Tóraǵalyqtyń tamasha tabysy

Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti: – Osy tarıhı mindetti el esinde qalatyndaı etip jaqsylap ótkizý arqyly ózimizdiń, Astananyń, memlekettiń sondaı sammıtti ótkizý qabileti bar ekenin bildirý kerek. Bul taǵy da bizdiń eldiń dárejesin kóteredi, Qazaqstandy dúnıe júzine tanyta túsedi. Jalpy,bul tarıhı sheshim — búginde Qazaqstannyń ǵalamdyq qaýipsizdiktiń uıytqysyna, tatýlyq pen turaqtylyqtyń kepiline, beıbitshiliktiń berekeli beldeýine aınalǵanynyń aıǵaǵy. Týrasyn aıtsaq, tórtkúl dúnıege tórelik aıtyp kele jatqan Qazaq eli Azııa jáne TMD memleketteri arasynda tuńǵysh ret bedeldi Uıymnyń Sammıtin ótkizedi. Sammıt ótkizý qazaqstandyq tóraǵalyqtyń basty basymdyǵy bolyp tabylady. Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna jetekshilik jasar aldynda “Uıymǵa reforma jasaımyz, taptaýryn jolmen júrmeımiz, qoldan kelgenshe ózgerister engizemiz”, dep málimdegen edi. Vankýverden bastap Vladıvostokqa deıingi alyp geografııalyq aımaqtaǵy elder kiretin EQYU Sammıtin ótkizý, ortaq kelisimge kelý ońaı másele emes. Degenmen, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna qatysýshy memleketterdiń Syrtqy ister mınıstrleri keńesi 3 tamyzda tarıhı sheshim qabyldady. Endi biz osy údeden shyǵýǵa tıispiz.

Qap taýyndaǵy janjal qaıdan shyqty?

Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵa­ly­ǵyndaǵy batyl ári sheshimdi qadam­darynyń biri – Qap taýyndaǵy “so­zylmaly syrqat” degen ataýǵa ıe bol­ǵan etnosaralyq janjaldardyń ret­te­lip, qarsylastardy kelisimge kel­tirýge yq­pal etpek bolǵan qadamdary. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Mem­le­kettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev osy maq­sat­tar­men jyldyń basynda-aq Qap taýyndaǵy elderge sapar shekken bolatyn. Grýzııa – Osetııa “syrqatynyń” syry Sol syrqattardyń biri – Grýzııa aýmaǵyndaǵy grýzın-osetın jáne grýzın-abhaz arasyndaǵy kıkil­jińder. Quqyqtyq turǵydan alǵanda bir eldiń aýmaǵynda bolǵanymen, is júzinde bular úsh jaqty tartys bolyp otyr. Endi osy tartystyń tarıhyna toqtalyp kóreıik. Bul janjaldardyń tamyry óte tereńde. Ol tipti keshegi keńestik ke­zeńde de emes, odan birneshe ondaǵan ǵasyr burynǵy tereńge ketken. Qap taýy malǵa da, janǵa da jaıly, jumsaq klımatty, jaıly óńir bolǵandyqtan, onda adamdar ejelden tyǵyz qonystanǵan. Sondyqtan túrli halyqtardyń, sonyń ishinde ártúrli dinderge senetin, tili basqa, dili basqa adamdar arasynda jerge, sýǵa talasý munda ejelden qalyptasqan. Qap taýy azamattarynyń es bilip, etek japqannan qanjar taǵynyp júrýi de ejelden dástúrge engen. Basqa taý halyqtaryndaı emes, bular qyzýqan­dy, shetinen erjúrek, namysshyl bo­lyp keledi. Bala sany kóp bolsa da, kórshilerimen jıi qantógiske túsetin bulardyń keıbiriniń sany múlde kóbeımegen. Onyń ústine ózara, taı­paaralyq tartystar, qandy qanmen jýý sııaqty keleńsiz salttar da Qap taýy halyqtary sanynyń ósýine kedergi keltirip kelgen faktorlar. Qap taýynyń soltústigin ejelden mekendegen halyqtardyń biri – ose­tın­der. Olar osy jerdi mekendegen ejelgi aborıgen