Kórpege qarap kósilý

О́tken juma kúni Qazaqstan qor bırjasynyń (KASE) keshki sessııasynda AQSh dollaryna shaqqandaǵy teńge baǵamy – 362.67 teńgeni qurady. Ulttyq valıýtamyzdyń quldyraǵan bedelin qaıta qalpyna keltirip, teńgeni tuıyqtan shyǵarar kún bar ma?! Kókeıkesti bul ashy suraq­qa jaýap izder aldynda, ulttyq valıýtamyzdy osyndaı deń­geıge jetkizgen negizgi sebep­terdi aı­qyn­dap alaıyq. Sarap­shy­lar­dyń pikirinshe, munaı eksportyna táýeldi Qazaqstannyń ulttyq valıýtasynyń qunsyzdanýyna álemdik rynoktaǵy munaı baǵa­synyń kúrt tómendeýi eń basty sebep bolyp otyrǵan kórinedi. Árıne, munaı barreli baǵasynyń 28-30 dollarǵa deıin quldyraýy ekonomıkamyzǵa eren qıyndyqtar ákelgeni daýsyz. Biraq teńge baǵamynyń tómendeýine tek mu­naı baǵasynyń arzandaýy ǵana túrtki bolyp otyrǵan joq. Teńge aınalymǵa shyqqan 1993 jyl­dan bergi onyń AQSh dol­la­­r­yna shaqqan baǵamyna zer sa­lyp kóreıik: 1993 jyly $1 – 5,2 tg, 1995 jyly $1 – 61 tg, 1999 jyly $1 – 119 tg, 2002 jyly $1 – 155 tg, 2009 jyly $1 – 147 tg, 2013 jyly $1 – 152 tg, 2014 jyly $1 – 184 tg, 2015 jyly $1 – 310 tg, 2016 jyly $1 – 362 tg. Mine, osy merzim ishinde munaı baǵasy myń qubylyp, tipti, tarıhta bolmaǵan eń joǵary shegine jetken kúnderi de boldy. Biraq munaı baǵasynyń sharyqtap ósýimen birge teńge baǵamynyń nyq turaqtanǵanyn kórgenimiz joq. Máselen, munaı baǵasynyń alǵashqy kúrt quldyraýy 1997-1999 jyldarǵa, azııalyq daǵdarys kezeńine tap keldi. Bul kezde Brent markaly munaı barreliniń baǵasy 23,13 dollardan 10,45 dollarǵa deıin arzandady. Osyǵan baılanysty teńge baǵamy 40 paıyzǵa deıin tómendep, 1 AQSh dollary 130-138 teńgege deıin jetti. Munaı baǵasynyń quldyraýy uzaqqa barǵan joq. 1998 jyldyń ortasynan qaıta kóterilip, 1999 jyldyń ortasynda daǵdarysqa deıingi deńgeıine jetti. Alaıda, munaı baǵasynyń ósýimen teńge baǵamy turaqtanyp, nyǵaıǵan joq. 2002 jyly teńge baǵamy 1 AQSh dollaryna shaqqanda 156 teńgege jetti. Ekinshi ret munaı baǵasy 2008 jyly kúrt qulady. Brent munaıynyń barreli 143,95 dollardan 33,73 dollarǵa deıin quldyrady. Kóp uzamaı, ıaǵnı 2009 jyly munaı baǵasy qaıta kóterildi. 2012 jyly munaı baǵasy 128,14 dollarǵa deıin ósti. О́kinishke qaraı, teńge baǵamy munaı baǵasymen birge nyǵaıǵan joq. 2002 jyldan beri birde-bir ret turaqtanyp kórmegen teńge baǵamy 2015 jyly 85 paıyzǵa deıin tómendedi. Jańa jyl bastalǵannan beri teńge baǵamy tipti qubylýdan kóz ashpaı tur. Eger teńge baǵamy munaı baǵasynyń aýytqýyna baılanysty ózgeretin bolsa, osy jyldar ishinde nege munaı barreli baǵasynyń qymbattaýy kezeńinde turaqtylyq tanytyp, nyǵaıyp kórgen joq? Endeshe, teńge baǵamynyń tómendeýi tek munaı baǵasynyń túsýine ǵana táýeldi emes. Onyń