Kekti besik

nemese «kekti qatyndar» men «kekti jatyrda» uıyǵan handyq Hatshylar men derektaný­shylar aıtsa – aıtqandaı, ke­reı qyzy Sorqaqtan «qa­ra shańyraqtyń» da, óziniń «altyn uryq­tarynyń» da, kereı tórkinderiniń de qamyn keńinen qarastyrypty. Osy úsh maqsatqa jetý úshin, árıne, óz múddesine oraı, barlyq bopsa men bylǵaqqa kónipti. Bul úsh múdde, shyndyǵynda da bopsalaýǵa tatıtyn múdde. Mysaly, dúnıeni ýysynda ustaǵan Kúıik qaǵan zaharyn tóge: «Ámeńgerlik jolymen meniń úlken ulyma tı» dep zekigende, jaıdary ǵana: «Qaǵan jarlyǵyna qalaı qarsy shyǵaıyn. Alaıda, meniń maqsatym: balalarymdy es bilip, óz erkin ózderi bılegenshe tálimdi etip tárbıeleý, bir-birine jat baýyr etpeý, sóıtip, olardyń tatýlyǵy arqyly qaǵanatqa qandaı da bir septigin tıgizý», deıdi. Oryndy sózge ospadar Kúıik te ýáj aıta almaǵan. Sondaı-aq, Tolýdyń enshisine, ıaǵnı, tikeleı ózine tıesili juldyz (suldyz) taıpasynan jasaqtalǵan eki myń sherikti Kúıiktiń ekinshi uly Qodannyń qaraýyna berý týraly jarlyǵyna da yrqymen kónedi. Qarashylaryna: «Úgedeı qaǵan Shyńǵys qaǵan qurǵan memlekettiń zańdy ıesi, ulys ta, aımaq ta sonyń dárgeıinde, jer de, el de sonyki. Sondyqtan da, jar­­­lyqqa baǵynýymyz kerek», – dep ba­sý aıtady. Tipti, óziniń tórt ulyna Qo­­dan­­men qoltyqtasyp ósýdi tapsyrady. Onyń esesine, Qytaıdaǵy Hybeı aı­maǵyn: «Meniń marqum kúıeýim Tolý jaý­lap alǵan jer» dep, «kúıikti Kúıik qa­ǵannyń» ózine bermeıdi. Taǵy bir rette Eýropany jaýlaǵan kezde Belgradta tutqynǵa túsken fransýz zergeri Vılgelmdi Kúıik qaǵannan ózine tıesili «zańdy muragerlik áskerı olja» retinde suratyp alady. Al sol zerger (árıne, Sorqaqtannyń tapsyrýymen jasalǵan) osy kúnge deıin mońǵol ulty qasıet tutyp, qadarly qada qatarynda baǵalanatyn, tórt shúmeginen tórt túrli sharap pen sýsyn aǵyp turatyn myqan aǵash úlgisindegi kúmis qaýyzdy Móńke qaǵanǵa syıǵa tartty. «Sorqaqtan qa­tyn»: Tolýdyń qara shańyraǵynyń ıesi retinde Kúıik qaǵannan qaǵanatqa er­kin «kirip-shyǵatyn, jeńildikke ıe «ortaqshy kópesterdiń» quramyna munyń da saýdagerin engizýdi talap etti. Qazynasynyń qoryn molaıtýdyń jolyn osylaı tapty. Sóıtip, «shańyraq aǵasy» shoraıaq Batyıdan bastap tuqyrtyp, «qarashylarynyń terisin sypyrýdan taıynbaıtyn» Kúıiktiń tilin taý­yp, degenine kóndirdi. Úgedeı buǵan qosa Sorqaqtanǵa: ordaǵa kelip túsken syı-sııapat pen oljany bólip beretin qurmetti Bas báıbishelik quqyqty berdi. Sonyń nátıjesinde, «Sorqaqtan qatyn» «qara shańyraqtyń» tórinen dámeli, tuńǵysh uly Móńke qaǵan bolyp turǵanda jáne «Naımanjın qatynnyń» tusynda (Úgedeıdiń hanymy) asa qýatty kúshke aınaldy» (Rashıd ad-dın). Kúıiktiń osy jaqsylyǵyn kereı qy­zy – «qara shańyraqtyń begimi» Sor­qaqtan qalaı qaıtardy deısiz be? Qaı­tarýyn – qaıtardy. Biraq Úgedeı men Sh­aǵataı tuqymdaryn qaıtyp qatarǵa qosyl­maıtyn etip, «turymtaılatyp – tu­syna, boztorǵaılatyp – butaǵa qonaq­­tatyp» jiberdi. Kúıik qaǵan «kúıip ketpeı» úsh muratyna jetý múm­­kin