halyqtar men keıi­nirek kelgen skıfter, sarmattar (b.z.b 8-1 ǵǵ.) jáne kóbinese alandardyń (b.z. 1 ǵ-nan bastap) aralasýynan túzilgen halyq dep esepteledi. Orys jylnamalary boıynsha olar 15-18 ǵasyrlarda derbes halyq bolyp qa­lyptasqan. Osetınderdiń arǵy tegi Batys Eýropa, shyǵys derekteme­lerin­de alandar, grýzın derekteme­le­rin­de osalar, orys derektemelerinde ıastar dep atalǵan. Osetınderdiń kópshiligi hrıstıan, azshylyǵy ıslam dinin tutynady. Biraq tilderi bir. Olardyń jalpy sany jarty mln.-nan artyq. Jer kólemi KSRO za­ma­nynan orys pen grýzın respýblı­ka­lary aýmaǵyna qaraǵandyqtan, ekige bólinip ketken. Sonyń ishinde Grýzın KSR aýmaǵynda qalǵan osetın jeri 1922 jyldyń 20 sáýirinde Ońtústik Osetın Avtonomııaly oblysy bolyp quryldy. Onyń jer kólemi 3,9 myń sharshy shaqyrym, halqynyń sany 1990-jyldary 130 myńdaı adam bo­la­tyn. 1989 jylǵy sanaq boıynsha ob­lys halqynyń 66 paıyzy osetın­der, 28,9 paıyzy grýzınder bolǵan. Qaı kúnde az sandy ulttardyń kóp sandylarǵa ókpesi bolyp turady. Onyń ústine negizgi bılik qoldarynda turǵan kóp sandylar azshylyqtyń talabyna ishinara murnyn shúıire qarasa, ókpe-naz údeı túsedi. Sonyń ishinde ulttyq qundylyqtar men múd­delerdiń jetkilikti dárejede qor­ǵal­maǵandyǵy da mundaǵy arazdyqqa maı quıa túsken tárizdi. Osy sebeptermen osetınder men grýzınder arasynda uzaq jyldar boıy biteý jaraǵa aı­nalǵan kıkiljińderdiń qordalanyp kelgenin eshkim jasyra almaıdy. Al Reseı Federasııasy quramynda qal­ǵan aýmaqtaǵy osetınder Soltústik Osetııa AKSR bolyp qurylǵan edi. Onyń ókilettigi kóbirek bolǵandyq­tan, Soltústik Osetııadaǵy qandas­tary­nyń ulttyq dúnıedegi jaǵdaıy birshama táýir bolǵan sııaqty. Keńestik totalıtarlyq rejimde ókimettik toqpaqpen buqtyrylyp kelgen kıkiljińder gorbachevtik demo­kratııa kezeńinde jalt etip, jaryqqa shyqty. 1989 jylǵy qarashada Ońtús­tik Osetııa avtomııaly oblysynyń depýtattar keńesi ózderin avto­no­mııalyq respýblıka dep jarııalady. Ony Grýzın KSR-iniń ortalyq bıligi moıyndamap edi, depýtattar keńesi keristi odan ári ulǵaıtyp, 1990 jyl­dyń 20 qyrkúıeginde ózderin Keńestik Demokratııalyq Respýblıka dep ja­rııalap jiberdi. Sonymen birge, Ult­tyq egemendik týraly deklarasııa da qabyldady. Respýblıkanyń joǵary bıligimen sanaspaı, halyqtyń bola­sha­ǵyna jaýapkershilikpen qaraý jaǵy kemshin bolǵan bul sheshim ózderin tutastaı KSRO qursaýynan bólip alýǵa baǵyt alǵan grýzın ókimetiniń sha­myna qatty tıdi. Sóıtip, 1991 jyl­dyń qańtar aıynan alǵashqy grý­zın-osetın soǵysy bastaldy. Shın­valıge grýzın mılısııasy men qor­ǵa­nys gvardııasy engizildi. Úsh aptaǵa so­zylǵan qyrǵyn soǵystan soń, KSRO ishki ister áskeriniń ara­la­sýy­men ekijaqty kelisim jasalyp, grýzınder áskerı kúshterin Ose­tııadan shyǵardy, al osetınder ózdiginen ja­rııalaǵan demo­kratııalyq respýblıka degennen bas tartyp, burynǵysha av­tonomııaly oblys mártebesine qaıta oralý týraly sheshim qabyldady. Biraq endi grý­zınder ılikpeı qoıdy. Respýblı­kanyń Joǵary keńesi Osetııa avto­nomııaly oblysyn múlde taratyp, ony Grýzııanyń bir aımaǵy dep taný týraly sheshim