BAÝYRLAS TÚRIK JERINDE

Qulaqpen estigennen kózben kórgen artyq. “Da-Qazaqstan” tuǵyrnamasy ulttyq komıtetiniń tóraǵasy, senator, áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi, QR UǴA akademıgi Ǵarıfolla Esim men osy tuǵyrnamanyń úılestirýshisi Salıh Akchaı Túrkııa basshylyǵy jáne qoǵamdyq uıymdarymen kezdesý týraly saparǵa muryndyq bolyp, Túrkııa topyraǵyna tabanymyz tıgen edi. Túrik jerinde júrgende Maǵjannyń “Túrkistan er túriktiń besigi ǵoı, Túrkistan eki dúnıe esigi ǵoı” degen joldary oıǵa oraldy. Al aqynnyń Atatúrikke arnap jazylǵan “Alystaǵy baýyryma” dep atalatyn óleńi túrik tiline aýdarylyp, úlken taralymmen taraıtyn jýrnaldarda túrik jáne orys tilderinde jaryq kóripti. Túrikterdiń ózderi túbimiz Túrkistan dep aıtyp otyrǵanyn talaı estidik. Baýyrlas, tamyrlas túrik elinde qazaq elin bilmeıtin adam joqtyń qasy. Túrikterdiń kópshiligi qazaq jerin atajurt, al ózderi qońys etken jerdi anajurt dep esepteıdi. Anadoly túbeginiń ataýyn da olar anamyzdaı yqylas kórsetken jer, kıeli topyraq degen uǵymmen baılanystyrady. Túriktermen tildese qalsańyz tilmash­syz da túsinisesiz, túrikshe aıtsaq, ne dege­­­­­nin ańlaısyz. Qazaq aıtyp júrgen Qo­janasyr áńgimeleri olarda da sol qal­pyn­da aıtylatynyna kýá bolasyz. Qorqyt ata, Ábý-Nasyr Ál-Farabı, Ábý-Sına, Ahmet Iаsaýı sekildi asyldarymyzdan qalǵan qymbat qazyna túrki tildes halyqtarǵa ortaq mura eke­nin túısingende keýdeńdi maqtanysh sezimi kerneıdi. Qalaı bolǵan kúnde de bes ǵasyr boıy dáýren súrgen seljuqtar men alty ǵasyr jasaǵan Osman ımperııasynyń murageri bolǵan búgingi túrik eli qazaqpen tili bir, dini bir jurt ekenin buǵan deıin Túrkııany múlde kórmegen, tanyp-bilmegen qarapaıym kisi de birden baıqaıdy. Keıingi kezderi eki el arasynda ornyqqan qarym-qatynas ıgi jemisin berip jatqany daýsyz. Túrkııanyń bilim salasyn damytýǵa kóńil bólýi súısindiredi. Qala ýálıiniń (bizderde ákim) jáne polısııa múdiriniń (bastyǵynyń) qabyldaýynda bolǵanymyzda tańqalǵanymyz – olardyń kabı­net­teri óte qarapaıym, bizdiń sheneýnikterdeı “at­shap­tyrym” emes, shaǵyn ǵana yńǵaıly jumys bólmesi ekenin baıqadyq. Lıseıler men basqa da oqý oryn­dary basshylarynyń kabınetteri atalǵan bastyq­tardyń jumys bólmesinen eki-úsh ese úlken. Ustaz­darǵa degen yqylasqa yrza bolasyń. Bizde erteden qalyptasqan mektep qońyraýyn olar qulaqqa jaǵymdy sazben aýystyrǵan. Sabaqtar arasyndaǵy úziliste mýzyka oınalady. Oqýshy uldar da, qyzdar da arnaýly úlgide tigilgen kıim kıedi. Ataqty Fatıh ýnıversıtetin bitirip shyqqan túlekterdiń deni Batys Eýropa men AQSh sekildi el­derde qyzmet atqarady. Halyqaralyq kelisim­derge sáıkes 1992 jyldan bastap túriktiń joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan qazaq stýdent­teri túrik úkimetinen stıpendııa alyp turady. 