Túmendegi bir qazaq

Kenesary oılap otyr­sa, ǵasyrlar toǵysqan 90-shy jyl­dardyń qylburaýǵa salǵan qıyndyǵy keıingi ýaqyttyń ákelgen molshylyǵymen shaıylǵandaı bolyp, búginde sol ólara shaqtyń qasıeti artqandaı eken. О́zi otyn ottap, sýyn sýlap otyrǵan Reseıde de kúnde dúmpý, dúńkildegen ózgerister bolyp jatty. Sharýashylyqtardyń taraýy, ábden qalyp­tasyp, úırenisip qalǵan josparly ekonomıkanyń ydyraýy, naryqtyń kelýi olarda da boldy. Etiniń tiriligi, sergek minez,óz sorpasyna qaınaǵandaı tózimdilikpen tyǵyryqtan jol taýyp ketý Túmen qazaqtaryna tán minez. Eshqaısysy kóshten qalǵan joq, eshkimge qol jaıǵan joq. Keńes Odaǵyndaǵy qazan da, qazyna da ortaq kezde Reseı qazaqtary da alańsyz boldy. Sebebi ústem saıasat qazaqtardyń tilin, dinin oılaýǵa shamasyn keltirmegen. “Biryńǵaı keńes halqy bolamyz” dep orys tiline, orys dástúr-saltyna ǵana basymdyq beril­gende, sol orys-ormannyń ishinde otyr­ǵan qazaqtardyń ulttyq boıaýy jadaýlanyp bara jatqanyn sezbeı de qalǵan. Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıingi ata­jurt­taǵy ulttyq jańǵyrýlar­dan, til, din úshin júr­gizilgen jumys­tardan Reseı qazaqtary da habarsyz bolmady. Táýelsizdik degen uly uǵym sanany silkidi. Atalary masasy ıtshe talaıtyn qalyń jynys aǵashtyń arasyna qydyryp barmaǵanyn úlkenderden qulaǵy qanyp ósken Kenesary olar kórgen beınettiń shet-jaǵasyn biletin. Túmenge 30-shy jyldary bosyp barǵan qazaqtar kóshpeli tirlikten birden qol úzgen joq.Taıgaǵa baryp tireletin qalyń aǵashtyń arasynda kóship-qonyp júrip, shekaradan ishkerilep ketip qaldy. Negizinen olar Golyshmanov aýdanynda turaqtady, keńestik sharýashylyqtar, artelder qurylyp jatqan kezde, bosyp júrgen qazaqtar da ujymdasty. Ata­jurtta, qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysyna qaraıtyn Bulaq degen mekende baı-dáýletti turǵany úshin sholaq bel­sendiler túgin qoımaı tárkilep, qýǵyn­dap, aqyrynda ashtan qyryla bastaǵan­nan keıin qashyp kelgen olar birtindep Keńes Odaǵynyń saıasatyna kóndikti. Kóship-qonýdy qoıyp, oty­ryqshy bolyp, bıdaı seýip, egin sala bastady. – Qazaq kolhozynyń bıdaıy bitik shyqqan jyly qasyndaǵy tatarlar qurǵan sharýashylyqtyń egini shyqpaı qalǵan. Sol úshin tatar basqarma “halyq jaýy” bolyp ustalyp ketken, al qazaqtar arbalap bıdaı ótkizýdiń arqasynda aman qalǵan,–deıdi Kenesary Qýanyshuly. Alaıda Uly Otan soǵysy qazaq­tardyń mamyra­jaılana bastaǵan tirli­giniń qaıtadan týlaǵyn shy­ǵar­d­y. Go­lyshmanov aýdanynan maıdanǵa attanǵan azamattardyń qatarynda Kenesarynyń ákesi Qýanysh Qoıshy da bolatyn. Ol Qıyr Shyǵystaǵy Tynyq muhıty áskerı teńiz flotynda japondarǵa qarsy soǵysty. Ot pen oqtan aman qalyp, jeti jyl­dan keıin qaıtyp kelip, sharýa­shylyqqa aralasty, kombaın aıdady, otbasyn quryp, bala ósirdi. – Ákemniń aıtqan eki ósıeti esimnen ketpeıdi. Ol kisi: “Oqyńdar, oqymaı adam bolmaısyńdar. Maǵan tórt klastyq bilimniń soǵys kezinde paıdasy tıdi. Al senderdiń bolashaqtaryń tek oqýda”,– dep oty­ratyn. Otaǵasy ulttyq tárbıemizge qatal boldy. Qor­qyp qalǵan ári elge qaıta qaıtýǵa shamasy da kelmegen ol orys jerinde amalsyz júrgendeı kún keshetin. “Qazaq ekenderińdi umytpańdar. Qazaqtan qyz