emes edi. Sondyqtan da, qara shańyraqtyń aǵasy Batyı shoraıaqqa: «Kúıik qalyń qolymen sizdi shapqaly attanyp barady. Saqtanyńyz!» dep astyrtyn habar jiberedi. Aqyry, Kúıik Samarqan shaharynda belgisiz jaǵdaıda ajal qushady. Sodan keıin Kúıiktiń qatyny, Merkittiń qyzy Úgil-Qaımyshty qaıqań­datpaı, qarasyn batyrýdyń qamyna kirisedi. Móńke bas­tatqan uldaryna: «Kúıikten týǵan hanzadalar «shańyraq aǵasyn tyńdamaıdy, endi sender sálem bere baryp, syrqat atalaryńnyń kóńilin surap qaıtyńdar», deıdi. Aqyldy ana­nyń aıtqany oryn­dalady. Shoraıaq Batyı batasyn beredi. Inileri Berke men Toǵa-Temirdi Qaraqorymǵa jiberip, quryltaıdy shaqyrýdan boıyn aýlaq sap, saıaq júrgen Kúıiktiń tuqymdaryn: qu­ryltaıdy ótkizýden bas tartty-mys degizip, Tolý­dyń uly Móńkeni uly qaǵan saı­latyp tyndy. Sóıtip, «Sorqaqtan qa­tyn» alǵashqy muratyna jetti. Budan keıin tórt ulynyń otyrǵan taǵyn qaýipsizdendirýge kiristi. Onsyz olardyń basynan ólim qaýpi máńgi ketpeıtin. Bul – kez kelgen sheshe úshin eń basty úreı edi. Ol úshin Úgedeı men Shaǵataıdyń shańyraǵyn ortasy­na túsirý qajet bolatyn. Shyńǵys han­nyń bataly qosaǵy, kereı qyzy ári ápkesi Abıke-begimniń (Aıbıke-be­gim) kegin Úgil-Qaımyshtan qaıtarmaı kóńili kónshimeıtini de anyq. Sonymen, qaǵanatqa qarasty «qatyndar sotynyń» tóraıymy dárejesin alyp, kelege kiri­sedi. Shaǵataıdyń nemeresi, Kúıik han taqtan ysyrǵan kereı qyzy, sińi­lisi Ergene qatynyń kúıeýi, qazaqsha aıt­qanda, kúıeý balasy Qara-Qulaǵýdy Shaǵa­taı ulysynyń handyǵyna qaıta taǵaıyndatady. Sóıtip, Úgil-Qaımysh jáne Toǵashy qatyn bastatqan Úgedeı men Shaǵataı áýletiniń hanymdaryn «kıizge orap, sýǵa aǵyzdy». Jetpisten asa han­shalar men begimder solardyń kerin qushty. Temýjınniń sheshesi О́leýin-újinmen teń dárejede baǵalanyp, óziniń uldaryn nemere aǵalarynyń aldyn orap qaǵandyq dárejege jetkizgen (Móńke), jeke ulys­tarǵa han saılatqan (Qubylaı – Qy­taıǵa, Qulaǵý – batysqa) «Sorqaqtan qa­tyn» «dańqty, súıkimdi, sabyrly jáne qaıyrymdy» Alan-gýadan keıingi «Eshı-qatyn» – Besik qatyn (Hansha – koren roda) degen marapatpen 1252 jyly naý­ryz aıynda Pekınde dúnıeden ótti. Ol óziniń týǵan ulysy kereılerge máńgilik menshikke alyp bergen Gansý ólkesindegi Chjane qalasyna jerlendi. Al osy Gansý ólkesinde dál qazir – eskiden qalǵan, biraq qytaılanyp ketken kóne kereıler de, HIH ǵasyrdan bastap Altaı asqan, Shuǵaı men Baǵylyq taýyn basqan keıingi kereıler de meken etedi. Aldyńǵylaryn – eńseli boıynan, etjeńdi denesi men qara qoıý qasynan shyramytasyń. Al keıingileri Anadoly men Astananyń arasynda emin-erkin «kóship júr». Osydan-aq «Sorqaqtan qatynnyń» úshinshi muratyna da jetkenin moıyndaısyń. Ol úsh muratyna ǵana jetip qoıǵan joq, Úgedeı men Shaǵataı ulysyn da tizeletip ketti. Ol ulysqa Móńke men Qulaǵýdyń «altyn uryqtary» sebildi. Tek kishi uly Aryq-buǵa ǵana óziniń týǵan aǵasy Qubylaıdyń tepkisine ushyrap, qalǵan ǵumyry tebin men qýǵynda ótti. Jaı qashyp júrmeı, syrtqy