taǵy bir qosalqy sebebi, Qazaqstannyń shekten tys dollarlanyp ketýinde bolyp otyr. О́zderińiz oılap qarańyzshy, bizdiń elde áıelderdiń qymbat tondarynan bastap, avtokólik pen jyljymaıtyn múlikke deıin esepti birlikpen (ý.e) saýdalanady. Jarnamalanatyn taýar ataýlynyń bári dollarmen baǵalanady. Halyq jalaqyny da, járdemaqylar men ótemaqylardy da teńgemen alady ǵoı. Bizdiń elimizde nege eńbekaqy teńgemen, taýar baǵasy dollarmen baǵalanady? Jeltoqsan aıynyń sońynda Halyk Finance saraptamalyq kompanııasy Qazaqstanda dollarlaný úrdisi tarıhı eń joǵary shegine shyqty dep málimdedi. Inflıasııa artyp, dollarlaný úrdisiniń beleń alýyna elimizdiń kásipkerleri (bizdegi kásipkerlerdiń basym kópshiligi saýdagerler ekeni jasyryn emes) men bankırler barynsha úles qosyp otyr. Jasyratyny joq, elimizde tutynýshylyq suranysty qanaǵat­tandyrýdyń 70 paıyzǵa deıingi mólsheri ımporttyń arqasynda jú­zege asyrylady. Al sol ımport­ty tutynýshyǵa jetkizetin joǵaryda aıtqan «kásipkerler» ǵoı. Olar sol taýarlardy óndiretin kásiporyndar ashýdyń ornyna shetten ákeletin taýarlaryn satatyn saýda ortalyqtaryn salýdy dástúrge aınaldyrǵan. Sebebi, taýar óndiretin óndiris ashýdyń mashaqaty da, shyǵyny da belsheden. Odan da shettegi taýar óndirýshilermen «básekeles» bolyp bas qatyrǵansha, olardyń daıyn ónimin saýdalaǵan jeńil ári paıdaly. Dollar baǵamy ósken kúni saý­da ortalyqtaryna barsańyz baǵa sharyqtap shyǵa keledi. – Aý, keshe ǵana 700 teńge tu­ra­tyn órigiń 3500 teńgege kóte­ril­- ­geni, 300 teńge turatyn qııar­dyń 1500 teńgege, qyzanaqtyń 2000 teńgege deıin qymbattaǵany qalaı? – deısiz qınalyp. – Biz taýarymyzdy tek dollarmen ǵana satyp alamyz. Dol­lar ba­ǵamynyń qanshalyqty kóterilgenine qaramaısyz ba?! – deıdi kásipker kerilip. – О́rik pen qııardyń qymbat­taýyna dollardyń qatysy qansha? – deısiz shynymen qaıran qalyp. – Kóke, kókten tústińiz be? О́rik túriktiki, qııar qytaıdiki, qyzanaq ózbektiki ǵoı. Kózińizdi ashyp, qara­sańyzshy... – deıdi kásipker de tańdana kekjıip. Osymen áńgime támám. Bu­dan shyǵatyn qorytyndy, halyq tu­ty­natyn taýarlardy tolyqtaı ózi­mizde shyǵarmaı kósegemiz kóger­meı­di, ulttyq teńgemizdiń bedeli kóte­ril­meıdi. Tutyný taýarlary el aý­ma­ǵynda óndirilýi, teńgemen baǵa­lanýy jáne teńgemen satylýy ke­rek. Shaǵyn jáne orta bıznes sala­syn damytý aıasynda «50 paıyz­dy qoıyp, 100-200 paıyz» paıda tabýǵa negizdelgen alypsatarlyq «kásip­kerlikti» aýyzdyqtap, tutyný taýarlaryn óndiretin kásipkerlikti keńeıtýge shuǵyl betburys jasaý qajet. Bıyl Pavlodar oblysynda kartop buryn-sońdy bolmaǵan kólemde keremet bitik shyqty. Kartop saqtaıtyn qoımalar aýzy-murnynan shyǵyp tur. Kartop ósirýshiler qyrýar eńbekpen