Shoqan Ýálıhanov – 175

Juldyzy jaryq, jumbaǵy qalyń tulǵa Qazaq halqynyń rýhanı tire­gi­niń biri ǵalym Shoqan Ýálı­hanov­tyń týǵanyna 175 jyl to­lýyna oraı Qostanaı oblystyq má­denıet basqarmasynyń uıym­das­tyrýymen “Shoqan Ýálıhanov­tyń rýhanı murasy men qazaq­standyq jáne ál­em­dik ǵylymdaǵy qoǵamdyq ilge­rileý ıdeıalarynyń damýy” atty ǵylymı-teorııalyq konferensııa bolyp ótti. Oǵan Shoqan Ýálı­ha­nov atyndaǵy Ta­rıh jáne etno­lo­gııa ınstıtýty­nyń dırektory, Sattar Májıtov bastaǵan tarıhshy ǵalymdar Sho­qannyń jambasy jerge tıgen jer – Altynemeldegi memorıaldyq mýzeıiniń dırektory Sáýle Ábi­sheva, Chelıabi memlekettik pedago­gı­kalyq ýnıversıtetiniń profes­sory Rıfhat Dınmýhamedov kel­di. Ǵalymdar men Qostanaı qala­sy­nyń jurtshylyǵy, zııaly qaý­ym ókilderi jáne stýdentter bas qosqan bul alqaly jıynda Sho­qan­nyń ǵylymı muralary men ómi­ri jáne onyń zerttelýi jaıyn­da keleli áńgimeler qozǵaldy. HIH ǵasyrdyń ózinde orys ǵa­lymdarynan joǵary baǵasyn alyp, “shyǵysty zertteý áleminiń aspa­nynan aqqan juldyzdaı óte shy­q­qan” Shoqan HHI ǵasyrda da ǵylym úshin mańyzdylyǵyn mys­qaldaı da kemitken joq. О́z halqy úshin onyń aǵartýshylyǵy men et­no­graftyǵy, aýyz ádebıetin jı­na­ǵan eńbegi taǵy bir tóbe. Qam­shy­nyń sabyndaı az ǵana ǵumy­ryn­da halqyna mol mura qal­dyr­ǵan Shoqandy zertteýdiń áli jet­ki­liksizdigin, tipti HHI ǵasyrda bul jumystyń endi bastalýy kerek­tigin aıtty ǵalymdar. – Shoqan Ýálıhanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttep, zerdeleýde qazaq ǵylymy men áde­bıetindegi qos alyp Álkeı Marǵu­lan men Sábıt Muqanovtyń sińir­gen eńbegi ólsheýsiz. Álkeı aǵamyz Shoqannyń ǵylymı eńbekterin jı­­naqtasa, al Sábeń ǵajaıyp tul­ǵa­nyń ádebıettegi obrazyn ja­saý­ǵa ǵumyryn arnady,–deıdi S.Mu­qanov pen Ǵ.Músirepovtyń mem­le­kettik ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń dırektory, ǵalym Ád­ilǵazy Qaıyrbekov. Keıingi jyl­­dary shoqantaný isi kenjelep qal­ǵanyn konferensııaǵa shaqy­ryl­ǵan tarıhshylardyń ózderi de moıyndady. – О́tken ǵasyrdyń alpysyn­shy jyldarynan beri shoqantaný ǵylymyna eshqandaı jańalyq qosylmady. Ǵalym ómiri men mu­ralaryna qatysty eshqandaı tyń pikir, derek ǵylymı aınalysqa tús­­ken joq. Munyń ózi de tarıh­shy­lardy oılantady, – dedi tarıh ǵylymdarynyń doktory, profes­sor Sattar Májıtov. – Shoqannyń shyǵarmashyly­ǵyna, ǵalymdyǵyna qatysty or­yn­nyń biri Sankt-Peterbýrg qa­la­sy edi. Áli kúnge deıin osynda­ǵy arhıvter túrtilgen joq, sol tyń kúıinshe jatyr. Shoqannyń izin osy ǵylymı úlken orta­lyq­tan izdeý bizdiń aldaǵy maq­sa­ty­myz bolýy tıis, – dedi Sh.Ýálı­­ha­nov atyndaǵy tarıh jáne et­no­logııa ınstıtýtynyń bólim basty­ǵy, Shoqannyń atalas týysy Edige Ýálıhanov. Konferensııaǵa qa­tys­qan ǵalymdar osyndaı qadaý-qadaý oı-pikirler aıtty. Degenmen ınstıtýt ǵalymdary qarap jat­pa­ǵandyǵyn, ózge elderdiń arhıv­terimen tyǵyz baılanys ornatyp otyrǵandyǵyn da tilge tıek etti. Ǵalymnyń kindik qany tamǵan jeri, ómiriniń keıbir tustary já­ne qaıtys bolý sebebi áli kúnge deı­in talas týdyryp keledi. Qos­tanaıda