǵy jyly Otanyna oralatyn halyqaralyq deńgeıdegi myńnan astam ma­man­dy qosyńyz. Olardyń basym bóligi tehnıkalyq bilim alǵan mamandar. Sondaı-aq, naqty jo­balar bolsa, ǵylymdy da tartýǵa bolady.

Jer bilmegen kóp adam adasyp júrse,

bir jer biletuǵyn kisi kerek

(Abaı)

Dese de, jahandyq eńbek bólinisinde orny bar Qazaqstan ekonomıkasynyń ózimen ózi bolýy múmkin emes, ol álemdik qarjy júıesiniń bir bóligi bolyp tabylady. Sondyqtan álem­dik qarjy daǵdarysymen baılanysty barlyq máseleler tike­leı ne janama túrde bizge yq­pal etedi. Basty saýal, bizdiń ekonomıkamyzdyń utymdy salalary qandaı jáne biz syrtqy ekonomıkalyq yqpalǵa neni qa­rama-qarsy qoıa alamyz? Bir nárse anyq, bizdiń eń basty ar­tyq­shylyǵymyz – memle­ketimizdiń myqty lıderi bar, ol – el Prezıdenti, “Nur Otan” HDP Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev. Tarıhqa kóz júgirteıik. Nebir qıyn-qystaý daǵdarystardy jeńgen nemese kúrdeli reformalardy tıimdi júr­gizgen kóptegen memleket­ter­diń basshyly­ǵynda kózdegen maq­satqa jetýde eldi biriktire alatyn lıderler turǵan. Al qazaqstandyqtar úshin barlyq jetistikterimizdiń bastaýynda Elbasynyń turǵany jasyryn emes. Nursultan Ábishulynyń stra­tegııalyq kóz­qarasy halyqaralyq tájirıbeni tııanaqty zert­teý, ǵylymı zertteýlerge súıený bizdiń mem­le­ket damýynyń biregeı modelin qalyptastyrdy. Bul jaǵdaıda Memleket basshysy óziniń “Qazaqstandyq jol” atty tanymal kita­bynda “Al­dymen – ekonomıka, sodan keıin – saıa­sat” degen sózderiniń saıası uran emes, áleý­mettik saıası turaqtylyqtyń qajetti sharty ornyqty damýshy ekonomıkaǵa negizdelgen memleket qurylymynyń júıeli qaǵıdaty ekendigine taǵy da bir márte kóz jetkize aldyq. Murat ÁBENOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik  damý komıtetiniń hatshysy.