Mońǵolııa men Shyǵys Túrkistandy oırandy byl­ǵaqqa ushyratty. «Jońǵar – sol qol» at­ty dúleıdi oıatyp, Sary ózen men Edil-Jaıyqtyń arasyn qandy shańǵa kómdi. Sóıtip, kereı qyzy «Sorqaqtan qatyn» bolashaq jońǵardyń kindik ákesin terbetken «besik anasy» bolyp esepteledi. Árıne, oǵan oırat Qutýqa bektiń qyzy Ergene begimniń de tikeleı septigi tıdi. «Qasa sulýǵa tán jarasymnan jara­tylǵan, mundaı súıkimdi, buralyp turǵan symbatty, kerbez kelinshektiń sýretin eshqandaı sýretshi kelistirip sala almaıdy» – dep Ýássap parsy tamsana sýrettegen Ergene – oırat Qutýqa-bektiń uly Tórelshi men Shyńǵys hannyń kishi qyzy Sheshekten týǵan. Ol Shaǵataıdyń úlken uly Mutyǵanǵa uzatylady. Bir ápkesi Elshikmish – Aryq-buǵaǵa (este ustańyz), ekinshi ápkesi Qubaq-qatyn – Qulaǵýǵa, úshinshi ápkesi – Batyıdyń uly Toǵanǵa (Altyn ordanyń hany Meńgi Temirdiń sheshesi) turmysqa beriledi. Osydan-aq Ergene begimniń qaǵanattyń mysyn erkin basýynyń sebebi ańǵarylady. Mutyǵan tórt uldy taptyryp, dúnıe salady da, Ergene ámeńgerlik jolymen Qara-Qulaǵýǵa buıyrady. Al ol «Sorqaqtan qatynmen» tizgin ushynan jalǵasyp, Shaǵataı ulysynyń han taǵyna otyrady. Esý-Móńkeniń hanymy Toǵashy-qatynnyń buǵan kórsetken qorlyǵyna – qorlyq kórsetip jaýap beredi. Kúıeýi Esý-Móńkeniń kózinshe Toǵashy-qatynnyń on eki múshesin bir-birlep syndyryp, qınap óltiredi. Taqqa otyrýǵa bet alyp bara jatqan jolda – Altaı ańǵarynda Qara-Qulaǵý kóz jumady. Odan týǵan jas bala Múbárák­shahty ulystyń hany etip bekitedi. Sóıtip, Ergene-begim Móńke qaǵannyń jarlyǵymen «amanat bılik ıesi» dep jarııalanady. Móńke men Joshy ulysy – Shaǵataı men Úgedeı áýletiniń shyǵysy men batysyn qosyp alyp, Ergene-begimge «eleýsiz ǵana úles – «ońtústik batysty» qaldyryp edi. Al munyń ózi tutastaı Máýrenahr óńirin qamtıtyn. Ergene-begim bılegen tusta dinge erkindik berdi, uly – Múbárákshah musylmandyqqa ótti. Uly qaǵannyń jarlyǵyna saı Ergene-begimge: «Shaǵataı men Úgedeı áýleti der­likteı moıynsundy. Ákimshilik pen aımaqty tártipke keltirdi, qarjy-qa­rajatty esepke aldy. Musylmandar men putqa tabynýshylar tatý turdy. Baǵdat halıftaryna joryqqa attanǵan Qulaǵýdy Almalyqtaǵy ordasynda saltanatpen qarsy alyp, bir jyl kútti. Bul shaǵataı ulysynyń altyn dáýiri edi. Tipti, ulystyń atyn «Ergene ulys» dep ataýǵa deıin bardy», – dep tápsirleıdi jazba ıeleri. Biraq 1259 jyly Móńke qaǵan dúnıe­den ótken soń uly qaǵanattaǵy uly bylǵaq bastaldy. «Sorqaqtan qatynnyń» eki uly – Qubylaı men Aryq-buǵa «uly jurttaǵy» «qara shańyraq» úshin talasqa tústi. 