ósirgen osy ónimderin ótkize almaı otyr. Al elimizdiń deldal «kásipkersymaqtary» Pavlo­dardyń sapaly kartobyn ózindik qunymen satyp alýdyń ornyna ózbektiń, orystyń kartobyn áke­lip buldaýda. Kóktemge qaraı pavlo­darlyq kartoptyń basym bóligi shirip ketedi. Mine, otandyq ónimge degen kózqaras!.. Ulttyq valıýtamyzdyń bede­lin kóterý maqsatynda Qazaq­stannyń bank júıesi «shybyq basyn syndyrmaı» otyr. Teńgeniń bedelden aıyrylǵanyna bankırler bas aýyrtyp qaıtedi?! Bank tabysynyń murty qısaıǵan joq, depozıt kólemi kemigen joq. Halyq­tyń teńge depozıtinen qa­shyp, jappaı dollar depozıtine kóship jat­qanyna jany aýyrǵan bir bank ıesin kórmedik. Nege jany qı­nalsyn, depozıt mólsheri tómen­degen joq, túsetin tabys ta sol qalpynda. Al ol ulttyq valıýta depozıti me, álde, sheteldik valıýta depozıti me aıyrmashylyǵy qandaı... Máselen, ótken jyldyń tek qazan aıynda ǵana korporatıvtik teńge depozıtiniń kólemi 216,3 mıllıard teńgege azaıǵan. Al týra osy aıda sheteldik valıýta depozıtteri 187,7 mıllıard teńgege ósip shyǵa kelipti. Odan bergi ýaqytta barlyq bankterdegi teńge depozıtteri buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge deıin tómendedi. Ekinshi deńgeıli bank­ter arqyly shetelge shyǵarylyp jatqan kapıtalǵa da tosqaýyl qoıylar emes. Qalyptasqan osyndaı jaǵdaıǵa baılanysty dabyl qaǵyp, teńge depozıtterin ósirýge, el aktıvterin saqtaýǵa umtylǵan, eldiń patrıottyq sezimin oıatýǵa talpynǵan ne bir bank, ne bir bank qyzmetkeri bolǵan joq. Elbasynyń eren eńbeginiń arqasynda el ekonomıkasyna shetelderden tartylǵan ınvestısııa aldymen osy ekinshi deńgeıli bankterge túsedi. Ekonomıkany qoldaýǵa Ulttyq qordan bólingen transh­tar da, memlekettik jobalar men baǵdarlamalar úshin bıýdjetten bólingen qarjylar da bank­terge beriledi. Al olar paıyzdyq stavkalaryn qosyp aınalymǵa jiberedi. Elimizdiń ekonomıkasyna úlken qıyndyqtar ákelgen búgingi álemdik daǵdarysqa qaramastan «aýadan aqsha jasaıtyn» bankter baıyp jatyr. Qazaqstandaǵy ekinshi deńgeıli bank aktıvteriniń kólemi 20 trıllıon teńgeden asyp jyǵyldy. Jaqynda «Ranking.kz» portaly Qazaqstandaǵy bank salasy qyzmetkerleriniń, onyń ishinde bank dırektorlary men top menedjerleriniń 2015 jylǵy ortasha tabystarynyń mólsherin eseptep shyǵarypty. «Srednee voznagrajdenıe top-menedjera v mesıas v bankah Kazahstana» dep atalatyn sol úlken tizimnen úzindi keltireıik: tizim boıynsha «Bank RBK» AQ dırektorynyń ortasha jalaqysy 1,2 mıllıon teńge bolsa, «Eýrazııalyq bank» AQ dırektorynyń ortasha aılyq jalaqysy – 15,1 mıllıon teńge, al basqarma músheleriniń ortasha jalaqysy 8,3 mıllıon teńge kórinedi. «Bank Hoým Kredıt» AQ dırektory aıyna 4,5 mıllıon teńge alsa, onyń