alyńdar, qazaqqa turmysqa shyǵyńdar. Sender tilin bilgenmen orys bolmaısyńdar” dep otyratyn. Úı ishin­de qazaqsha dástúrdi qatty ustanatyn, ony bala­larynan da talap etetin”,–deıdi Kenesary Qýanyshuly. Ákesiniń ósıetin balalary oryndady. Bári de joǵary bilim aldy, qazaq qyzyna úılendi, qazaq jigitine turmysqa shyqty. Kenesary atajurttan bosyp kelistiń shet-jaǵasyn kórgen úlken kisilerdiń barynda Túmen jerinde júrgen at tóbelindeı aǵaıynnyń tiline de, diline keler eshteńe joqtaı kóretin. Ony jastyq oılatpapty, úlkender ýaqyt kerýenimen o dúnıege kóshti. Qazaqstan táýelsizdigin alǵanda qyryqqa endi taıanǵan jigit aınalasyna qarady. О́zi turatyn Iаlýtorov qalasyn­daǵy myń qaraly qazaqty bylaı qoı­ǵanda, Túmen oblysynyń ár shalǵaıyn­da shashyrap júrgen ózi tanıtyn qan­das­tarynyń barlyǵy da shúldirlep ketken eken. Balalar tildi umyta basta­ǵan. Ol qarap otyrýǵa bolmaıtynyn sezdi, Iаlýtorov qalasynda “Juldyz” atty qa­zaq ulttyq-mádenı avtonomııasyn qurdy. Týǵan til, dil elden jyraqtaǵy aǵaıyn­nyń kókireginde juldyz bolyp jansyn degen tilekpen Tú­men obly­syndaǵy qazaqtardy birinshi ret jınaǵan, basyn qosqan qoǵamdyq uıym­­dy ózi osylaı atady. Ulttyq silkinis, ana til, dástúr, salt týraly áńgime­ler, má­denı sharalar ótkizý jaqyn mańdaǵy Iset, Túmen, Zavodoýkovskıı aýdan­darynda turatyn qazaq­tardyń da rýhyn kóterdi. Olar Iаlýtorov qalasyndaǵy “Juldyzdyń” ótkizip jatqan sharalaryna saǵynysh­pen kelip qatysatyn. Kenesarynyń bastama­symen qolǵa alynǵan “Shekaraǵa jaqyn Soltústik Qazaqstan jáne Túmen oblys­tarynyń mádenı qarym-qatynasy” degen joba 2000 jyly Sorostyń grantyn utyp aldy. Sonyń arqasynda shekaralas eki oblys birigip at báıgesin, parashıýtten sekirýden jarys, kıiz úıler kórme-baıqaýyn ótkizdi. – Atalarymyz ben ákelerimizden qalǵan tárbıeniń jelisi úzilmeı kúni keshege deıin keldi. Til jutańdana bastasa da, dástúrge berik boldyq. Ata-anany syıladyq, qazaq­tyń quda-jekjattyǵyn, musylmandyqty umytpadyq. Biraq sońǵy jyldary osynyń ózi Túmen jerinde kómeskilenip bara jatyr. Qazaqtyq rýhty kóterip, urpaq sanasyna ulttyq tárbıeni sińirý biz sııaqty elden jyraq júrgen aǵaıynnyń kezek kúttir­meıtin isi,–deıdi keıipkerimiz. Kenesary orys-ormannyń arasynda qazaqtyń ulttyq rýhyn qalaı kóterýge bolady degen saýalǵa kóp oılana kele, atalary qashyp júrip, at pen túıege artyp kelgen kıiz úıden qasıetti ne bar dep sheshti. – Qazaqstanǵa barǵan saıyn kıiz úılerdi sýretke túsirip aldym da, ózim on eki qanat aq ordanyń keń­digindeı etip, onyń maketin syzdym. Muny Túmendegi teh­nıka jóndeý zaýytynyń ınjenerlerine túsindirip otyryp, temirden ıip jasattym. Bul kıiz úıdiń bolttaryn bekitip, jarty saǵatta tigip, jarty saǵatta jınaýǵa bolady. Qazaq emespin be, mendegi kıiz úı jaz boıy esiktiń aldynda tigýli turady,–deıdi ol. Oblysta qazaqtar bas qosqan quryltaı­dyń bar­lyǵynda Kenesarynyń kıiz úıi tigiledi. “Juldyzdan” keıin Túmen qala­synda qazaqtardyń “Dostyq” atty oblystyq ulttyq-mádenı qoǵamdyq uıymy ashyldy. Olar qazir birlesip jumys isteıdi. Árıne, munyń bar­lyǵy da alystaǵy aǵaıynnyń rýhyn bir jelpint­ken­men tildik ortanyń joqtyǵynan ulttyq boıaý da kómes­ki tartyp