2009 jylǵy derekter boıynsha Túrkııanyń 27 ýnıver­sıtetinde 737 shákirt oqyp jatyr. Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda túriktiń 544 azamaty bilim alýda. Taǵy bir tańdaı qaqtyrǵan jaǵdaı – joldar­dyń taqtaıdaı túzýligi jáne tazalyǵy. Ár baǵytta jolǵa shyqqan júrgizýshiler jolǵa túserde aqsha tóleıdi. Bul qarjy tek osy joldy jóndeýge jum­salady eken. Atalǵan jolda apat bolyp, kóligińiz minýge jaramsyz bolyp jatsa, jolǵa jaýapty fırmalar ne kóliktiń dál sondaı markasyn taýyp, satyp alyp beredi, ne tolyq qunyn tóleıdi. Ystambul qalasy týraly bir maqalada aıtyp shyǵý múmkin emes. Patshalardyń saltanatty sa­raı­lary da, kóne ǵasyrlarǵa kýá bolatyn mura­ǵattar saqtalǵan murajaılar da, osy zamanǵy sáý­letti ǵımarattar da, shýly bazarlar da, bári-bári osynda. Eń keremeti – Muhammed ǵalaısalamnyń Topqapy saraıynda saqtalǵan shapany, tisi, saqa­ly, móri jáne tabanynyń izi qalǵan tas. Bul jerde úzbeı Quran aıattary oqylady eken. Áziret Áliniń qylyshy da osy arada qynaptan jartylaı sýy­ry­lyp tur. Topqapy saraıynda jınalǵan altyn buı­ym­dardyń jáne onyń shatyrlary men kúmbezderin kórkemdeýge jumsalǵan altynnyń salmaǵy 18 myń tonnadan asady desedi. Ystambul 1453 jyly ony Fatıh sultan Meh­­­med jaýlap alǵanǵa deıin Vızantııa ımperııasynyń ortalyǵy bolǵan. Ystambuldyń negizgi maǵynasy Islam bol degen uǵymdy bildiredi degen pikir bar. Túrik Respýblıkasynyń astanasy tek 1923 jyly Ankara qalasy bolyp belgilengen. Osydan bir jyl buryn ashylǵan Fatıhtyń panoramalyq murajaıy el halqyn patrıotızmge baýlıtyn keremet oryn eken. Konstantınopol qalasynyń alynýy, túrik sarbazdarynyń shaıqasy óte áserli beınelengen. Ystambuldaǵy Sultan Mehmed meshitiniń alty munarasy bar. Osy aradan Mekkege qajylyqqa attanady eken. Meshit qurylysy sulýlyǵymen kózdi arbaıdy. Qaladaǵy jer astyndaǵy sý qoımasynyń ózi tutas saraı sekildi. Onyń irgesin kóterip turǵan tikbaǵandar (kolonnalar) sany 336-ǵa jetedi. Sý qoımasyndaǵy sý áli de móp-móldir. Ishinde shabaqtar asyr salyp júr. Olardyń qa­byrshaqtary sý túbine týrıster tastaǵan tıyndarǵa shaǵylysyp jarqyraıdy. Qaladaǵy aspaly kópir, Bosfor buǵazy arqyly ótetin parom, keme ústindegi saıahat áserleri ómiri esten ketpesteı boldy. Túrkııanyń taǵy bir ǵajaıyby – Pamýkalle álemde esh jerde kezdespeıtin keremet qubylys. Munda jer astynan shyǵatyn ystyq arasan sýy myńdaǵan jyldar boıy tolassyz aǵyp jatyr. Bul eldi aspan astyndaǵy murajaı dese de bolady. Ejelgi ǵasyrlardaǵy Apollon hramy, Rım teatry, Vızantııanyń qıraǵan qorǵandary men saraılary, Nekropol, sultandardyń qamaldary, kóne ǵımarattar, sarqyramalar men tonnelder, osy zamanǵy sáýletti úıler keshegi kún men búgindi jalǵastyryp jatyr. Onyń bárin baıandap jatý úshin tutas kitap jazý kerek shyǵar. Túrikter Ába Áıýb ál Ánsarı dep