1260 jylǵy quryltaıda ekeýi de han dep jarııalandy. Al bir qaǵanatta eki han bolmaıdy. Qubylaı – qytaıda «Mońǵol ımperııasyn» – «Iýan patshalyǵyn» qurdy. Sol quryltaıda Ergene-begim oırat qyzy, týǵan ápkesi Elshikmishtiń kúıeýi – Aryq-buǵaǵa qoldaý kórsetip, burynǵy uly qaǵandardyń uly – Asýtaı men Uryntastyń (Móńke), Alǵıdyń (Sha­ǵataı nemeresi) dárgeıimen taqqa otyrý saltanatyna qatysty. Qubylaı muny qup kórmeı Shaǵataıdyń taǵy bir tuqymy Abyshqany ulys hany etip jarııa­lap, Ergene-begimdi tutqyndaýǵa jarlyq berdi. Alaıda, Aryq-Buǵa ony jol ústinde qolǵa túsirip, ólim jaza­syna kesti. Ergene-begimniń de eńbegin esh ketirip, ulystyń bıligin Shaǵa­taı­dyń nemeresi Alǵıǵa berdi. Alǵı da Aryq-buǵaǵa «osy syıdy» kórsetip, Qu­bylaıǵa qarsy ásker jınaýǵa jibergen elshileriniń janyn jahannamǵa jiberip, Qubylaı jaqqa qubylyp túsedi. Alaıda, Aryq-Buǵa Ile ózeniniń boıyndaǵy bas astana – Almalyqty basyp ap, Alǵı­dy qashqyn atandyrady. Bul jeńis te oırattyń kúıeý balasyn ushpaqqa jetkizbeıdi. Áskeri ashtyqqa ushyrap, Qubylaıdyń qorshaýynda qalady. Úlken aǵasynan keshý ótinedi. Al bul aralyqta Atbasydaǵy (Atbashy, Ystyqkóldiń jaǵasy) ordasynda bas saýǵalaıdy. Ulystyń qarashylarynyń arasynda orasan bedelge ıe Ergene-begimge Alǵı sóz salady. Uly Múbárákshahty taqqa otyrǵyzýǵa ýádesin alyp, Ergene-begim úshinshi ret tósek jańǵyrtady. Eline jaqqan Ergene-begim bizdiń ustanymymyzǵa tikeleı qatysty: oırat handyǵyn qurýǵa, ıaǵnı, Aryq-buǵany quryl­taıda han saılatýǵa uıytqy bol­ǵany, sol arqyly oırattardy taqtan dámelendirip, taq muragerligine talasqa túsip, oırattardyń tarıh sahnasyna shyǵýyna múmkindik bergen demeýi úshin áfsanamyzǵa arqaý boldy. Handyqqa kánikken Aryq-buǵanyń qaıynjurty birte-birte Shyńǵys qaǵanatynyń shaýjaıyna jabysty. Al oırattardyń rýhyn uıytyp, sóı­tip, bolashaq qazaq handyǵynyń «ata jaýynyń» sana besigin terbetken – qo­ńyrat Daı shesheniń uly Alǵıdyń qyzy Shápı edi. Qaǵanattyń qyzyǵyn alańsyz kórgen Shápı qyz – tórt qubylasy túgel, qamsyz boı jetti. Bórte újinniń sińilisi, shoraıaq Batyıdyń baldyzy (Úki qatyn – týǵan ápkesi, «Sorqaqtan qatyn» «kıizge orap, sýǵa aǵyzǵan» Qataǵash qatyn jıen ápkesi) bolatyn. Qubylaıdy quryǵynda ustaý úshin Móńke qaǵan kelini Shápıdi ózimen birge joryqqa alyp júrdi, ıaǵnı, amanatqa ustady. Móńke ish súzeginen, ne qańǵyǵan oqtan qaza tapqanda qaǵandy joqtaǵan úsh qatynnyń biri osy Shápı. Qara shańyraqtyń ıesi Aryq-buǵanyń: «quryltaıdyń qaýipsizdigin saqtaý úshin» degen syltaýmen Qubylaıdyń ás­ke­rin óziniń qaraýyna jiberý týraly jarlyǵyn kúıeýine keshiktirip jetkizip, aldyn ala saqtandyrǵan da Shápı. Quby­laı Aryq-buǵanyń qaǵandyǵyn moıyndamaı, derbes qytaı patshalyǵyn (Iýan) jarııalaǵanda «qaǵanat qatyn» – ımperatrısa bop jarııalandy. Sóıtip, azamat soǵysy bastalyp, aqyry Qubylaı jeńiske jetti. Shápı – Qubylaı qaǵannyń ózi sózin eki etpeıtin aqylman hanym boldy. Kúıeýin talaı ret ábes sheshimnen qaqpaılap qaldy. Al óziniń jeke basyna kelsek: ǵylym men ónerge erekshe yqylas qosyp, qoldaý kórsetti. Urpaǵynyń qamyn oılap, olar­dyń «myń jylda da taqtan túspeýine alań­dap» ómir súripti. Kórpeniń quraǵyn da rásýa etkizbeıtin sheber, qoıdyń sıraq terisin sypyrtatyn sarań aty shyǵypty. Kúıeýi Qubylaı sadaq tartqanda kózine kún túspes úshin kúnqaǵardy oılap tap­qan da Shápı kórinedi. Bul kúnqaǵar keıin qaǵanattyń