barady. Túmen qalasynan, basqa eldi mekenderden jeksenbilik mektep te ashyp kórdi. Alaıda qazaqtar shashyrańqy turǵan­dyqtan mekteptiń ómiri eki jyldan aspady. Kenesary taǵy qarap otyra almady. О́zi memleket­tik qyzmette júrip, 2003 jyly Túmen oblysyndaǵy qazaqtardyń mádenı-salt dástúrleriniń saqtalý problemalaryn ǵylymı jumysyna taqyryp etip aldy. Oblys aýmaǵyndaǵy 19 myń qazaq arasyn qaıta-qaıta súzip shyǵyp, kóptegen máseleler boıynsha áleýmettik uqypty saýaldama men saraptama júrgizip, 2008 jyly ony qorǵap shyqty. Osy zertteý eńbeginde burynnan da baıqalatyn máselelerdi endi ǵylymı aınalymǵa saldy, qorytyn­dylar shyǵardy. Qazaqtar arasynda assımılıasııa úderisiniń tezdep bara jatqandyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy. Aralas neke kóbeıip barady. Er-toqym, kıiz úı sııaqty ulttyq buıymdar paıdalanýdan qalyp ketken. Jastar ana tilin bilmeıdi. Ǵylymı jumysyn daıyndaý barysynda júrgizilgen ulttyq problemalar jónindegi saýaldamaǵa qazaqtardyń jaýap berýge, qazaqsha sóıleýge, tipti ulty týraly sóz aıtýǵa qy­sylýy da Kenesaryny tańǵaldyrdy ári qynjyltty. – Túmen jerinde ózgege jaldanyp júrgen qazaq joq. Bizdiń aǵaıyndar munda beınetqorlyǵymen jáne aqshany ustaı, jumsaı biletin sharýaqor­ly­ǵymen, kásip­kerligimen erekshelenedi. 60-shy jyl­dary jumys­shylardyń jalaqysy úshin sovhoz dırektorlaryna sandyǵynan ýystap qaryz aqsha beretin qoıshylar boldy. Qazaqtar arasynda ózge ulttar, orys adamdary keńes surap keletin sonsha­lyqty qadirli, qurmetti kisiler bar. Alaıda, endigi jer­de qazaq bolyp qalý úshin dáýletti turý azdyq etedi. Rýhanı baılyq úshin jumys isteýimiz kerekti­gine kózim jetti. Urpaqtyń qamyn oılaý kerek. Bul te­reń másele. Ol úshin Qazaqstanmen baılanys ju­mys­taryn kúsheıtý, bilim alatyn jastarymyzdy tarıhı otanymyzǵa jiberý kerek, – deıdi Kenesary Qýanyshuly. Túmen qalasynda qazaq jastarynyń “Birlik” qoǵamdyq uıymy quryldy, joǵary oqý oryndarynda oqyp júrgen stýdentterdiń aı saıyn kezdesý keshi, dıskotekasy bolyp turady. Bul qazaq jastarynyń tabysýyna, aralas nekege tosqaýyl qoıýǵa degen nıetten týǵan bolatyn. Osynyń barlyǵynyń jumys isteýine Kenesarynyń yqpaly az emes. О́zi Túmen oblystyq dýmasynda aýmaqtarmen jumys jónindegi keńesshi qyzmetinde júrgendikten Golyshmanov aýdanynda sa­lynyp jatqan meshit qurylysynyń bas­talýyna da yq­pal-kómegi az bolmady. Túmen­ge kel­gen sapary saıyn Kene­sary­nyń tyndyrǵan jumys­taryna kýá bolyp júretin Dúnıe júzi qazaqtary qaýym­dastyǵy Tóraǵasynyń orynbasary Talǵat Mamashevtyń: “Reseıdiń ár shalǵaıynda bir-bir Kene­sary bolsa, shir­kin!” – deýi Kenesary Qýanyshuly­nyń azamattyǵyna da, iskerligine de jáne ultjandy­lyǵyna berilgen oryndy baǵa bolatyn. Kisi elinde eleýli bolǵan adam ǵana óz aǵaıynyna da, ózgege de sózin tyńdata alady. Segiz qyrly, bir syrly jigit­tiń ańshylyq óneri tek Túmen emes, arysy Más­keýge, berisi batys Sibir aımaǵyna ańyz bolyp jaıylǵan.