Tabıǵaty baı ári keń baıtaq qazaq dalasynda janýarlardyń kóptegen túri tirshilik etýde. Qarataý jotasy – ejelgi ári ásem tabıǵı kórinisterdiń biri. Bul óńir arheologııalyq jáne etnografııalyq eskertkishterge baı.
Qarataý jotasy myńdaǵan jyldar boıy tarıhı oqıǵalardyń kýási bolyp keledi. Qasıetti Qarataý jerin ejelgi adamdar meken etip, ań aýlap, tasqa qashap sýret salǵan. Ol – mońǵol jáne jońǵar shapqynshylyqtarynan qazaq halqyna qorǵan bolǵan qalqan, Keńes ókimetiniń qoldan jasaǵan asharshylyǵy men repressııasynyń tilsiz kýágeri. Keńes zamanynda Qarataýdyń bókterinde ekologııalyq júıege nuqsan keltirildi, mal jaıylyp, taý-qazba jumystary júrgizilip, ózender jaǵasyndaǵy aǵash-butalar shabyldy.
HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń orta tusynda Qarataý aýmaǵynda mekendegen Tıan-Shan aıýy, túrkistan sileýsini sııaqty janýarlar antropogendik faktorlardyń yqpalynan bul tóńirekten múldem joıylyp ketti. Adam balasy da óz qolymen bıologııalyq alýan túrlilikke zııan keltirip, tabıǵı ornyqqan turaqtylyqty buzyp, sonyń saldarynan týyndaǵan qasiretten japa shegip, zardabyn tartyp jatty.
Elimiz kópten ańsaǵan táýelsizdigin alyp, Elbasynyń bilikti de salıqaly saıasatynyń arqasynda órkendep, álemniń damýshy elderiniń qataryna qosyldy. Memleketimiz Birikken Ulttar Uıymymen birlese otyryp tabıǵatty qorǵaý baǵdarlamalaryn júzege asyrýda.
Ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, Úkimet tabıǵat qorǵaý máselesine kóp kóńil bólýde. Memleket qazynasynan ekojúıelerdi qalpyna keltirý maqsatynda kóptegen qarjy jumsalýda. Osynyń birden-bir dáleli – 2004 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №249 qaýlysymen Qarataý memlekettik tabıǵı qoryǵynyń qurylýy der edik. Bul qoryq qart Qarataý jotasynyń ortalyq bóliginde 34300 gektar jerdi alyp jatyr. Qoryq Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan qalasynyń aýmaǵynda ornalasqan. Ol 2 ýchaske jáne 7 aınalymǵa bólingen. Qarataý qoryǵynyń aýmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyna engen Qarataý arqarynyń jáne basqa da quryp ketý qaýpi tónip turǵan janýarlar men ósimdikter keńinen taralǵan.
Negizinde Qazaqstannyń bıologııalyq alýandylyǵynyń basym bóligi taýly aımaqtarda kezdesedi. Ejelgi Qarataý jotalary Qazaqstannyń tabıǵı-geografııalyq aımaqtarynyń ishinde sırek kezdesetin teńdesiz túrlerdiń mekeni bolyp tabylady. Munda Qarataý arqarynyń basym bóligi tirshilik etedi. Qarataý arqary – Qazaqstanda mekendeıtin arqarlardyń túrastysynyń biri. Ol IUSN (2000) Qyzyl kitabyna eń joǵary joıylý qaýpi tónip turǵan túrler sanatyna jatqyzylǵan bolatyn. Denesi iri, uzyn sıraqty janýar. Eresek quljalardyń dene uzyndyǵy 150-200 santımetr, bıiktigi 125 santımetrdeı. Kúzge qaraı salmaǵy – 60-105 kıloǵa jetedi.
Arqardyń analyqtary quljaǵa qaraǵanda, kishileý bolyp keledi. Dene uzyndyǵy 100-120 santımetr, ol jotasynyń bıiktigi 112 santımetrge jýyq. Salmaǵy – 50-60 kılo. Moıny ári qysqa, ári jýan. Quljalarynyń basy úlken jáne orala bitken qoshqar múıizderi bolsa, analyqtarynyń denesi jınaqy, múıizderi jińishke, qysqa, sál ǵana artqa qaıyrylǵan. Teri jamylǵysy qylshyq pen túbitten turady. Túsi aqshyl-qońyr nemese surshyl-qońyr aralyǵynda almasyp otyrady.
