Qaharman azamat, qyran aqyn

Shynyn aıtqanda, óz basym esh­qashan erteńge ıek artyp, ke­leshekten úmit etken adam emespin. Durys pa, burys pa búginimmen ómir súrgen pen­demin. Sondyqtan da shyǵar, týǵan-týysqandarǵa táýekel etip bara qoıǵan joqpyn. Sóıtip júrip jetpistiń de jo­tasynan shyǵyp ketippin. Jasymda sene qoımaǵan erteńime endi sene qoımaspyn... Áıtpese Juban Mol­daǵalıev týraly úlken mono­grafııa jazyp tastamas pa edim, qaıter edim? Qansha siltesem de, qansha aıtsam da, qalaı aıtsam da táp-táýir dú­nıe jazyp tastar edim dep oılaımyn. Bul ózi etqyzýmen aıta salǵan jaı sóz emes. Senim. Biraq, biraq... Qazirgi jaǵdaıda olaı táýekel ete al­maımyn. Jas kezimde sene almaǵan erteńime, búgin sene qalý meniń bol­mysyma tán qasıet emes. Qalyptasyp qalǵan shyǵar­mashylyq tabı­ǵatyma múldem jat áreket. Chehovtyń sózine salsaq, “stıl” degenimiz avtordyń ózi. Ras, Juban aǵamyz ekeýmiz aýyldas qana emes, aýdanymyzdyń ózi irgeles. Qazirgi uǵymmen kelsek, úıinde jatyp oqý bitirýge múmkin­digim bar týyspyz... Sóıte tura kópke deıin esigin ashpaǵan janmyn. Oǵan aǵamyzdyń eshqandaı kinási joq. Bar kiná ózimde. 1958 jyly ýnıversıtetti bitirip, meniń baqytyma oıda joqta ashyla qalǵan “Baldyrǵan” re­daksııasyna jumysqa ornalastym. Ornalasqan jýrnalymnyń redak­sııasy Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna jaqyn, bir ǵana aıaldama. Jıi-jıi baryp turatyn jerimiz. Kórgen saıyn aman­dasamyn. Aman­dasý, sálemdesý iniden bolǵanmen, ar jaǵy aǵaǵa baılanysty tárizdi. Birde Jazýshylar odaǵynyń ekinshi qabatynda Sábıt Muqanov aǵamyzben jolyǵyp qalyp, aman­dastym. Ol maǵan: – Osy sen qaı balasyń? – dep surady. “Men Qadyr Myrzalıev bolamyn” dep jaýap bergenshe... “Iá, ıá. Syrtyńnan bilemin. Me­niń nemerem balalar baqshasynan óleń jattap keledi. Jazǵan Qadyr Myrzalıev deıdi. О́leńderiń maǵan unaıdy...”, dedi ol kisi. Meniń esime Jubaǵań tústi. “Ol kisi “Osy sen qaı balasyń?” dep nege suramaıdy? О́zi jaqynda ǵana “Juldyz” jýrnalyna bas redaktor bolyp taǵaıyndaldy. Kórgen saı­yn izettik jasap, amandasyp jú­remin. Biraq ol kisi mán bermeıdi. “Juldyz” jýrnaly – aby­roı­ly organ. Biraq qaırańdap jatqan qaıyqtaı... Apparatyndaǵy adamdar erteli-kesh ishýmen, jýrnal jaıyna qalǵan... Juban aǵamyz bolsa, araqpen aldymen qoshtasyp qalyp, at quıryǵyn kesip ketken azamat. Redaktor kreslosyna otyrǵanda bas­shylyqpen kelisse kerek, burynnan toz-toz bolǵan, kóńildes inilerine qyrǵıdaı tıip, túgeldeı jumystan bosatyp, múldem jańa jýrnal jasaýǵa kirisken-di. Jasyratyn nesi bar, reti bolsa, osyndaı bir qalyń­daý jýrnalǵa ornalasqym keledi. Oǵan biraq eshqandaı múmkindik joq. Balalarǵa arnap jazǵan birer juqa jınaqtyń