basqarma músheleri 3,5 mıllıon teńgeni «qanaǵat» tutady eken. «Bank Sentr Kredıt» AQ dırektorynyń jalaqysy 2,1 mıllıon teńge bolsa, «Halyq bank» AQ dırektorynyń ortasha aılyq jalaqysy 11,4 mıllıon teńge bolypty. Senseńiz de, senbeseńiz de – sol. Bankırdiń aılyq jalaqysy – 15 mıllıon teńge! «HeadHunter Kazahstan» saraptama jáne zertteý ortalyǵynyń deregi boıynsha, elimizdegi bilikti muǵalimder aıyna orta eseppen 80 myń, tájirıbeli traktorshy-mashınıs­ter 90 myń teńge jalaqy alsa, ınjenerlerdiń ortasha aılyq jalaqysy 120 myń teńgege jýyqtaıdy eken. Al bank basshylary 11-15 mıllıon teńgege deıin jalaqy alady. Muny qandaı aqylǵa syıǵyzýǵa bolady?! Al mıllıondap jalaqy alatyn sol bankırler tól teńgemizdiń bedelin arttyrý úshin ne istedi? Basqasyn bylaı qoıǵanda, ózderiniń negizgi mindeti – teńge depozıtterin saqtap qala almaı otyr. Halyqpen órkenıetti nasıhattyq turǵyda jumys isteýdi bilmeıdi. Bank tutynýshylaryn nesıe alýǵa ǵana beıim suranshaqtar dep túsinedi. Tutynýshy bedeli úshin qyzmet kórsetýge qulqy joq. Elimizdegi ekinshi deńgeıli bank qyzmetkerleri osyndaı saýatsyz qyzmettiń saldarynan ulttyq valıýta bedelin túsirýmen qatar, teńge arqyly nesıeleý júıesin daǵdarysqa uryndyryp, ınflıasııanyń ósýine, bank sektorynda stagnasııalyq úderistiń kúsheıýine jol berdi. Sóıtip otyryp, bank basshylarynyń mıllıondap jalaqy alýǵa qandaı moraldyq quqy bar?! Qoryta aıtqanda, teńge baǵa­my­nyń tómendeýi tek munaı baǵa­synyń quldyraýyna ǵana baılanysty emes eken. Munaı baǵa­sy áli de tómendeıdi. Keıbir sarap­­shy­lardyń pikirinshe, munaı barre­liniń baǵasy 20 dollardan da arzandaıtyn kórinedi. Taǵy bir ashy shyndyq – AQSh Reseı ekonomıkasyn turalatpaı tynbaıdy. Ol úshin munaı baǵasyn 10-15 dollarǵa túsirýden de taıynbaıdy. Buǵan kúni keshe ǵana sanksııa­lardan bosap, álemdik naryqqa erkin shyqqan Irannyń arzan munaıyn qosyńyz. Sonda teńge baǵamy qurdymǵa ketken munaı baǵasymen birge quldyraı berýi kerek pe? Joq! Sońǵy jyldary birshama ártaraptandyrylǵan ekonomıkamyzdyń áleýeti endi kórinýi kerek. Taýar jáne qyzmet kórsetý baǵasy qarapaıym halyqtyń tabysynyń deńgeıine beıimdelýi tıis. Satatyn taýarlary ımporttan turatyn «kásipkerler» úshin satý salyǵyn ósirý kerek. «Jaýyrdy jaba toqyǵannan» ýshyqqan jara jazylmaıdy. Endeshe, ashyq aıtar aqıqat bireý – eń aldymen, el abyroıyn oılamaı eshkim de ushpaqqa shyǵa almaıdy. Elimizdegi baılar men kedeıler arasyndaǵy alshaqtyq eń qaýipti shekke jetti. Sondyqtan bar baılyqty qoldaryna shoǵyrlandyrǵan at tóbelindeı qaltalylardyń da, urpaq bolashaǵyna jaýapty qalyń kópshiliktiń de «kórpege qarap kósilgeni» jón bolmaq. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».