ótken ǵylymı-teorııalyq konferensııada da osy másele kóterildi. Pikirtalas ta týyndady. Qostanaı oblysynyń qazirgi Sa­rykól aýdanyna qaraıtyn Kúntı­mes degen eldi mekende uly ǵa­lym­nyń ákesi Shyńǵys Ýálı­ha­nov qonysynyń jurty jatyr. Al qazirgi Áýlıekól aýdanyndaǵy Qus­murynda Shyńǵys sultandyq qurǵan. Shoqan qaıda týǵan degen oı da osyǵan baılanysty ekige jarylady. Ǵalymnyń týǵanyna 160 jyl tolǵan kezde onyń qaıda týǵany jóninde oblysta daýly pikirtalas bolǵandyǵy belgili. Al ǵalymnyń ólimi týraly da alyp­qashpa áńgimeler bar. Osynyń barlyǵy da Shoqandy zertteýdiń aıaqtalmaǵandyǵyn, olqy ekendigin kórsetedi degen túıin jasaldy jıynda. Asyly, uly adamdar týraly aqı­qatpen qatarlasyp halyqtyń qııalynan týatyn ańyzdyń da erip júretin ádeti. Shoqan da munan quralaqan emes bálkim. Ǵalymnyń qaıda týǵanyna, ómirine, ólimine qatysty aqıqat ǵylymǵa kerek, árıne. Al qazaqtyń mańdaıyna bitken jaryq juldyzdy ulyqtaý, baǵalaý, nasıhattaý búgingi urpaq úshin odan da mańyzdy. О́ıtkeni, Shoqan – bizdiń sanany silkitetin rýhanı kúshimiz, azyǵymyz. Osy kezge deıin Shoqan bir oblystaǵy eki eldi mekenniń qaısysynda týǵan dep tamaq jyrtatyn aıtys oryn alǵanmen, sol Kúntımes pen Qusmurynnyń ekeýinde de, tipti oblys ortalyǵynyń ózinde de osy óńirdiń uly perzentine arnalyp jasalǵan mardymdy eshteńe joq. Qaısy jyly Qusmuryndaǵy Kı­­rov dep atalatyn aýyldy Shoqan aýyly dep ózgertý jónindegi áńgi­­me sıyrquıymshaqtanyp, aqy­ryn­­da umytylyp ketti. Bir ha­lyqtyń bet beınesine aınalǵan uly­lardyń kindik qany tamǵan ne­mese izi qalǵan jer qasıetti sana­lady, syrttan kelgenderdiń ony kórsem degen yntyzaryn týǵyzyp turary bar. О́zge jurttyń áspet­teıtin ulylarynyń týǵan jeri áldeqashan týrıster izdep baratyn orynǵa aınalǵan. Orys aǵaıyndar basqasyn aıtpaǵanda, bir Pýsh­kın­niń tabany tıdi degen jerdi qur qaldyrǵan joq. Uly aqynnyń týǵanyna 200 jyldan asyp ketse de áli zerttelip keledi, áli de ǵy­ly­mı jumystar qorǵalýda. Pýsh­kın atyndaǵy kóshesi joq qala qalmady, eskertkishi Reseıdi qoı­yp, onyń ata-babasynyń jeri arab elderine deıin asty. Aıt­­paq­shy, osy kúzde Reseı jazýshylar odaǵy syıǵa tartqan aqynnyń bir qola eskertkishin Qostanaıǵa áke­lip ornatyp qoıdy. Al Shoqa­n­nyń Qostanaı topyraǵynyń per­zenti bolsa da, oblys ortalyǵy­nan oǵan áli eńseli bir eskertkish buıyrǵan joq. Álemdik tulǵaǵa kó­terilgen Shoqannyń týǵan, ba­la­­lyq shaǵy ótken Kúntımesi de, Qusmuryny da qazir jurtqa kór­­­setetindeı emes. Tabıǵaty tamyl­jyǵan osy eki mekende de Shyń­ǵys­tyń rezıdensııasynyń maketin qalpyna keltirip, ǵalymnyń mý­zeıin ashyp, degen sııaqty ju­mys­tar júrgizilse, búgingi urpaq Sho­qan týraly kóbirek biler edi, al mundaı jumystar arqyly uly adam táýelsiz elindegi patrıo­tızm­niń nyǵaıýyna qyzmet etpeı me. Ǵalymnyń týǵanyna 175 jyl tolýyna arnalǵan sharalar bıyl as iship, án aıtysyp tarqaıtyn dúr­kiregen toılarmen emes, ǵyly­mı-teorııalyq, ǵylymı-praktıka­lyq konferensııalarmen, tanym­dyq, taǵylymdyq áńgimeler aı­tyl­­­ǵan jıyndarmen ótip jatyr.Syr boıynan bastaý alǵan