avtorymyn. Jas aqyndardyń táp-táýir toptamala­ry­nan qurastyrǵan “Jas qanat” jáne “Jyrǵa sapar” atty eki kitap bar-dy. Sonyń ekinshisine kir­gen­min. Muhtar Áýezov jazǵan alǵy­sózde dýaly aýyzdyń batasyn da alǵanmyn. Biraq “Juldyz” sııaqty halyq jýrnalynyń, bedeldi jýr­nal­dyń qyzmetkeri bolýǵa bul jetkiliksiz. Buryn-sońdy betpe-bet kelip kózine túse qoımaǵan susty aǵamnyń aldyna barýyma batylym barmaıdy. Meni jaqsy biletin Muzafar Álimbaev qana. Eń birinshi ret senim artyp, jumysqa alǵan da sol. Sonyń qaraýynda istep júr­min. О́stip kózge tússem degen jas talapqa bul azdaý. Kóp oılandym. Qaı kezde de únemi jyly ushyrap, hal-jaǵdaıymdy surap qalatyn bir ǵana adamym bar. Ol – aqyn, ádebıetshi-synshy, ǵalym – Saǵynǵalı Seıitov. Soǵan aıtyp kórip edim, “Áreket etip kóreıin...”, dedi. Biraq men birdeńe bilsem syılaýyn syılaǵanmen, tyńdaı qoıar ma eken!? Áıtse de Saǵynǵalı aǵam eshqandaı ýáde bere almady. De­genmen, jolym bolyp, “Juldyz” jýrnalyna ornalastym. Ornala­sýyn ornalastym. Biraq qýana almadym. Jazý stolynyń eki birdeı qaptaly da, búkil sýyrma, tartyp qalsań qoljazbalar saýyldap tógiledi. Bir emes, birneshe aı boıy solardy suryptaýmen, oqýmen, jaýap jazýmen boldym. Jumysqa erterek kelip, keshteý qaıtamyn. Qaıtqanda da bos qaıtpaımyn, bir papka qoljazbany ala qaıtamyn. Keıde bar ýaqytym solardy oqý­men ǵana emes, jaýap jazýmen ótedi. Biraq ómiri bitpeıtin kóringen ony da bitirdim. Jańa dúnıeler, kelesi nómirge usynatyn dúnıeler degen atpen jańa papkalar paıda bolǵan. Ústeldiń sýyrmalary tazardy, bosady. Kóńilim ornyma túsip, rahattanyp otyrǵanda redaktor shaqyrdy. – Men seni ne úshin jumysqa aldym?! – dedi, ol meni kórer-kórmesten. Tap osylaı qarsy alady dep oılamap edim. Shynymdy aıtsam, sasyp qaldym. – Jumys isteý úshin shyǵar, – dedim, kúmiljip. – Árıne, árıne, jumys isteý úshin!.. Al mynaý ne? Istegen jumy­­syńnyń belgisi me?! – dep konvertti usyna saldy. Oqyp kórsem, “Meniń jibergen óleńderime nege jaýap bermeısińder?” depti beıtanys bireý. – Jubaǵa, meniń qolymda jaýap qaıyrylmaǵan birde-bir qoljazba joq. Tekserip kórińiz! – dedim. Ol qońyraý soǵyp, hatshy apaı arqyly teksertip kórdi. Joq... Bolýy múmkin de emes edi. О́ıtkeni, baıbalamshyl avtor aldymen aryz jazyp, óleńderin keıin jibergen eken. Ony birer aıdan keıin baryp aldyq. Jubaǵań aǵa býynnyń sońy, jańa býynnyń basy ispetti óte parasatty jáne alǵyr azamat bolatyn. Ol úlkenderdiń asa qymbat qasıetterin óz boıyna barynsha sińirgen redaktor. Jaqyn-jýyq, dos-joldastaryna degen ókpe-nazy bolsa da, kóńilinde uzaq saqtamaı, reti kelgende aıta biletin. Sóıtip, ishteı tazaryp otyratyn da ǵajap qasıeti bar edi. Men sol “Juldyz” jýrnalyna