ataıtyn (aý­yzeki tilde Áıip Sultan) Muhammed paıǵambardyń senimdi serigi, sahabasy bolǵan, Islamdy taratýǵa kóp ter tókken adam Konstan­tınopol alynbaı turyp qaza tabady. Onyń tánin jer qoınyna tap­syrǵan meken kóp ýa­qyt­qa deı­in anyqtalmaıdy. El aýzyndaǵy áńgimege qara­ǵanda, bir kúni baq­tashy qoı jaıyp júrip, bıik tóbeniń basyndaǵy kólemi úsh-tórt metr jer­diń shóbin qoı jemegenin baıqaıdy. Osy­laısha sol mańaıda jer­lengen Áıip Sultannyń jat­qan orny belgili bolady. Keıi­ni­rek sol araǵa záýlim meshit saly­nady. Áýlıe atanǵan sahabanyń bas jáne aıaq jaǵyna 1454 jyly qos shynar egilipti. Qudaıdyń qu­di­retin qarańyz, sol aǵashtardyń ja­pyraǵy áli jaıqalyp tur. Shy­nar aǵa­shynyń jýandyǵy sondaı, qoldasyp turǵan on kisiniń qula­shy jetpeıdi. Meshit mańaıyna keıin elge tanymal kisiler jerlenip, úlken zıratqa aınalǵan. Túrikter kózimizdiń qarasy dep ataǵan meshitke kelýshiler tasqyny kún saıyn tolastamaıdy. Ǵasyrlar boıy jaıqalyp turǵan shynar túrik halqynyń birligi men erliginiń sımvoly bolyp esepteledi. Túrki dúnıesiniń mádenı ortalyǵynda tigýli turǵan qazaqtyń kıiz úıi de kózdiń jaýyn alady. Qazaq eliniń bir pushpaǵynda turǵandaı sezinesiń. Oralda bilim alǵan, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty degen dárejesi bar, qazirgi ýaqytta doktorantýrada oqyp júrgen Nursáýle Ahatova degen qaryndasymyz Ystambuldaǵy qazaq elshiligi ashqan ortalyqta qazaq baýyrlarymyzdyń balalaryna qazaq tilinen sabaq beredi. Ystambulda teńiz jaǵasynda turǵan kemeden kóp kólik joq. Al Bosfor buǵazyndaǵy kópirler eldiń eń sáýletti qurylystary bolyp sanalady. Kópir degennen shyǵady, týystas elder arasyndaǵy altyn kópir ispettes aýdarma isine keıingi ýaqytta erekshe mán berilýde. Buǵan deıin Oljas Sú­leı­menov, Ábish Kekilbaev, Muhtar Shahanov shy­ǵar­malary, “Qazirgi qazaq áńgimeleriniń antologııasy” túrik tilinde jaryq kórse, bıylǵy jyly fılosof ǵalym Ǵarıfolla Esimniń “Adamzat” dep atalatyn kitaby túrik oqyrmanyna jol tartty. Atalmysh kitaptyń Túrkııadaǵy “Sheraton” otelinde ótken tusaýkeserin Ystambul ýnıversıtetiniń professory, shoqaıtanýshy Ábdýlaqap Qara ashty. Zalda túrik ádebıetshileri jáne ǵalymdarymen birge qazaq jastary da otyrdy. “Dıalog Eýrazııa” tuǵyrnamasynyń teń tóraǵasy Harýn Tokak qazaq jáne túrik halqyn bir adamnyń eki qolyna teńep, olardy bir shynardyń eki butaǵy sekildi bir-birinen ajyratýǵa bolmaıdy degen pikirin bildirdi. Túrik professory Ilbir Ortauly “Adamzat” kitabynyń eki halyqqa da paıdaly jaqtaryna toqtala kelip, ony túrik tiline tárjimalaǵan Lázzat Oraqovanyń aýdarmany sátti jasaǵanyn tilge tıek qyldy. Kókshetaýdaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy ýnıversıtet rektory Shákir Ybyraev, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy­nyń tóraǵasy