konferen­sııalar Shoqannyń izi qalǵan Kók­she­t­aýda, Qostanaıda, Semeıde ótti. Kókshetaýda ǵalym mereı­toı­yna arnalǵan taǵy bir konfe­ren­sııa ótpek kórinedi, qorytyndy keńesti ǵalymdar Almatyda jáne Almaty oblysynda qurmaq. So­nymen qatar Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Sattar Májıtov Sankt-Peterbýrgte de ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizýdiń josparlanǵanyn aıtty. Osy basqosýlardyń barlyǵynda da eldiń Shoqanǵa degen yntyzar kóńili, al onyń eńbekteriniń aktý­al­dy ekeni baıqaldy. Rasynda da HHI ǵasyr – Shoqan ǵasyry bolar! Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı. * * * ShOQANY BAR EL — ShOQTYǴY BIIK EL “Eýrazııa mádenı keńistigindegi Shoqan Ýálıhanovtyń murasy” atalatyn halyqaralyq kongress Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne Aqmola oblystyq ákimdi­gi­niń qoldaýymen, Shoqan Ýálı­ha­nov atyndaǵy Kókshetaý memle­ket­tik ýnıversıteti jáne osy bi­lim shańyraǵynda qurylǵan ha­lyq­­aralyq altaıstıka jáne túr­kologııa ortalyǵynyń uıymdas­ty­­rýymen ótkizildi. Alqaly jı­yn­ǵa alys shetelderdiń keshendi ǵy­lymı zertteýlermen aınalysyp júrgen belgili ǵalymdary da qatysty. Kongress ýnıversıtet alańyn­­daǵy Shoqan Ýálıhanovtyń es­kert­kish bıýstin ashýmen bastaldy. Saltanatta oblys ákimi Sergeı Dıa­chenko, ýnıversıtet rektory Shákir Ybyraev, belgili sáýletshi Shot-Aman Ýálıhanov, qalalyq ar­dagerler keńesiniń tóraǵasy Rús­­­tem Sherııazdanov quttyqtaý sóz sóılep, gúl shoqtaryn qoıdy. Budan keıin oblys ortaly­ǵyn­daǵy “Kókshetaý” mádenıet saraı­ynda plenarlyq májilis bastal­dy. Minberge kóterilgen mártebeli meımandar Qazaq mádenıetinde Shoqan Ýálıhanovtyń esimi men ómir jolyn, kópsalaly shyǵar­ma­shylyǵyn tutas bir dáýirlik quby­lys retinde baǵalady. Shoqtyǵy bı­ik qazaq ǵalymynyń aǵartýshy­lyq oılary, ǵylymı zertteýleri men jańalyqtary búgingi jaHan­daný zamanyndaǵy Qazaqstannyń álemdik órkenıettik úrdisterdi jańǵyrtýdaǵy úlesimen jalǵas jatyr. Elimizdiń Eýropadaǵy Qaý­ip­­sizdik jáne yntymaqtastyq uıy­­­myna tóraǵalyq etýimen tus­pa-tus kel­gen Kókshetaý kon­gre­siniń mańyzy da eselep arta túskendeı. – Bıylǵy jyl búkil jurty­myz úshin uly ǵalym, etnograf, fol­klorshy, saıahatshy jáne aǵar­týshy Shoqan Ýálıhanovtyń týǵa­nyna 175 jyl tolýymen erekshe este qalady, – dedi Aqmola obly­synyń ákimi S.A.Dıachenko. Qazaq­tyń birtýar perzentiniń baı ǵu­my­ry men darqan talantyn ár­qy­rynan ashýǵa múmkindik beretin ta­ǵ­lymdy sharalardyń búkil el aý­maǵynda ótkizilýine Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ózi erekshe mán berip otyr. Respýblıkalyq Shoqan oqýlary ıgi dástúrimizge aınaldy. Onyń eskertkishi barlyq qala­lardy eńselendirip tur. Shoqannyń týǵan jeri – Kók­she óńirinde de onyń qymbat mu­ralaryna aıryqsha yqylaspen qa­raıdy. Jýyrda ǵana oblys or­ta­lyǵynda Shoqan Shyńǵysulynyń ómiri men ǵylymı, shyǵarmashy­lyq jolyna arnalǵan halyqara­lyq konferensııa tabysty ótti. Búgingi kongress dárejesindegi bas­qosý Shoqan juldyzynyń ál­em­­dik shýaǵynyń áleýettiligin aıqyndaıdy. Klassık