bas kıiminiń turaqty úlgisine aınalypty. Al Shápıdiń eń uly isi – put dinin mońǵol memleketiniń resmı dinine aınaldyrýynda. «Han – ımperııanyń ıesi, lama – rýh patshasy» dep jarııalatty. Pagba lamany «Din qorǵany» dep dáriptedi. Alǵashqy puthana mektebin ashty. Tıbet – rýh baıtaǵy atandy. Shápı sol arqyly oırat tuqymyn «rýh patshalyǵyna» jetkizip, qaǵandyqtyń zańdy úmitkeri etti. Shápı tórt ul, bes qyz tapty. Jyl­na­mashylar men hatkerler Shá­pı «asqan sulý ári talantty» dep jazdy. R.Iý.Pochekaeva men I.N.Poche­kaev­tyń aıtýynsha, «Iýan» áýletiniń pat­shaıym­­darynyń ishindegi bizge jetken, álde qytaı, álde mońǵol, álde túrki sýretshisiniń qylqalamyna ilin­gen beıne de osy Shápıdiń portreti. Osynda Shápıdiń dıdary Puttyń, ıaǵnı, Býdda­nyń portretine uqsatylyp saly­nýy patshaıymǵa kórsetilgen úlken qurmet. Put qudaıynyń atajurty Tıbetti, ıaǵnı, tańǵuttardy memleketke – qaǵa­natq­a baǵynbaıtyn, alym-salyq tóle­meıtin, áskerge adam bermeıtin, qaǵanmen teń quqyqqa ıe, «eki zań», «eki bılik» qatar júretin «rýh patshalyǵy» – dep jarııalatqan Shápıdi put taqýasyna uq­satsa – uqsatqandaı edi. Lama – «aqyl­dyń keni», «ádeptiń ádibi», «tirshiliktiń tigisi», «jannyń uıasy» dep tanyldy. Qaǵan taqqa otyrǵanda tańǵut lamasynyń batasyn alý «qasıetti paryz» retinde sanaldy. Kim de kim Bas lamanyń batasyn almasa, ne Tıbetten joldaǵan jazbasha kelisimin almasa, quryltaıdyń sheshimine qaramastan, zańsyz taq ıesi – dep esepteldi. Put dinine mundaı basybaıly tabyný Qubylaıdyń patshalyǵyn ǵana emes, búkil mońǵol qaǵanatynyń tárki dúnıege kóship, ishteı bojyraýyna alyp keldi. Zaman óte, erkek kindik ataýlynyń tuqymy qalmaı joryqqa attanyp, erjetken uldyń barlyǵy qaǵanat keshikteni – ulany qataryna alynyp, «qara shańyraqta» tek qatyn-qyzdar ǵana qalǵan tusta, erkek tuqymdy saqtap qalý úshin shesheleri ul ataýlynyń barlyǵyn «keshildikke» berdi. Al olardyń úıle­nýine put rásimi boıynsha tyıym salynatyn. Sóıtip, uly qaǵanattyń «qa­ra shańyraǵy» – ondap qatyn alyp, otyz-qyryq bala taptyratyn «altyn uryqtardyń» ulan-ǵaıyr ata mekeni – ósimsiz qaldy. Aqyry, bes ǵasyr boıy «beli sýyǵan qaǵanat» – qytaılanyp, tańǵuttanyp, túr­kilenip, arabtanyp, parsylanyp, orys­tanyp, oırattanyp tyndy. Put dini – ulystyq dinge aınalyp, uryǵyn uıytqan «oırat jıender» – tańǵuttardan tálim alyp, din basy, «altyn uryqtyń» qontaıshysy – jıeni atandy. Aryq-Buǵa hannyń senimdi sherigi, qaǵanattyń qormaly, Qubylaı qaǵannyń din ti­regi atanǵan oırattar «toqash toıy­nan» keıin (1368) qaǵanattyń zańdy «soltústiktegi sol qolynan» – joń­ǵarǵa, eýropalyqtardyń ataýynsha «kósh­pelilerdiń sońǵy ımperııasyna» nemese «sońǵy kóshpeliler ımperııasyna» aınaldy. Bul ımperııa – batys qaǵanatqa – barýnǵarǵa, ıaǵnı, «Altyn ordaǵa» umtyldy. Al ol joldy qazaq dalasynsyz attap óte almaıtyn. Oırattar «rýh patshalyǵyna» qandaı qudiretpen ıe bolsa da, ekinshi bılikke – memleket bıligine derbes ásker jasaqtamaı, óz ishinen