Seıitqazy Mataev, Parlament Má­jilisiniń depýtaty Ashat Bekenov, Qaraǵandydaǵy “Bolashaq” ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylym­darynyń doktory Nurlan Dýlatbekov, Aqtóbe pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory Ǵalymjan Nuryshev, Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýı atyndaǵy ýnıversıtettiń vıse-prezıdenti Sársenbek Tor­tabaev, Batys Qazaqstan ulttyq ýnıversıtetiniń professory Serikqalı Sharabasov kitaptyń qundy jaqtaryna toqtalyp, avtorǵa tabys tiledi. “TIKA” dep atalatyn Túrkııa úkimeti janyn­daǵy túrik yntymaqtastyq jáne damý basqar­masynyń atqaryp otyrǵan jumysy da tańqa­larlyqtaı. “Dıalog Eýrazııa” tuǵyrnamasynyń bas hatshysy Ismaıl Tastyń aıtýyna qaraǵanda, olar eki el arasyndaǵy túrli mádenı jáne ekono­mıkalyq baılanysty jolǵa qoıýda belsendilik tanytyp júr. Ystambulda “Ýnıversıtetter birligi” atty rektorlar qaýymdastyǵy jumys isteıdi eken. Osy uıymnyń arqasynda Qazaqstanda da túrik bıznesmenderiniń qoldaýymen joǵary oqý oryndary, lıseıler salynǵan. Aldaǵy jyldary olar osyndaı birneshe jobany iske asyrmaq nıette. Bir ǵajaby, oqý oryndarynyń ǵımarattary men jataqhanasyna, basqa da qurylysyna qajetti qarjyny túrik jaǵy túgel ózderi shyǵarady. Ystambuldaǵy sabyn zaýytynyń ónimderi álemniń tórt buryshyna taraıdy. Keıingi ýaqytta olar suıyq sabyn shyǵarýdy jolǵa qoıypty. Munyń syrtynda túrli kosmetıkalyq buıymdar shyǵarylady. Zaýyt dırektory “sizderge daǵda­rystyń áseri qalaı boldy?” degen suraqqa tapqyr jaýap berdi. “Qyz-kelinshekterdiń daǵdarysta sharýasy joq. Kıim-keshek jýylýy kerek. Áıelder sándenýi kerek. Sondyqtan daǵdarystyń bizdiń zaýytqa múlde qatysy joq”, – dedi. “Eshkim joq pa?” qaıyrymdylyq qorynyń jasap jatqan jumysy jan-dúnıeńdi baýraıdy. Bul uıym panasyz qalǵan, joqshylyqqa ushy­raǵan azamattarǵa, álem elderiniń túkpir-túkpi­rine kómek qolyn sozady. Bir sózben aıt­qanda, túrik eliniń qamqorlyq aksııasy barlyq qur­lyqtarǵa qyzmet etedi. Qordyń ataýynyń qoıylý mánisi bar. Jer silkinisi bolǵanda topyraq astynda qalǵan beısharalardyń jer astynan “Kim bar?”, “Eshkim joq pa?” degen daýystary estiledi eken. El bolǵan soń qaıyrym jasaý­shy­lar da tabylady. Adam balasynyń ómir súrýdegi negizgi maqsatynyń biri qınalǵanǵa qol ushyn berý bolsa kerek. Túrik Respýblıkasynyń parlamentindegi kózben kórgenimiz esten ketpeıdi. Ǵımarat syrty tolǵan adam. Olardyń arasynda aýyl adamy da, qala turǵyny da bar. Májiliste olarǵa qatysyp, depýtattar pikirin estýge arnaýly zal jasaqtalǵan. Parlament tórinde Atatúriktiń “Egemendik – eshbir talassyz, shartsyz eldiki” degen qanatty sózi jazylǵan. Májilis zalynda biz barǵan kúni “Aq partııa” partııasynyń kóshbasshysy, eldiń premer-mınıstri Erdoǵan aptalyq esep berip jatyr eken. Jyldyq, toqsandyq nemese