shyǵardy. Z.Gamsahýr­dııanyń kezinde osy mańda ómir súrgen grýzın knıazi Magabelıdiń qurmetine “samagaılo” dep, al E.She­var­dnadzeniń kezinen bastap “Shı­nval aımaǵy” dep ataldy. Sol kezden beri eki jaq ózara ılikken emes. Keıbir Reseı derekkózderine qa­ra­ǵanda, bul jerdegi osetınder sol­tústiktegi (qazirgi Alanııa) jerlerinen kóship kelgender. Máselen, akademık N.Dý­bravın (1837-1894): “Maloze­mel­nost byla prıchınoı, chto chast osetın pereselılıs na ıýjnyı sklon gl. Hrebta ı dobrovolno otdala sebıa v kabalý grýzınskıh pomeshıkov. Zanıav ýshelıa Bolshoı ı Maloı Lıahvı, Rehýly, Ksanı ı ee prıtokov, osetıny stalı krepostnymı knıazeı Erıstavo­vyh ı Machabelovyh. Etı pereselensy ı sostavlıaıýt naselenıe tak nazyvae­myh ıýjnyh osetın”, dep jazdy. (N.Dýbravın, “Istorııa voıny ı vladychestva rýsskıh na Kavkaze, t.1, s.187, Spb., 1871). Grýzııa prezıdenti Mıhaıl Saaka­shvılı de Shınval aımaǵy men Abha­zııa týraly: “Eto – nashı lıýdı, nasha terrıtorııa, kotoraıa nazyvaetsıa Grý­zııa, ı nıkogda po-drýgomý nazyvatsıa ne býdet”, dep málimdedi (2005 jyldyń 11 naýryzyndaǵy brıfıng). 1992 jylǵy sáýirde KSRO IIM-niń ishki áskerleri memleket taraǵan sebepti Shınvaldan áketilip, qarý-jaraqtary kelisim boıynsha ońtústik osetınderge berildi. Kúsh alǵan olar grýzın tarabyna moıyn burýdy múlde qoıyp, soltústik qandastarymen biri­gý týraly referendým ótkizdi. О́z memleketiniń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýdy kózdegen Grýzııa ókimeti bul sheshimi úshin Shınvalıdi artıllerııa­dan atqylaýǵa májbúr boldy. Eki­jaqty atys 1992 jyldyń 14 shilde­sindegi Grýzııa men Reseı arasyndaǵy Dagomys kelisiminen keıin ǵana toq­tatylyp, kıkiljińder aımaǵyna reseı­lik, grýzııalyq jáne osetındik dep atalatyn 3 batalonnan turatyn bitimgershilik áskerleri engizildi. Olardyń áreketi Birlesken baqylaý komıssııasy (BBK) degen ataý alǵan uıymnyń basqarýymen júrgizilip otyrdy. Osy jyldarda kıkiljiń aımaǵynda 2-den 4 myń aralyǵynda adamdar qaza taýyp, birneshe myń adam bosqyndyqqa ushyrady. Qazir Ońtústik Osetııanyń, grýzın jaǵynyń tilimen aıtqanda, Shınval aımaǵynyń halqy reseılik aqparat quraldarynyń derekterine qaraǵanda, 72 myń adam, ortalyǵy Shınvalıdiń turǵyndary 43 myń. Aımaq turǵyn­darynyń 64 paıyzy osetınder, 25 paıyzdaıy grýzınder, qalǵany orys, armıan, evreı jáne t.b. ult ókilderi. 2006 jyly munda táýelsizdik týraly referendým jáne prezıdent saılaýy ótkizilip, Edýard Kokoıty pre­zıdent bolyp qaıta saılandy. Árı­ne, Grýzııa jaǵy da, kóptegen ha­lyq­aralyq uıymdar da mundaı re­ferendýmnyń legıtımdi emes ekenin jarııalaǵan. Osy kezde oblystyń Grýzııa jaǵy baqylaıtyn aýmaǵynda da prezıdent saılaýy bolyp, onda D.Sanokoev jeńip shyqty. Osy Sa­nokoevty Grýzııa prezıdenti M.Saaka­shvılı óziniń jarlyǵymen Shınval aımaǵy ýaqytsha ákimshili­giniń basshysy etip taǵaıyndady. Biraq ol artynan qastandyq salda­rynan óltirildi. Osy jyly Grýzııa parlamenti Abhazııa men Ońtústik Osetııadan Reseıdiń bitimgershilik kúshterin shyǵarý týraly qarar qabyldady. Biraq ol oryndalǵan joq. Kúrdelene túsken kıkiljiń Osynaý shaǵyn