Arqarlardyń meken etetin súıikti jerleri – alasa ósken dalalyq nemese taýly-dalalyq shópti ósimdiktermen tutasqan taýdyń tegis baýraılary. Olar sýattary bar, azyǵy mol, mazalamaıtyn, úreı týǵyzbaıtyn mekenderde turaqty qonystaıdy. Biraq órt, mal jaıý, toǵyshar jándikter, qar qalyńdyǵy, sý kózderiniń tartylyp qalýy, indettiń keń etek alýy – arqardyń ondaǵan shaqyrymdarǵa qonys aýdaryp ketýine basty sebep bolady. Qoregi – butalar men shóptesin ósimdikter. Rasıonyna shamamen ósimdikterdiń 70 túri kiredi. Qazan-qarasha aılarynda kúıleıdi, 160-165 kún býaz bolyp, naýryzdyń aıaǵynda tóldeı bastaıdy. Tóldeıtin jerleri taý shatqaldary men jyralar.
Al taza Qarataý arqary túrasty retinde tek qana Qarataý jotalarynda mekendeıdi. Keıbir pikirlerge qaraǵanda, Qarataýdyń ońtústik-shyǵys silemderinde arqardyń býdan turpaty kezdesedi eken. Bul Qarataý arqary men tıanshandyq arqardyń býdandary bolýy múmkin. Bul ǵylymı turǵydan zertteýdi qajet etedi. 2004 jyldyń kúzindegi sanaq boıynsha qoryq aýmaǵynda arqardyń 38 darasy bar ekenin anyqtaldy. Tabıǵatty qorǵaý is-sharalarynyń nátıjesinde olardyń sany bes jyldyń ishinde bes ese kóbeıdi. Qoryq qurylǵaly beri onyń aýmaǵynda ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilýde. Jyl saıyn qoryq ınspektorlary jáne ǵylymı qyzmetkerler maýsymdyq sanaqtar men monıtorıngtik baqylaýlardy úzbeı júrgizip keledi. Al terıofaýnany zertteý barysynda sútqorektilerdiń 20 túri anyqtalǵan. Onyń ishinde 3 túri Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyna engen – Qarataý arqary, tas sýsary, úndi jaırasy.
Búginde qoryqshylardyń aldynda turǵan kúrdeli máselelerdiń biri – kóbeıgen arqarlardyń sanyn saqtap qalý. О́ıtkeni, qonys aýdaratyn jerleri qoryqtyń shekarasynan alystap ketedi. Qarataý jotasynyń kólemi 420 shaqyrymǵa sozylady. Arqarlardyń bir bóligi Boroldaı taýlaryna, ekinshi bir bóligi Dáýqara, Temirastaý silemderi arqyly Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyna qaraı qonys aýdarady. Túrkistan orman jáne janýarlar sharýashylyǵynyń aımaǵynan shyqqan boıda olar suǵanaqtardyń qurbandary bolyp kete barady. Mundaı jaǵdaılarǵa jol bermeý úshin arqarlardyń qonys aýdaratyn joldaryn zerttep, OQO-nyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqtary – qoryqtar, ulttyq parkter, qaýmaldar, orman sharýashylyqtary birlesip, ekologııalyq dálizderdi qurý máselesin qolǵa alýlary kerek.
Osy máseleler boıynsha qoryqtyń ǵylymı qyzmetkerleri Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵatty qorǵaý qorymen birlesip, Qarataý arqarynyń qonys aýdaratyn joldaryn ekspedısııa barysynda anyqtap, ekologııalyq dáliz joldaryn qarastyryp jatyr. Qarataý arqarynyń bolashaǵy tek qoryqshylardyń quzyryndaǵy másele emes dep oılaımyn. Namysshyl qazaq halqy ólkemizdiń baılyǵyna oń kózimen qarasa, arqardy qorǵaý jolynda kómek qolyn sozsa, nur ústine nur bolar edi.
J.ÁDILBAEV, Qarataý memlekettik tabıǵı qoryǵynyń dırektory.