jazýshymyz Ǵabıt Músirepov “Shoqany bar el – shoqtyǵy bıik el!” degen bo­latyn. Bul barsha qazaqstan­dyq­tardyń mereıin ósiretin baǵa re­tinde otandyq ǵylymnyń álemge tanylýyna septik jasaıdy. Al, biz úshin munyń jaýapkershiligi de joǵary. Astanalyq Aqmola ob­­­lysy osy deńgeıden kórine beretini anyq. Kókshetaý memlekettik ýnıver­sı­tetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Qadyrjan Ábýov Shoqan Ýálı­ha­novtyń demokratııashyldyǵy men rýhanı sana seziminiń bastaýy týǵan halqynyń turmys-salty men mádenı murasynan órbıtin­digin atap kórsetse, Sh.Ýálıha­nov­tyń patsha úkimetiniń qyzmetin paıdalanyp, qysqa merzimniń ishinde Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa jerlerindegi el­derde bolyp, ta­rıhı arheologııalyq eskertkish­ter­­­ge kóńil bólip, ásire­se óz eliniń tarıhynyń kóne dáý­ir­lerin tanyp bilýde aıanbaı qyz­met etýi hal­qy­myzdyń naǵyz tuńǵysh arheology bolǵandyǵyn kórsetedi, – dedi Q.A.Iаssaýı atyndaǵy halyq­ara­lyq qazaq-túrik ýnıver­sıteti ar­heo­logııa ortalyǵynyń dırektory Seıden Joldasbaev. – Shoqan jınaǵan folk­lor­lyq muralardyń kópshiliginde qa­raqalpaq folklory úshin baǵaly materıaldar bar, – dedi О́zbek­stan Respýblıkasy ǵylym akade­mııasynyń Qaraqalpaq bólimshe­si­niń professory, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory Sarygúl Ba­hadyrova. Mysaly, Soppasly Sypyra jyraý, Asan qaıǵy, Jı­renshe sheshen jónindegi máli­met­ter, “Edige batyr” eposy, birneshe naqyl mátelderi qaraqalpaq folk­­­lorynda da bar. Biraq, ǵalym jazyp alǵan “Kók sholaq” atty poemanyń aty biz úshin ja­ńalyq. Munan biz Shoqannyń qaraqalpaq folkloryn jınaýda úlken qyz­met kórsetkenin baı­qaımyz. Kongreste, sondaı-aq, Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne et­no­logııa ınstıtýtynyń dırektory Sat­tar Májıtov, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnı­versıtetiniń Ortalyq Azııa jáne Kavkaz elderi ınstıtýtynyń ka­fed­ra meńgerýshisi Jibek Syz­dy­qova, Astanadaǵy memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń oryn­basary Hangeldi Ábjanov, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń eń­bek si­ńir­gen sáýletshisi, Shot-Aman Ýá­lı­hanov, Qyrǵyzstannyń Shyń­ǵys Aıtmatov atyndaǵy til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dı­rektory Abdyldajan Ahmatalıev jáne basqa ǵalymdar baıandama jasap, óz oılaryn ortaǵa saldy. Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kók­shetaý memlekettik ýnıversı­te­tiniń qabyrǵasynda ótken sek­sııa­lardaǵy jumys “Shoqantaný: tarıhy, qazirgi jaǵdaıy jáne keleshegi”, “Sh.Ýálıhanov jáne shy­ǵystaný, tarıh pen etnografııa máseleleri”, “Sh.Ýálıhanov jáne fılologııa men óner máseleleri” atty úsh baǵytty qamtyp, jalpy sany elýge taıaý baıandama tyń­dal­dy. Sondaı-aq, “Sh.Ýálıhanov. Ensıklopedııa” jınaǵynyń jáne Shákir Ybyraevtyń halyqaralyq altaıstıka jáne túrkologııa orta­lyǵynyń serııaly basylymdar toptamasyna enetin “Janazyq”, “Folk­lorıstıkadan túrkologııaǵa deıin” kitaptarynyń tusaýkeseri ótkizildi. Baqbergen AMALBEK. Aqmola oblysy.