aılyq emes, aptalyq esep. Onyń qaǵazǵa qaramaı sóılegen sózine, sandardy bir múdirmeı jatqa aıtqanyna aıyzymyz qandy. Úzilis kezinde halyq qalaýlylary da, olardy saılaǵan halyq ta parlament ashanasynda qatar otyryp, as ishti. Sol ashanadan biz de dám tattyq. Erdoǵannyń qazaqsha maǵynasy Ertýǵan (er bolyp týǵan) degenge saıady. Shynynda da, eldiń qamyn erte oılaǵan, er bolyp týǵan, ata jolyn qýǵan azamat sóılese tilge sheshen, elge kósem bolatyn tulǵa ekenine az ǵana suhbattasyp qalǵanymyzda kózimiz jetti. Túrik elinde memlekettik týǵa degen qurmet aıryqsha. Kez kelgen memlekettik mekeme ǵana emes, taýdyń basynda, teńizdiń jaǵasynda, bıik qorǵandarda túrik týy jelbireıdi. Túrik týy neǵurlym bıik bolsa, túrik azamatynyń da tóbesi kókke tıip turady. Túrik jerine aıaǵymyz tıgende bizdi qarsy alǵan jolbasshymyz Máýlit esimdi túrik azamaty: “Hosh keldińizder. Sizder elimizge keldińizder, elińizge keldińizder”, – degen edi. Túrik Respýblıkasynyń bas baqany, premer-mınıstr Erdoǵan myrza da óz sózin: “Sizder óz úılerińizde júr­siz­der”, – degen sózden bastady. Túrik jáne qazaq eli arasyndaǵy elaralyq qarym-qatynastyń saıası, áskerı, mádenı jáne ekonomıkalyq salada nyǵaıyp kele jatqanyna keńinen toqtaldy. Sonymen birge, Qazaqstannyń álemdik arenada bedelge ıe bolyp, EQYU-ǵa tóraǵalyq jasaýyna baılanysty ózderiniń de qýanyshty sezimge bólengenin aıtty. 2009 jyldyń aıaǵynda eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 1 mıllıard 700 mıllıon dollarǵa jetken. Túrkııanyń isker azamattary osy bir jyldyń ishinde ǵana 8 mıllıard dollar qarjy ıgeripti. Seıitqazy Mataevtyń osy kezdesýdi paıda­lanyp, “Eýropa Odaǵyna kirý úshin Túrkııaǵa basqa elder qalaı járdem jasaı alady?” – degen saýalyna ol taban aýzynda “Eýropanyń taýarlaryn almańyzdar!” – dep bir-aq aýyz sózben utymdy jaýap qaıtardy. Túrik zırattarynyń kópshiligi qarapaıym, marqumdardyń basyna mármárdan qulpytas qana qoıylǵan. О́lige qurmet degen jeleýmen beıitti murajaıǵa aınaldyryp jiberý, zırat basyna mazar salý, músinder ornatý sekildi qazaqqa tán “qasıetimiz” kózge ura qoımaıdy. Onyń esesine kezinde bizde marksızm-lenınızm qaıratkerlerine kórsetilgen qurmetke munda Atatúrik ıe bolyp otyrǵandaı. Kez kelgen qalada onyń neshe túrli eskertkishteri, tastan soqqan músinderi aldan shyǵady. Kóptegen mekeme kabınetterinde, aýdıtorııalarda, oqý zaldarynda, kitaphanalarda Atatúriktiń beınesi salynǵan sýretter ilýli turady. Kez kelgen oqý ornynda Mustafa Kemal pasha – Atatúriktiń sýreti nemese músini qoıylǵan, aıtqan sózderi qabyrǵaǵa oıyp jazylǵan. Onyń negizgi qaǵıdasy qazaq naqylymen aıtar bolsaq, týǵan eldiń “jaqsylyǵyn asyryp, jamandyǵyn jasyrý” bolǵany belgili. Túrik qaýymy Atatúrik ıdeıalaryn tý qylyp kóterip otyr. Atatúrikten keıin talaı zııaly kisi