jańa-jańa ornalasyp, redaksııanyń ishki dástúrlerine endi-endi etene bola bastaǵan kezde, aıaqasty syrqattanyp aýrýhanaǵa túsip qaldy. Meniń qaıda júrgenim esimde joq. Redaksııa qyzmetkerleri Jubaǵańa baryp kóńilin surap shyǵypty. Solardyń arasynda meniń barmaı qalǵanyma tań qalǵan bolýy kerek... Birer kúnnen keıin oıda joqta aǵamyz kirip keldi. Kirip keldi de atyp-atyp túregelgen qyzmetkerlerine burylmaı, birden meniń aldyma kelip toqtady. – Qashan shyqtyńyz, Jubaǵa? Táýir boldyńyz ba? – dep jurt jamyraı suraq qoıyp jatty. – Meniń halim jaman emes, myna Myrzalıevtiń hali qalaı eken dep keldim! Qalaısyń, myrza? – dedi. – “Myrzańyzdyń” hali jaman bolýshy ma edi, – dedim. Men de qyrsyǵa jaýap berdim. Juban aǵamyzdyń ózi de aıta biletin, aıtqandy artyǵymen túsine biletin oıly qazaq qoı! Qazymyrlana bermeı raıynan tez qaıtyp, qyzmetkerlerimen shúıirkelesip ketti. Syrttaı susty, tipti qaharly kóringenmen, joldastaryna, inilerine asa meıirban, keshirimdi bolatyn. Ol óle-ólgeninshe osy qasıetinen aıyrylǵan joq. Al el basyna kún týǵanda qaıtpas qaısarlyq kórsetti. Qasqaıyp turyp jańa kelgen respýblıka basshysyna aıtar sózin aıtyp tyndy. Keıinirek men osy oıymdy óleńge aınaldyryp bylaı dep jazdym: Qansha árýaq aty túgel atalmaǵan! Jaltarsam,  qaraıdy olar qatal maǵan. Turǵanda aqyn tiri Eshbir patsha, Eshbir han Tynysh uıyqtap jata almaǵan. Sol bir keshten keıin, saıası rýhanı betpe-bet aıtysqannan keıin Juban aǵamyz syrqattanyp aýrýhanaǵa tústi. Ol jaı ǵana aýrýhana emes, qaqpan edi. Sol kúnderi “tutqynnyń” hal-jaǵdaıyn kórip, kóńil-kúıin surap qaıtqan Ábdilda Tájibaev aǵamyz maǵan telefon soǵyp: – Qadyr, sen Juban aǵańa baryp shyqpadyń ba, men bardym, ol maǵan “Alyp bara jatqan naýqasym joq... Biraq, biraq men osy jerden qaıtyp shyq­paıtyn shyǵarmyn, sirá”, – dedi. Sum júrek bir nárseni sezip jatyr-aý deımin. Mundaı sózden óz basym túrshigip kettim” dedi. Sodan birer kún óter-ótpesten qaıran aqyn qaıtys boldy. Osy kezderi meniń “Qoram­saq” atty jańa kitabym jaryq kórgen edi. Sonda “Kári qyran” degen óleń bar. Kók aspanyn – Bult emes – Muń qaptaǵan kezde qyran qyran ba ún qatpaǵan?! Shańq etti de shaý búrkit, Zýlap kelip, Qoıyp ketti kók tasqa Kún qaqtaǵan. Kúrsindi taý aq qarly – Aq kebindi Kári qyran osylaı tapty ólimdi. Jasyn túsken dóńgelek shar aınadaı Paı-paı shirkin – kók tasyń qaq bólindi. Qyran edi bul netken qudyretti! Naızaǵaıdaı jarqyrap, ǵumyry ótti. Kórgen kezde osyny Shimirkenip,  jas búrkittiń júregi bir dir etti. Sabaq alyp shejire kóne kúnnen, Bárin kózden ótkizip eleginen, Qyransha ómir súrgeniń qandaı ǵajap, Qandaı baqyt! Qandaı baqyt – Qyransha óle bilgen. Qadyr MYRZA-ÁLI.