han saılamaı ıe bola almaıtyn. Qońyrattyń Shápı qyzy bergen «rýh ıeligi» quqyna oırat qyzy Mandýhaı «taq ıeligi» quqyn qosyp berdi. Mundaı uly múmkindik Shyńǵys hannyń ózinen keıin eshkimge berilmegen edi. Muqym qytaıdyń keleshek taǵdyryn anyqtap, jalpyǵa ortaq put dinin kir­gizýi arqyly olardy bir tanym men múd­dege biriktirip ketkeni úshin de Shápı patshaıymǵa mıllıardtar eli qaryzdar. Biraq, Shápıdiń «Shan dýdy» – Kók­jaılaýdy jazǵy saraı etken aqylynyń qaıyry uzaqqa sozylmady. 1368 jyly «toqash toıy» bastalyp, mońǵol ımpe­rııasynyń uly qaǵany Toǵan-Temirdi qytaı jerinen qýyp shyqty. Jońǵardyń – jotalanýy, jońǵarlardyń, soǵan ilese mońǵoldardyń, solardy óksheleı qýǵan mánjýlerdiń, sol «joryq kóshiniń» ornyn ıemdenip qalǵan keıingi qytaı ımperııasynyń qazaq dalasyna qaraı jappaı qotarylýy osy «toqash toıyna» tikeleı qatysty. Muny bilmeı, bizdiń ultymyzǵa zaýal bop tóngen «joń­ǵar shapqynshylyǵynyń» túpki máti­bin túsiný múmkin emes. Sondyqtan da, osy arada qysqasha qaıyra ketemiz. Onyń mánisi mynadaı: mońǵoldarǵa ábden kektengen qytaı shektileri olardy qalaıda qulatýǵa tyrysady. Sol maqsatqa jetý úshin, naýbaıhanada pisi­riletin toqashtyń ishine: «1368 jyly qyrkúıektiń 31 juldyzy kúni túngi saǵat 12-de árkim ózi­niń mońǵol qojaıynyn óltirsin. Sol sátten bastap ult-azattyq kóterilis bas­talady», – degen jasyryn úndeý salyp taratady. Sol kezdiń ózinde júz mıllıon qaraly qalyń qytaı bir túnniń ishinde pań-shuńsyz jatqan mońǵol-qojaıyndaryn shetinen baýyzdap shy­ǵady. Dereý Hanbalyqty (Beıjińdi, ıaǵnı, soltústik astanany) basyp alyp, mońǵoldyń sońǵy qaǵany Toǵan-Temirdi Kókjaılaýǵa – Shandýge yǵystyrady. Keler jyly 20 shilde kúni odan da qýyp shyǵady. Toǵan-Temir keler jyly, ıaǵnı, 1370 jyly qazirgi Ishki Mońǵolııanyń Tuńııaý aımaǵynda qusadan óldi. Osydan keıin mońǵol ımperııasy al­ǵashynda: shyǵys-soltústik, batys-oń­tús­tik handyǵy bolyp ekige bólindi. Biri – negizinen halha mońǵoldar, qytaı­lardyń bodan handyǵy, ekinshi jartysy – Aryq-Buǵanyń dárgeıindegiler jartylaı derbes handyq qurdy. Toǵan men Esenniń oırat handyǵy tarıh sahnasyna shyqqanda aýmaly-tókpeli ómir súrdi. Aqyry, áýeli – qytaıdyń Mıń patshalyǵynyń jaıaý sherikteriniń ekpininen, sodan keıin mánjýlerdiń atty áskeriniń tepkisinen yǵysqan joń­­ǵarlar qazaq dalasynyń etegin basty. Uly qazaq-noǵaı dalasynan basqa olardyń jany qonaq tabatyn keńistik te qalmap edi. Al Saryarqa men Ertis, Edil-Jaıyq, Syrdarııa boıynda olardy taǵy da sol sonaý Saryózen (Hýanhe) men Sardalada (Ordosta, búgingi QHR-daǵy Ishki Mońǵolııada) «máńgilik qal­ǵan» jalaıyrlardyń, naıman­dar­dyń, merkitterdiń, qońyrattardyń, al­­shyn­dardyń eki júz elý jyl buryn ba­tysqa yǵysqan ekinshi jartysy qy­lyshyn jalańdatyp kútip turdy. Olar óziniń burynǵy rý ataýlaryna ortaq alash uranyn alyp, Qazaq handyǵyn quryp, ult bolyp uıyp kele jatyr edi. Oırattardyń tildik jáne áskerı dástúrine beıimdelgen túrkitektester birte-birte