el basqarǵan. Keıingi jyldary Turǵyt О́zal (1927-1993), Súleımen Demırel (1993-2000), Ahmet Sezer (2000-2007), al 2007 jyldan bastap Abdýlla Gúl birinshi basshy boldy. Bulardyń qaı-qaısysy da eline eleýli eńbek etken tulǵalar. Ankaradaǵy Gazı ýnıversıtetinde ótken dóńgelek ústel basyndaǵy basqosýda Ǵ.Esim Túrki dúnıesiniń ǵylym akademııasyn ashý týraly ıdeıa kótergen Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev ekenin aıtyp, mundaı ortalyq Astanada ashylsa nur ústine nur bolar edi degen pikirin bildirdi. Qazaqstan táýelsizdik alǵanda ony alǵash tanyǵan Túrkııa bolǵany, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi týraly másele kóterilgende ony alǵashqylardyń biri bolyp quptaýshylar da Túrkııa bolǵany belgili. “Qazaqstan-Zaman” halyqaralyq saıası-qoǵamdyq gazetiniń jáne “Móldir bulaq” balalar jýrnalynyń bas dırektory Ahmet Alıaz, halyqaralyq qoǵamdyq-ıntellektýaldy “Da-Qazaqstan” jýrnalynyń bas redaktory Málik Otarbaev osy jaılarǵa erekshe nazar aýdaryp, eki el arasyndaǵy yntymaqtyń paıdaly jaqtaryna toqtalyp, ony óristete túsý qajet ekenin aıtty. Qyzylorda oblystyq bilim berý qyzmetkerleri biliktiligin arttyrý jáne qaıta daıarlaý ınstıtýtynyń dırektory, professor Baýyrjan Eleýsinov, Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Meıir Eskendirov, Arqalyqtaǵy Y.Al­tyn­sarın atyndaǵy pedınstıtýt rektory Jasulan Shaımardan, Aqtaý qalalyq máslıha­tynyń tóraǵasy Baqtybaı Shelpekov te óz oılaryn ortaǵa saldy. Qazaqstan Prezıdentiniń el halqyna Joldaýyna ýnı­versıtette qyzmet jasaıtyn túrik professorlary tarapynan jaqsy baǵa berildi. Beıbitshilik saqtaýǵa jáne dıalogty damytýǵa qosqan úlesi úshin N.Á.Nazarbaevqa “Eýrazııa ordeniniń” tabys etilýi de kezdeısoq bolmasa kerek. Túrik tili men qazaq tiliniń túbi bir, ejelgi túrki tildes tilder esebindegi kóneligi jáne ózara týys­tyǵy daý týǵyzbaıdy. Bir ǵajaby, túrikter dıno­zavrdy denezor dep ataıdy eken. Denesi zor janýar degen uǵymdy bildirip turǵan osy sóz bizdiń ata-babamyz sonaý kóne ǵasyrlarda, tipti dınozavrlar ómir súrgen tusta bolǵan degen batyl boljam jasaýǵa negiz beredi. Pildi pil, mamontty zil degen qazaqtar endi dınozavrdy da shet tilden engen kirme sóz esebinde qoldanbaı, denezor dep atasa jarasyp-aq turǵan joq pa?! Shtampty túrikter istańba dep ataıdy. Biz bul sózdi mórtaban dep jazyp júrmiz. Zer sala qarasaq, túrik tilindegi balamasy uǵymdy. Keleshekte til mamandary uqsas tilderdi túbegeıli zertteýi qajet sekildi. Jalpy, túrik jerinde júrgende túrikti aǵa, ózińdi ini sezinesiń. Biraq, jaǵań jaılaý, tósiń qystaý bolyp, iri sezinesiń. Al óz jerińde, óz elińe túrikter meıman bolyp kelgende ózińdi aǵa sezinesiń. Ortaq tamyrlar tilimiz jáne dinimizben qatar, túbimiz de bir ekenin kórsetedi. Aqylbek ShAIаHMET, jazýshy.