sandy halyqtyń problemasy qazir úlken álemdik máselege aınalyp otyr. Eger kıkil­jiń tek grýzınder men osetınder arasynda ǵana bolsa, bálkı oǵan sonshalyqty mán berilmes edi. Biraq qazir kıkiljiń ol shekten áldeqaıda asyp, dúnıe júzi qaýymdastyǵyn qatty alańdatýda. Ásirese, bul prob­lemaǵa Reseı Federasııasy sııaqty qolynda ıadrolyq arsenaly bar alyp el belsendi túrde aralasyp, tiresken eki jaqtyń birin bóle-jara qoldap, kıkiljińniń tamyryn tym tereńdetip jibergeni álem qaýymdastyǵy aldynda kúrdeli sybaǵa tartty. Reseıdiń belsene aralasýyna sebep bolǵan 2008 jyldyń tamyzyn­daǵy 5 kúndik soǵystyń tutanýyna da bir jaqty baǵa berýge bolmaıdy. Onyń bir ushyn Reseı men Grýzııa arasyndaǵy salqyndyqtan, ásirese, sońǵy jyldarda qatty buzylyp, qyrǵı-qabaqtyq dep aıtýǵa bolatyn qatynastardan izdegen abzal. Shyn máninde, kóptegen kóldeneń kóz mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, reseılik ofıserler buıryq beretin osetın áskerleri tarapynan shilde aıynyń aıaǵynda-aq arandatýshylyq áreketter únemi bolyp turǵan. Má­selen, AQSh Memlekettik hatshysy kómekshisiniń orynbasary Mettıý Braıze Grýzııa soǵys áreketterin bastaǵan joq, kerisinshe, oǵan oń­tústik-osetııalyqtardyń kesirinen tartyldy degendi aıtty. “Konflıkt nachalsıa ne 7 avgýsta s ýdara Grýzıı po Shınvalı, kotoryı my deıstvı­telno schıtaem oshıbkoı, no eto na­chalos gorazdo ranshe ız-za pro­vakasıı ıýgoosetınskıh voorýjennyh otrıadov, nahodıvshıhsıa, mejdý pro­chım, pod komandovanıem rossııskıh ofıserov” dep jazdy ol. Osyndaı pikirlerdi aıtqandar kóp boldy. 2008 jyly “bir oq shyǵarmaı” Adjarııada ortalyq ókimettiń bıligin qalpyna keltirgen, odan keıin baqylaýǵa baǵynbaı júrgen Svanetııa aımaǵynda tártip ornatqan Grýzııa prezıdenti M.Saakashvılı endigi kezek Reseımen shekaralas Abhazııa men Osetııa jerinde ortalyq bıliktiń ústemdigin ornatýdy kózdegisi kelgeni aıan. Aldymen ol tún mezgilderinde únemi túrli atystardyń bolýyna jol berip, adam shyǵyndaryn tyıa almaǵan BKK áreketiniń tıimsizdigin qatty synǵa aldy jáne sol kúni onyń qu­ramynan Shınvalıdegi óz ókimetiniń ókilderin keri shaqyrtyp aldy. Jáne dál sol 2008 jyldyń 7 tamyzy kúni zań júzinde óz aýmaǵy dep sanalatyn Ońtústik Osetııada nemese Shınval aımaǵynda konstıtýsııalyq tártipti qalpyna keltirýdi kózdeıtindigin jarııalap, ásker kirgizdi. Oǵan osetın jaǵy qarýly qarsylyq kórsetti. Qandy qyrǵyn bastalyp ketip, Ose­tııa jaǵy kómek suraǵan soń, ári on­daǵy “óz azamattaryn qorǵaý maqsa­ty­men” Reseı áskerleri de memleket­tik shekaradan ótip, Grýzııa aýmaǵynda “bes kúndik” dep atalǵan soǵys júrgizdi. Qazir reseılik BAQ “bes kúndik” soǵysqa tolyǵymen grýzın jaǵy kináli ekendigin dáleldeýmen keledi. Bizdiń maqsat olardyń pikiriniń qan­shalyqty dáıekti ekendigin aıyrýdy kózdemegendikten, tek Grýzııanyń osy aımaǵynda jáne ishki aýmaǵyndaǵy “bes kúndik” dep atalǵan soǵysty negizinen Reseıdiń 58-shi armııasy júr­gizgenin eske salamyz. Bul armııa­nyń áreketteri Osetııa aımaǵynan asyp, Grýzııanyń ortalyq aýdandary­na deıin jetti. Sonyń ishinde Gorı qalasy men onyń tóńiregi