mońǵoltildene bastady. Bulardy, qazaqtar (qalǵandar, máńgilik sonda qalmaq» dep) sol ǵasyrdan bastap olardy «qalmaq» atandyrdy. Keıin bul ataý «jońǵarlarǵa» buıyrdy. Sol «toqash toıynan» keıin araǵa ondaǵan jyldar salyp baryp qaǵanattyń oırat pen qytaıǵa, mánjýge ketken qary­myn oırat qyzy Mandýhaı qaıtardy jáne jaı qaıtarmaı, oırattardyń jalyn kúdireıtip ketti. Aty ańyzǵa aınalǵan «Shyńǵys qaǵanatyn múldem quryp ketýden saqtaǵan», «qaǵanattyń qutqarýshy anasy», «Shyńǵys qaǵannyń rýhyn oıatqan», «danyshpan hanym», «Shy­ǵystyń Janna d* Arki» atan­ǵan, keıingi qazaq handyǵynyń «ata dush­­­­pany» – jońǵarlardyń tarıh sah­na­syna shyǵýyna múmkindik bergen dańq­ty «Mandýhaı qatyn» kim edi jáne altyn uryqtyń handary men hanza­dalarynyń bir de biri jetpegen dańq­qa oırat qyzy Mandýhaı qalaı jetti? Taǵy da sol erli-zaıypty Roman men Irına Pochekaevtardyń paıymdaýy­men qysqasha tápsirleýge kóshemiz. Us­ta­nymymyz – uǵymdy bolýy úshin osy oqymystylardyń: «Sonymen qatar, jo­ǵary bılikke umtylǵandardyń ishinde, Shyńǵystyń óz áýletine jatpaıtyn, Shyńǵys hannyń aǵa-baýyrlarynyń tuqymdarymen qatar, «altyn uryqqa» áıelder (qatyndar) áýleti jaǵynan alys­tan kep qosylatyn jıender – oırat ulysynyń bıleýshileri de boldy» – degen pikirin nazarǵa iliktire ketemiz. Sonymen, Mandýhaı qyz kim? Álqıssa, muny paıymdamas buryn, ótkendi eske túsire ketýge májbúrmiz. «Altyn uryqtyń» tozyǵy shyǵa bas­taǵan tusynda boıjetken Mandýhaıdyń bolashaq baq-talaıyn anyqtap bergen de sol azǵan urpaqtyń arsyz nápsi­qu­marlyǵy edi. Taq muragerligi úshin ǵana emes, biriniń áıeline biri qumartyp, aǵasy týǵan baýyryn óltirip, kelinin baýyryna basty. Sondaı beıbastyqqa Elbek han da (1392-1399) baryp, týǵan uly Qarǵysuq qontaıjyny oırattardyń kósemi Quqaı-taıdyń qolymen óltirip, kelinin qoınyna saldy. Biraq Úlzeıti újin namysty bolyp shyqty. «Jeńgetaıyń Quqaı-taı meni zorlamaq boldy» – dep aq tósine yryqsyz qonǵan quzǵyndy arandatyp tyndy. Elbek han «jengetaıyn» taban astynda óltirdi. Keıin munyń jalǵan ekendigi anyqtalǵan soń, óziniń týǵan qyzy Samýrdy «jeńgetaıynyń» uly Batýly-shınsanǵa uzatty. Soǵan qara­mastan, Quqaı-taıdyń uldary ákesiniń kegin kektep, Elbek handy óltirip tyndy. Osy arada jońǵarlardyń «kekti besik enesi» bolyp tabylatyn jáne bizdiń taqyrybymyzdyń nysanyn ashatyn mońǵol-oırat arasyndaǵy «Úlzeıti kelin» týraly áfsanany tolyq keltirýdi oryndy sanadyq. Álqıssa, «Elbek han ıt jyly (1394) taqqa otyrdy. Bir joly ańǵa shyqqanda qar ús­tinde ólip jatqan aq qoıandy kórip: «Eti qardaı appaq, al ajary myna qan sııaqty qyrmyzy áıel bar ma eken dúnıede?» – dep nókerlerinen suraıdy. Sonda oırat Qutqaı-Tafý (Quqaı-taı) óziniń soryna oraı: «Nege bolmasyn, bar» – dep jaýap beredi. «– Ol kim? Kórýge bolmas pa eken?» – deıdi yntyǵyp. « – Eger siz ony shynymen kórgińiz kelse, aıtaıyn, ol sizdiń týǵan kelinińiz» – deıdi Qutqaı-Tafý. Sonda Elbek han Qutqaı-Tafýǵa: «Ýa, kórmegendi – kórgizgen, shól qandyratyn alystaǵy sýsyndy ańsattyrǵan, sen, meniń Tafýym, jónel de jolyn tap!» – deıdi. Ol Begedji (Úlzeıti) kelinge: «Sizdiń aıdaı júzińizdi bir kórýge qumartyp, meni jeńgetaılyqqa jiberdi» – dep hannyń sálemin jetkizedi. Begedji kelin ashýlanyp: «Jer menen kók qosyla ma eken, óziniń kelinin hannyń ózi qoınyna sala ma eken? Qara tóbetke uqsaǵan ákesiniń qylyǵyn hannyń uly Dúgiren-Temir kórse qaıtedi?» – dep jaýap beredi. Kelininiń bul sózin kóńiline de almastan nápsiniń býy kózin baılaǵan Elbek han óziniń týǵan ulyn óltirip, kelinin qoınyna salady. Darýǵa dárejesinen dámetken Qutqaı-Tafý ordaǵa keledi. Begedji (Úlzeıti kelin) Tafýdy otaýyna shaqyryp, handy osynda kúte turýyn ótinedi. О́zi eki qaltaly torsyq aldyryp, bir jaǵyna eń zári kúshti sharap, ekinshi qaptalyna kádimgi sý quıyp, sýdy ózi iship, Tafýǵa: «Sen meniń az bedelimdi zoraıttyń, meniń mánsiz tánimdi mándi ettiń, Begedji kelin atymdy – «qatyn» (ımperatrısa) ettiń. Kel!» – dep sharap ishkizip, sylqıta mas qylady da, Tafýdy óziniń tósegine jatqyzady. Sodan keıin shashyn jaıyp jiberip, betin tyrnap jyrtyp, hanǵa: «Sen joqta Qutqaı-Tafý meni zorlady» – dep shapqynshy jiberedi. Ashýlanǵan Elbek han Qutqaı-Tafýdy qýyp júrip óltiredi. О́ziniń bir saýsaǵynan aıyrylady. Qutqaı-Tafýdyń jon arqa etin bileýleı tilip «qatynyna» sálemdeme retinde joldaıdy. Begedji kelin hannyń saýsaq qany men Tafýdyń jon etiniń maıyn shyrynǵa qosyp shaıqap jiberip: «О́ziniń ulyn ózi óltirgen hannyń qany men meniń myrzamnyń ólimine sebepker bolǵan Qutqaı-Tafýdyń jon maıy maǵan tábárik bop buıyrypty. Mine, qatynnyń kegi qarymtasymen qaıtty degen osy! Báribir bir ólim!» – dep iship salady. О́ziniń kinásin ózi moıyndaǵan han ári kelini, ári qatynyna jaq asha almaıdy (E.I.Kychanov). Al Qutqaı-Tafýdyń jazyq­syz ekenine kózi jetken Elbek han onyń uldary – Banýla-jaısan men Úgýshi-hashıǵýdyń qaramaǵyna 40 myń oırat jasaǵyn beredi. Olar 1399 jyly Elbek handy óltirip, áke kegin qaıyryp, mońǵoldardan bólinip shyǵyp, oırat ulysyn qurady. Mine, jońǵar qontaıshylary ómirge kelgen kekti besiktiń alǵashqy «qandy áldıi» osyndaı. Al Elbek hannyń qyzy Samýr han­­shaıymnan týǵan Toǵan men Esen qon­taıshylar, ıaǵnı, jıender, 1438 jyly Úgedeıdiń nemeresi Adaıdy óltirip, úlkeni – Toǵan han taǵyna otyrdy. Ol búkil oırattyń basyn qosqan soń endi muqym mońǵoldy biriktirýge umtyldy. 1440 jyly qytaıǵa joryqqa attanyp bara jatyp, jolaı Shyńǵys hannyń árýaǵy qonǵan «segiz aq boz úıge» táý etedi. Rásim kezinde: «Seniń qaǵanat qurǵan kezińdegi uryǵyńnan meniń boıymdaǵy uryq esh kem emes» – degeni úshin qaǵannyń árýaǵynyń qarǵysyna ushyrapty-mys. Kıiz úıden syrtqa shyqqanda arqasyna qadalǵan eki jebeniń jaraqatynan qan saýlap turypty. Bul qadalǵan jaı jebe emes, qaǵannyń qarǵys jebesi eken-mys. Biraq, tarıhshylar Toǵan han óziniń oırattarynyń, ne qytaı jansyzdarynyń qolynan qaza tapty dep paıymdaıdy. (jalǵasy bar) Tursyn JURTBAI.