Ákesi Qýanysh sondaı kisi edi. Túlkige ıt júgirtetin, qys aılarynda malǵa tıgen qasqyrdy quryq­pen, shoqparmen uryp alar edi. Sondyq­tan Kenesary áke aınalasynda júrip, on segiz jasynan ańǵa shyqty. Osy kezge deıin qasqyr, túlki, qarsaq­ty bylaı qoıǵanda qanjyǵasyna on aıý baılady. О́ziniń úsh ulymen birge ótken qysta bes arlan qasqyr soqty. Qanjy­ǵasyna qasqyr baılaǵan ańshy az emes shyǵar. Al aıýdy ekiniń biri ala almaıdy. – Aıý júredi degen jerlerge arpa seýip tastaı­myz. Sosyn aǵashtyń basyna keminde on metr bıiktikke shyǵyp alyp, demimdi ishime tartyp otyryp, aıýdyń jaıylyp kelýin kútemin. Keıde on saǵatqa deıin tapjylmaı otyrýǵa týra keledi. Sál qımylyńdy sezip qalsa aıý qashyp ketedi. Ony óziń otyrǵan aǵash­tyń mańyna kelgende bir ret qana atyp úlgeresiń, eger tıse aıý seniki, tımese ol ekinshi oqty ózine darytpaıdy, qashyp úlgeredi. Kórdińiz be, qandaı mergendik kerek! – deıdi Kene­sary ańshylyq qyzyǵyn aıta túskisi kelip. Rasynda, Túmendegi ańshylar arasynda Kene­sary­nyń aıý atýymen aty shyqqan. Tipti orys­tardyń ózi jyrtqyshtyǵy da, qýlyǵy da kúshti bul ańdy ata almaıdy eken. Onyń maıy men ótin dárilikke qajetsingen orystar Kene­sarynyń daby­syn estip, Máskeýden kelip, oǵan aıý atyp berýge ótinish ja­sapty. Keıipkerimizdiń Túmen atyrabynda aralamaǵan ormany joq, keı jyldary ańshylyq qyzyǵymen Taıgaǵa deıin barady, al kúzgi ańshylyq naýqany kezinde Torǵaı dalasyn kez­genniń, kólderden qaz-úırek aýlaǵannyń rahaty óz aldyna. Sibir adamdary úshin aıýdyń maıy men óti óte mańyzdy dári sana­lady.Ásirese, kúıikke myń da bir em. Qansonar kezinde aıýdyń maıyn jaǵyp alǵan adamnyń betin, qolyn úsik shalmaıdy. Kenesary­nyń úıindegi qyzyl túlkiniń, qylshyqty, esik pen tórdeı arlannyń, aıýdyń óńdelgen terisiniń, bulannyń, eliktiń, qabannyń jáne túrli qustardyń tulyptary beıne mýzeıge kirip ketkendeı áser beredi. – Eńbek demalysymda jurt sekildi shetelge, kýrorttarǵa baryp kórgen emes­pin, ony ańshylyq qumarlyqpen tabıǵat aıasynda ótkizemin. Jalpy ańshylyq degen qolyńa myltyq alyp, kózińe ilik­ken ańdy jaıratyp sala berý emes. Bul – óner, qumar­lyq bolǵanymen, ony tabı­ǵatpen baılanys dep túsi­ný kerek. Úsh ulym: Murat, Arystan jáne ózime at­tas kishi balam Kenesary–úsheýi de ańshy, bár­i­miz birge qys boıy qansonarǵa shyǵa­myz. Biraq qys qatty bolǵan jyl­dary ań aýlaýymyzdan góri olardy asyraǵanymyz basym túsip jatady. Bıyl qys qatty, qar qalyń tústi. Naýryz aıyn­da elikterge shóp, saban tasydyq. Qaban­dar júretin joldardy traktormen arshyp, sol jerlerge bıdaı tógip otyrdyq. Mu­nyń ózi jeńil emes, ýaqytty alady, ári ań­shyǵa edáýir qarjyǵa da túsedi. Biraq tabıǵat tutas­tyǵy úshin munyń kerektigin túsin­gende eshnárse aıaǵyń kelmeı­di. Ań­shy mádenıeti degen osy, – deıdi Kenekeń. Jubaıy Nurǵaısha ekeýi úsh ulynyń tárbıe­sine kóńil bóldi. Qazir úsheýi de joǵary bilimdi maman, belgili qyzmette, nemereleri ósip keledi. Qoıshy áýletin jurt sportshylar dep te tanıdy. Kenesarynyń ózi gir kóterýden sport sheberi, Reseıdegi gir kóterýshiler federasııasynyń múshesi. Uldary da sport dese ishken asyn jerge qoıady. Jaqsynyń isi de, izi de – halqy­myzdyń baı­lyǵy. Endeshe atajurttan syrtta júrgenmen Kenesary da qazaqtyń bir maqtanyshy. Nazıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı-Túmen-Qostanaı. Sýretterde: 1. Túmen oblystyq dýmasynyń keńesshisi Kenesary Qoıshy. Etnomádenı birlestikte.