basyp alyn­dy. Al Tbılısı, Maneýlı, Potı qalalaryna áýe­den shabýyl jasaldy. Ekinshi jaǵy­nan Batystaǵy Abhazııaǵa da ásker en­gi­zilip, Grýzııanyń Qara teńiz flo­ty­nyń birshama bóligi sýǵa batyryldy. Halyqaralyq quqyqtyq norma­larǵa sáıkes eki jaq áreketteriniń baǵasyn EQYU da bergen. Onda Grý­zııanyń birshama turaqty rejimde turǵan aımaqqa úlken kúshpen basyp kirgendigi zań­syz dep tabyldy. Al Reseı tarapy­nyń “óz azamattary men osetınderdi qorǵaımyn” dep Osetııa aýmaǵynan shyǵyp ketken áreketteri, ásirese, azamattyq nysandardy bom­balaǵany, sonymen birge, Batys Grý­zııadaǵy ás­kerı áreketteri tolyǵymen aıyptaldy. Grýzın-abhaz kıkiljińi týraly az sóz Endi grýzın-abhaz kıkiljińine de birshama toqtala ketelik. HIH ǵasyrdyń basynda Reseı ımperııasy hrıstıan dinindegi halyq­tardy túrikterdiń quldyǵynan qutqa­ramyz degen jeleýmen Qap taýyna suǵyna engen sátterinde ıslam dinin tutynatyn Abhazııa knıazdigi Osman ımperııasynyń “ezgisinen” qashyp, orystarmen odaqtas bolýdy esh oıla­ǵan emes bolatyn. Kerisinshe, onda ózderin basyp alǵan orys patsha­ly­ǵyna qarsy 1866 jáne 1877 jyldary kóterilister uıymdastyrdy. Asa qatal, taǵylyq sharalarmen basylǵan bul kóterilisterden keıin abhaz hal­qynyń edáýir bóligi (keıbir derek­terde 60 paıyzǵa jýyǵy) Túrkııaǵa qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan. Sóı­tip, Abhazııa jeri Kýtaısı gýbernııa­sy delinetin ákimshilikke baǵyndy­ryldy. Tabıǵaty barynsha ásem, bos qalǵan kórikti ólkege orystar, armıan­dar, grýzınder qonystandyryldy. Osynda qalǵan abhazdardy kúshtep shoqyndyrý sharalary da júrgizildi. Abhazııaǵa, ásirese, Grýzııanyń kórshi ornalasqan Mengrel, Kartlı aýdandarynan qonys aýdarýshylar kóptep keldi. 1918 jyly Abhazııa Grýzııa Demokratııalyq Respýblıkasynyń quramynda dep tanyldy. Keıin Abha­zııa Keńestik Sosıalıstik Respýb­lıkasy mártebesine qol jetkizdi, biraq Stalın 1931 jyly ony Grýzııa KSR-i quramyndaǵy avtonomııaly respýblıka mártebesine túsirtip tastady. Abhazııa halqy Keńes Odaǵy jyldarynda-aq Grýzııanyń quramy­nan shyǵýǵa birneshe ret talpynys jasady. “Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar” demekshi, Grýzııa quramynda bolý jáıli bolsa, halyq kóterilmes edi ǵoı. Abhazdar ózderiniń ulttyq múdde­leriniń Grýzııanyń ortalyq ókimeti tarapynan aıaqqa basylyp otyrǵanyna narazylyqtar bildirgen edi. Sońǵy narazylyq 1978 jyldyń mamyr-qyr­kúıek aılarynda bolǵan. Al gor­bachevtik demokratııa bastalǵan jyldar­dan bul úderis tipti údep, Abhazııa Grýzııanyń quramynan kúshpen shyǵýǵa bet aldy. Sol 90-shy jyldardyń basynan bastalyp, uzaqqa sozylǵan kıkiljińniń, onyń ara­synda 1992-93, 1998 jáne 2001-jyl­dardaǵy qarýly qaqtyǵystardy esker­sek, bul aımaqta eki jaqtyń ózara túsinisýi bolmaǵanyn kórýge bo­lady. Solardyń saldarynan Abhazııa is júzinde Grýzııaǵa baǵynbaı, derbes aımaq bolyp keldi. Al 2008 jylǵy “bes kúndik” soǵystyń nátıjesinde ol tipti bel aldy. 2008 jylǵy 26 tamyzda Reseı basshylyǵy Ońtústik Osetııa men Ab­ha­zııany táýelsiz el dep tanydy. Son­daı-aq olardy Nıkaragýa Respýblı­kasy, Venesýela men Naýrý Respýb­lıkasy tanıtyndyǵyn jarııalady. Qazir Abhazııanyń halqy 216 myń, grýzın derekteri boıynsha, 178 myń adam. Memlekettik tili abhaz tili bol­ǵanymen, orys tili onymen teń dáre­je­de qoldanylady. Saýda-ekonomı­ka­lyq aınalysynda Reseı rýbli qol­danylady. Halqynyń kópshiligi hrıs­tıan, azshylyǵy ıslam dinin ustana­dy. Gagra, Pısýnda, Jańa Afon, Sýhým sııaqty kýrorttyq qalalary men ondaǵy em oryndarynyń dańqy alysqa ketken. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etken alǵashqy kúninen uıymnyń jaýapkershilik aýmaǵyndaǵy osy tá­rizdes sozylmaly syrqattardy ret­teýge tyrysýdan buǵyp qalmaı, keri­sin­she, burynǵy tóraǵalyqtarǵa qara­ǵanda osy baǵyttaǵy jumystardy bel­sendi júrgize bastady. Ústimizdegi jyldyń kókteminde Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵyn atqarýdaǵy alǵashqy qorytyndylaryn qarastyr­ǵan Máskeýde bolǵan halyqaralyq dóńgelek ústelde jańa tóraǵanyń osy baǵyttaǵy jumystaryna joǵary baǵa berildi. Máselen, otyrysta MGIMO-nyń postkeńestik zertteý ortaly­ǵynyń dırektory S.Chernıavskıı sozylmaly syrqattardy sheshý bary­synda eýropalyq qaýipsizdik júıesin eýrazııalyq júıemen ushtastyra qaraý kerek. Al bul baǵytta qazaqstandyq usynystar óte tıimdi sııaqty, deı kelip, osyǵan oraı ol Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qazaqstan­dyq tóraǵalyq uıymǵa jańa tynys, jańa serpin berýge umtylady degen sózin aýyzǵa aldy. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev sozylmaly syrqattar máselesin qarastyrý boıynsha óziniń arnaýly ókilin taǵaıyndaǵan bolatyn. Qazir ol múddeles jaqtarmen belsendi dıalogtar júrgizýde. Tóraǵanyń ózi EQYU-nyń sozylmaly syrqattardy sheshýge naqty áser etetin tetikteri joq konsýltatıvti organ bolǵandyq­tan, qandaı da bir naqtyly nátıjege qol jetkizýiniń qıyn ekenin únemi aıtyp keledi. Sonymen birge, ol sozylmaly syrqattardy retteýdiń jal­ǵyz resepti – kelissózder ǵana ekenin atap kórsetken. Kez kelgen kúsh qoldanýdyń máseleni tuıyqqa tiregennen basqa esh paıdasy joq, deıdi Is basyndaǵy tóraǵa. Jaqsybaı SAMRAT. Qasyqtap jınalǵan bedeldiń qaıtarymy Jeltoqsan aıynda Astanada ótetin Eýropa odaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe elder Memleket basshyla­ry­nyń sammıtin úlken úmitpen kútip otyrmyz. Onshaqty jyl­dan beri bas qospaǵan elder bas­shylary úshin keńesip sheshetin máseleler de qordalanyp qal­ǵan­daı. Al jumyr jerdiń betinde “ystyq núkteler” de, ekolo­gııa­lyq to­syn jaılar da jıilep tur. Tipti, EQYU-ǵa múshe elder ara­synda da kelisimi tabylmaı júr­gen túıindi máseleler bar­shylyq. Solardyń barlyǵyn jibek jip­teı tarqatýǵa umtylys Qazaq­stannyń bastamasymen ótetin Sammıttiń enshisine tıip otyr. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tór­aǵa­lyq mindetin atqarý Qazaq­stanǵa berilgen úlken baǵa men senimniń kórinisi. Keńes Odaǵy quramynda bolǵanda jer júziniń barlyǵy da úlken derjavany Reseı jáne orystar dep qana bildi. Elimiz táýelsizdigin alǵan kezde de Qazaqstandy dúnıe júzi birden tanı qoıǵan joq. Halyq­aralyq qaýym aldy­men elimizdi emes, Elbasymyzdy tanydy. Nursultan Nazar­baevtyń suńǵy­la saıasatker ekenin qazir azýyn aıǵa bilegen elder basshy­lary­nyń barlyǵy da moıyndaıdy. Sonyń arqasynda Qazaqstannyń da mereıi ústem bolyp keledi. Ol tip­ti saıasatkerler arasynda ǵana emes, ómirdiń basqa sala­sy­nan da bilinedi. Amerıka, Anglııa, Fran­­sııa, Italııa, Ja­ponııa, Qytaı, Reseı sııaqty moıny ozyq elderdiń barlyǵy da Qazaq­stanǵa bolashaǵy zor memleket dep qarap otyr. Keń baı­taq je­ri­miz, tabıǵı mol baılyǵymyz bar ekenin tanytýdyń arqa­synda syrttan qanshama ınvestısııa tartyldy. Qazir el­diń ekono­mı­kasy jaqsy deńgeıge kóterilip keledi. Degenmen, baılyǵymyzdy shıkizat kúıinshe paıdalanbaı, syrtqa arta bermeı, ony óńdeýge basymdyq berý maqsatynda Prezı­dentimiz ben Úkimetimiz bar múmkindikti jasap jatyr. Elde ón­diristik-ınnovasııalyq baǵdar­la­malar jasaldy. Ishki jalpy ónimniń kólemi artty. Shıkizat óńdeýge basymdyq berý úshin kadrlar máselesine kóp kóńil bólinýde. Qazir dúnıeniń túkpir-túkpirinde “Bolashaq” baǵdarla­ma­symen úsh myńdaı jastary­myz bilim alýda. Sonymen qatar, jaqynda qabyldanǵan bilim be­rý, densaýlyq saqtaý salalaryn­daǵy uzaq merzimdi baǵdar­lama­lar jobalarynda da kadr máse­lesine kóp kóńil bólingen. Aýyl sha­rýashylyǵy men aýyldy kóterý úshin de ınves­tı­sııa­lyq jobalar júzege asyrylyp kele­di. Jas mamandardyń aýyl­ǵa barýy úshin kóptegen jumystar atqarylýda. Halyq­ara­lyq bedel­di uıymǵa basshylyq jasap otyrǵan Qazaq­stannyń óz ishinde de osyndaı tolymdy jumystar atqarylýda. Al EQYU-ǵa múshe elder Mem­leket basshylary sammıti­niń Qazaqstanda ótýi elimizge áli de dúnıe júzine tanyla túsý múmkindigin beredi. Qazaqstandy, onyń beıbitshilikti temirqazyq etip ustanǵan saıasatyn tanyǵan saıyn elimizdiń bedeli artady. Al bedel alý – bul elimizdiń er­teń­gi zor bolashaǵy, asatyn asý­la­ry degen sóz. Onyń jaqsy qaı­tarymy da bolady. Qazaq­standy tanyǵan, oǵan oń kóz­qara­sy bar alpaýyt elder elimiz ekonomıkasynyń kóterilýine ınvestısııa quıady. Ekonomıka kóterilgen kezde áleýmettik sala da damıdy, halqymyzdyń tur­mys-tirshiligi jaqsara túsedi. Qazaqstannyń tanylýyna Nursultan Nazarbaevtyń ultara­lyq, dinaralyq tatýlyqqa, tó­zim­dilikke úndeıtin saıasaty erek­she yqpal etti. Qazir jer júzinde baqýatty elderde de, Qyrǵyzstan sııaqty tereń daǵdarysqa ushy­ra­ǵan elderde de dál osy tózimdilik pen tatýlyq jetpeı jatyr. El­ba­symyz bes saýsaqtaı jumylý­dy, birigýdi ár kezdesýinde, ha­lyqtyń arasynda bolǵanda aıtyp otyrady. Qazaq “bir kún bereke ketken úıdiń qyryq kún nesibesi kemıdi” deıdi. Ashtyq­tan da, jaýgershilikten de, so­ǵystan da halqymyz birigip qana aman qalǵan. Jeltoqsan aıynda ótetin halyqaralyq sammıtte ózgeler bizdiń jas memleketi­miz­diń damý, ómir súrý tájirı­belerimen tanys bolady. Tulǵa sııaqty memleket bedeli de jaqsy isterimen, eńbekpen keledi. Qazaqstan osyndaı tuǵyrǵa kóterildi, sammıt ony taǵy da belgilep, bekitip aıtatyn bolady. Keń baıtaq jeri bar Qazaqstan úshin qajettiń biri de osy. Sábıt ESMURATOV, M.Dýlatov atyndaǵy Qostanaı ınjenerlik-ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Qostanaı. Bárimiz úshin úlken syn Astanada Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my aıasynda sammıt ótetindigi ha­lyq arasynda memleketimizdiń qol jetkizgen jetistigi retinde ba­ǵalanyp júr. Buǵan deıin 11 jyl ótpegen sammıtti uıym­das­tyrý Qazaqstandaı beıbitshilik súıgish memleket úshin zor mártebe ekendigi anyq. Mundaı asa iri halyqaralyq jıyn ótkizý memleketimiz úshin ne beredi degennen góri, álemdegi kúrmeýi tarqatylmaı júrgen problemalardyń sheshilýine jaǵ­daı jasalatyndyǵyn aıtqan oryn­dy bolar. Halyqaralyq uıym­dar, EQYU-ǵa múshe elder memleket basshylary otyryp ke­ńesetin máseleler az emes. Má­selen, qazaqpen tóskeıde tósi, etekte maly qosylyp jatqan qyrǵyz memleketindegi jaǵdaı alańdatpaı qoımaıdy. Qazirdiń ózinde el ishinde iritki salýshy­lar­dyń qoldan uıymdastyrǵan osy janjalyn ultaralyq eregis, qantógiske jetkizýge yntalylar kóbeıip tur. Mysaly, Aýǵan­stan­daǵy qarýmen muzdaı qarý­lan­ǵan ózbek radıkal kúshteriniń bas­shysy bitimgershilikti aǵaıyn­shy­lyqpen emes, avtomatpen she­shýge daıar ekendikterin málim­dedi. Qaýipsizdik – álem úshin óte shetin másele. Ekonomıkalyq-ekologııalyq jáne áskerı-saıası máseleler de jalpy eýropalyq uıymnyń aralasýyn qajetsinedi. Dúnıe júzi daǵdarystyń qur­saýy­nan tolyq qutylǵan joq. “Jy­ǵylǵanǵa – judyryq” de­gen­deı, kóptegen memleketter zilzala, tasqyn sý sııaqty apat­tardan aýyr zardap shegip jatyr. Mıllıondaǵan otbasylar ári qaraı qalaı ómir súrerlerin bil­meı, álemdik qoǵamdastyqqa jal­taqtaıdy. Osyndaı jaǵdaıda mańyzy, bedeli jóninen BUU-dan keıin turatyn Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna zor senim artady. Al, sol tórde Qazaqstan otyr. Sammıt osy kúrdeli máse­lelerdi túgeldeı sheship tastama­ǵanymen, jaǵdaıdy jaqsartýǵa septesetindigi sózsiz. Mundaı jaqsy mysaldar bar. Qazaqstan Taý­ly Qarabaq máselesiniń jú­gin jeńildetip, armıan men ázir­baı­jan baýyrlardyń arasy­na dá­neker boldy. AQSh pen Aýǵan­stan prezıdentterimen je­ke-jeke kezdesip, amerıkan ás­ker­leriniń aýǵan terrıtorııa­sy­nan shyǵary­lýyna uıytqy bolýda. Aýǵanstan adam balasyna ólim rýhyn sebetin esirtkiniń otanyna aınalyp otyrǵany jasyryn emes. Azyp-tozǵan elge ony joıyp, aýyl sharýashy­lyǵyn kóterý usynyldy. Jalań sóz aıtpaı, aýǵan ekonomıkasyn kóterýge belsendi talantty jas­tardy Qazaqstanda oqytý úshin 1 myń grant bólindi. Árıne, grant óz jastarymyzǵa da qajet. Biraq, tirshiligi shaıqalǵan, damý baǵy­tyn aıqyndaı almaı otyr­ǵan elge kómektesý – adamzat aldyn­daǵy qasıetti borysh. Qazaqstan qansha qıyn bolsa da osyndaı qadamdarǵa bardy. Dúnıe júzi sarapshylary Elba­sy­myzdyń táýekelshildigine, alǵyrlyǵyna, bitimgershiligine, sarabdal saıasatyna súısinedi. Bul halqymyz úshin de maqtanysh bolsa kerek. Jalpy, memleketi­miz TMD elderi ishinen tuńǵysh ret osyndaı is-sharany ótkizip otyr. Sammıt – barsha qazaq­stan­dyqtar úshin úlken syn bolmaq. Onyń jaýapkershiligin bárimiz túsinýimiz kerek. Lesbek TAShIMOV, A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ-diń prezıdenti, akademık. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasy.