Rahıma

HH ǵasyr basyndaǵy ult zııalylarynyń ańsaǵan armany el táýelsizdigi, Qazaq eliniń jeke memleket retinde qalyptasýy bolatyn. Osy jolda ómirlerin qıǵan keshegi ult kósemderiniń biri, Alashtyń ardaqty uly Haıretdın Bolǵanbaev týraly sońǵy jyldary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary zertteýimen birqatar qundy eńbekter jaryq kórdi. Osy jazbalardy oqyp otyrǵanda kózimizge tez túsetin, kóńilimizge kórkem sezim uıalatatyn bir esim bar. Ol – Haırekeńniń jary Rahıma Ákparqyzy. Haıretdın qaıratkerdiń ómirinde bul adam qandaı ról atqardy? Rahıma apaı Haırekeńniń azamattyq ustanymyn qalaı baǵalady, ekeýi qansha perzent súıdi, olardan taraǵan urpaqtar qazir qaıda turyp jatyr, biz olardy bilemiz be? Jaqynda H.Bolǵanbaev qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti, Alash ardaqtysynyń nemeresi Jambyl TUIаQULYMEN jolyǵyp, suhbattasqanymyzda, Rahıma Ákparqyzy Halfına týraly biraz qyzyqty maǵlumattarǵa qanyqtyq. – Qashanda analardyń orny bólek. Tul­­ǵa­lar taǵdyry týraly baıandaı kele, soqpaqtardan soqtaly dúnıeler taýyp otyratynymyz sondyqtan... 2005 jyly f.ǵ.d., professor Dıhan Qamzabekulynyń quras­tyrýymen jaryq kórgen «Haıretdın Bolǵanbaev. Shyǵarmalary. Taǵylymy» kitabynda Alash ardaqtysy jaıynda jan-jaq­ty aıtylyp, tarıhtyń aqtańdaq betterinde kúni búginge deıin áli tolyq zerttelip bitpegen nebir aımańdaı analarymyz bar ekenine kózimizdi jetkizedi. ...Sol sebepti biz de áńgimemizdi Haı­rekeńniń jary Rahıma apaıǵa arnasaq. Ol kisiniń kózin kórgen adam retinde ózińiz ne aıtar edińiz? – Osy jınaqqa anam Gúlnár Bolǵan­baevanyń «Ákem Haıretdın jáne taǵdyr taǵylymy týraly aqıqat» degen esteligi engen. Onda naǵashy apamyz Rahıma Ákparqyzynyń Haıretdın atamyz «halyq jaýy» bolyp ustalyp, ıtjekkenge aıdalyp bara jatqan kezdegi basynan keshken aýyr jaǵdaıy baıandalady. Zobalań jyldar náýbetin bastan keshken Rahıma apamyzǵa qazir tańǵalatynym, sonaý ıt arqasy qııanǵa, Arhangelskige atamyzdyń artynan ózi izdep barady. Ne degen erlik! Ne degen qaı­sarlyq! Áke-sheshesi «halyq jaýy» atanǵan baıǵustar úreılenip amalsyzdan aty-jónderin aýystyryp, óz tekterinen tirideı bezgeni týraly naqty derekter tarıhta tolyp jatyr. Jurt munyń atynan qaradaı shoshyp júrgende, baýyryna baýyr eti balalaryn qysqan kúıi jarynyń artynan jasy sorǵalap qalaı izdep barǵanyn, sondaǵy erligi men órligin anam Gúlnárdiń aýzynan kózimizge uıqy tyǵylǵansha talmaı estı berýshi edik. ...Sondaı mahabbat qazir bar ma ózi? Kir­shiksiz sezim saqtalǵan ba? Áı, qaıdam, búginde súıispenshilik, adaldyq týraly áńgime tıegin aǵyta bastasań, jastarymyz qulaǵyn basyp, keri burylyp ketýge beıim turady. «Shynaıy mahabbat» deseń, saǵan ómirde artta qalyp qoıǵan bir eskirgen, kónergen jádiger sııaqty qaraıdy. Túsinbeıdi. Senbeıdi... Al, men Rahıma apamyz sııaqty ómiriniń sońyna deıin jaryna adaldyǵy men tazalyǵyn saqtaı bilgen, sezimi áppaq qardaı pák jandarǵa rıza bolǵanym sonshalyq, «shirkin olardyń otbasylyq ónegesi týraly búgingi jastarǵa udaıy sabaq ótiletin bolsa ǵoı?» deımin. Mektepterde, joǵary oqý oryndarynda sondaı kirshiksiz taza analarymyzdyń ǵumyry men jasaǵan tirligi tárbıe saǵatyna paıdalanylsa, odan ata-ana da, ustaz da esh utylmas edi. О́ıtkeni, barlyq bále-báter ótkendi múlde umytyp ketýden týyndap jatyr. Burynǵylardyń jaqsy qasıetterin qadirlep, jalǵastyryp ustap tura almaǵandyǵymyzdan paıda bolýda. Adamzat qalaı ózgergen? Rahıma apam­nyń sarǵaıǵan tarıhı sýretterine kózim túsip ketkende basyma sondaı túrli-túrli oılar keledi. ...Jaryqtyq Haıretdın atamyz Qorǵal­jynnan eki shaqyrym jerdegi Josaly aýylynda týǵan. Munda kileń mal baqqan, sonymen jan baqqan qazaqtyń qarapaıym aýyldary qonys tepken. Nura ózeniniń boıy. Tabıǵaty óte baı, qunarly óńir. 1910 jyly ań aýlaýǵa shyqqan jurt jer qazyp jatyp, sol jerden Qoja Ahmet Iаsaýı kesheninde kezdesetin birtalaı qundy jádigerge tap bolǵan. Endeshe, tarıhı oryn. Qadaý-qadaý súbeli dúnıe osynda jatyr. Munda K.Aqyshev atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynan Maral Habdýlınanyń arnaıy zertteýi nátıjesinde tórt birdeı tarıhı súıek tabylǵan. Qazaq eliniń negizin qalaýshy handarymyzdyń biri – Áz Jánibektiń súıegi osy topyraqtyń astynan shyqty. Alaıda, ókinishke qaraı, tarıhı orynǵa tabandy túrde zertteý júrgizilmeýi, qarjynyń bólinbeýi saldarynan is aıaqsyz qaldy. – Týǵan jerdiń tarıhyn tereń biletin adam ekenińiz kórinip tur. Bulardy kimderdiń aýzynan jazyp alǵansyz? – Anam marqum 10 synypty bitirgennen keıin ile-shala turmysqa shyqqan. On bala tapqan altyn qursaqty analardyń biri. Keńes kezeńinde áıel baıǵustar bosanady eken de, etek-jeńin jııýǵa shamasyn keltirmeı olardy jumysqa shyǵaryp jiberetin kórinedi. Sheshemizdiń ma­mandyǵy – muǵalim. Ákemiz mektep dırektory retinde aýyldaǵy 4 synyptyq mektepti áýeli 7 synypqa, odan keıin 10 synyptyq bilim oshaǵyna aınaldyrǵan. Laı tasyp, sol mekteptiń qabyrǵasyn óz qolymen kótergen. Ákemizdi «halyq jaýynyń» qyzyna úılengen degen aıyptaýmen partııa músheligine qabyldamaı qoıǵan. Soǵan qaramastan anamyz 40 jasynda Lenın ordenin taqqan. Ákem dúnıeden ozǵannan keıin dırektorlyq qyzmetti ózi jalǵastyrǵan. Qazir Sabyndynyń orta­lyǵynda ákemizdiń atynda kóshe bar. Al álgi mekteptiń aldyna anamyzǵa memorıaldyq taqta qoıyldy. – Al, Rahıma apaı qaıda oqyǵan jáne nemen aınalysqan? – Ol kisi saýatty, kózi ashyq adam bolǵan, bes ýaqyt namaz oqyǵan. Tuqym­dary shetinen solaı, ilim qýǵan jandar. Myna kitapta Jaıyq Bekturovtyń «Uly hannyń urpaqtary» atty eńbegi berilgen. Osynda Táýke hannyń shejiresin bylaısha tarqatady: Táýke, odan – Sámek, odan Esim, odan – Qudaımende, odan – Bek, Bóri, Arys­tan, Sánııaz, Qońyrqulja. Mine, osy Qońyrqulja dep aıtyp otyrǵan kisiniń bir ulyna Sh.Ýálıhanovtyń teteles qaryndasy, 1837 jyly týǵan Bádiǵuldy aıttyrǵan. Bádiǵuldan tórt ul týady. Úlken ulynyń aty – Sultan. ...Shyńǵysqyzy Bádiǵuldy halyq hannyń qyzy, hannyń kelini dep tóbelerine kótergen. Jasy 90-ǵa qaraǵan shaǵynda namaz oqyp otyryp, kóz jumady. Osy eńbekten jáne oqyp bilgenim, asqan oqymystylyǵymen tanylǵan Sultan Abylaevtyń sulý jıeni Rahımaǵa sol kezderi Sáken Seıfýllınniń ádeıilep jyr arnaǵandyǵy. Bádiǵul báıbishe Táýke hannyń tuqymynan shyqqandyqtan, tóreni tek tórege ǵana úılendirgen, bári ol kisige qulaq asqan, tyńdaǵan. Sózin jurtqa eki etpeı oryndatqyzǵan. Bizdiń sheshemizdiń sol kisige qatty uqsaıtynyn Rahıma apamyzdyń aýzynan estigenbiz. Muny ol kisi jaı aıta salmaǵan shyǵar. Bolmasa Sabyndyda on jyl mektep dırektory bolyp tegin adam jumys isteı me? Aýdannyń hatshysy orys kisi edi. Solarǵa ózin moıyndatqan marqum anamyz shynymen de ishki rýhy temirdeı myǵym adam edi. Bizdi mektepte júrgende famılııamyzben ataıtyn. Shekten tys erkeletpeıtin. Bizge: «Adal eńbek etińder. Árdaıym arlaryńdy taza saqtaı bilińder» dep aqyl-keńes beretin. Úkimettiń jerde bos jatqan bir nársesin al­ǵyzbaıtyn. ... Tarıhqa boılaı tússek, Rahıma sheshemiz Bádiǵuldyń kózin kórgen kisi boldy ǵoı. Bádiǵul 1927 jyly qaıtys bolǵan. Ol ýaqytta sonda Rahıma apamyz ájeptáýir jasta bolǵan. Iаǵnı, ol kisiniń tárbıesin kórgen deýge tolyq negiz bar. Shota Ýálıhanov bizdiń sheshemizdi izdep artynan talaı ret kelgen. Almatydan kelgen saıyn quran baǵyshtaıtyn. Rahıma sheshemiz bizdi óte jaqsy kóre­tin, biraq eshqashan sholjańdatpaıtyn. «Jatypisher bolmańdar» dep, bárimizdi jatpaı-turmaı jumysqa jegetin. «Sheshe­lerińe kómektesińder», deıtin. Áıteýir dalaqtap dalada qydyrýymyzǵa jol ber­meıtin. Jazdygúni demalysta naǵashy­myzdyń úıine baryp jumys isteıtinbiz. On tórt jasymda qurylysqa aralasyp, alǵash ret 140 teńge aılyq taptym. Ol ýaqytta bul qyrýar aqsha. Bizge solaı talap qoıýmen qatar, óziniń de qoly bir sát tynym tappaıtyn, qashan kórseńiz, is tigip otyrady. Jáne qolynan kelmeıtin dúnıesi joq, kórpe, matras, syrt kıim, bárin tigetin. Qazirgi baıdyń balalarynyń boıynda munyń biri joq. Aq saýsaq. Daıyn asqa tik qasyq. Keýdeleri shalqaq. Baıǵa, baılyqqa jurttyń jıirkenish sezimin týǵyzǵandar solar. Al baıaǵy zamanda baıǵa syı-qurmet múlde basqasha bolatyn. Keńes úkimeti baılarǵa jappaı qara sııa jaǵa saldy. Rahıma sheshemiz sııaqty tekti tuqymnyń urpaǵyn kórgen bizderdiń esteligimizde olar týraly múlde bólek syrlar shertiletini sodan. Biz ol kisiniń kózin, ózin kórdik. 1986 jyly qaıtys bolǵanda es jıyp, etek jaýyp qalǵan shaǵymyz. Janarymyzǵa jas irkildi. Qara jerge qımaǵan shyǵarmyz. Jatqan jeri jánnatta bolǵyr, nemereleriniń eshqaısysyn bóle-jarmaıtyn. Úsh balasynan 16 nemere, shóbere súıdi. – Ol kisiniń taǵy qandaı qasıetteri esi­ńizde? – Aq jaýlyǵy jer syzyp otyrǵan sáti kóz aldymnan ketpeıdi. Keıde áldenege alańdasa qumalaq salatyn ádeti bar edi. Bir ǵajaby, qumalaq boıynsha aıtqandary dál keledi. Maldy aýyl bolǵannan keıin el ishinde túrli jaǵdaılar oryn alyp jatady. О́risten mal qaıtpaı qalady, bolmasa ury-qarylardyń quryǵyna túsip qalady degendeı. Sóıtip joǵalǵan maldyń tarıhyn apamyzdyń qumalaǵy minsiz baıandap beretin bizderge sonyń bári qyzyq. Emtıhandy qanshaǵa tapsyryp keletinimizge deıin jaryqtyqtyń jańylyspaı aıtyp otyratynyn qazir eske túsirsek, ómirimizge qandaı keremet tulǵanyń shýaǵy quıylǵanyn kóremiz. О́z anamyz depýtat boldy. Máskeýge jıi sapar shegedi. Biz balamyz, saǵynamyz. Sonda ana kisi qumalaǵyn shashyp jiberse, quddy bir esikten kúlimdep anamyz kirip keletindeı soǵan qatty senemiz. Apamyzdyń qumalaǵy sıqyrshynyń taıaǵyna uqsap ketedi. О́ıtkeni, ol eshqashan aldap kórmegen. Ne aıtsa, sol aýmaı oryndalady. «Myna kúni keledi», deıdi. Sol kúni anamyzben qaýyshamyz. O, toba-aı, deseıshi. Kóripkeldigi bar kórkem minezdi jan edi. – Otbasy, balalary týraly aıtyp ber­seńiz. – Murat esimdi uly sharýashylyq basqardy. Onda 50 myń qoı, eki myń iri qara mal boldy. Osy qaladan 250 shaqyrymdaı jerde. Murat ulynyń kishisi. Biraq soǵan qaramastan, ol kisiniń «balam bastyq» dep shalqaqtaǵan kezin kórgen emespiz. Kóshe­de kóringenmen amandasyp, shurqyrasyp qalady. Bólimsheden kelgen adamdardy úıge ertip ákeledi. Dastarqannan dám tattyrmaı jibermeıdi. Qazir solaı bir sharýashylyq basshysynyń úıine bas suǵyńyzshy. Esiginen qalaı syǵalatar eken? Aýlasynda qabaǵan ıtin abalatyp qoıady. Shirkin, bizdiń Rahıma sheshemiz baıdyń tuqymy bolǵanmen, sondaı kishipeıil jan edi. Munymen qoımaı bizge de qarapaıym bolyńdar deıtin. Qara halyqtan asyp-tasyp ketpeıtin. Kópke qaraılassańdar, qaıyrymdy bolsańdar Qudaı senderdiń de qoldaryńdy bos qaldyrmaıdy, nesibesin beredi, deıtin. – Bul kisi ózi qansha qursaq kótergen? – Alty qursaq kóterdi. Úsheýi sábı kezinde shetinedi. 1937 jyly Qyzyljarǵa kóship kelgen. О́ıtkeni munda kelse, kóp qııanat tartpaq. Qa­shýǵa májbúr bolady. Eki naǵashym sol jerdegi zooveterınarlyq tehnıkýmǵa oqýǵa túsýge keńes beredi. Olar oqý bitirgen, soǵysqa qatysqan kisiler. Soǵystan keıingi jyldary naǵashym Mu­rat mal dárigerlik ıns­tıtýtyn bitiredi. Bizdiń anamyz Gúlnár osy jerdegi mektepti aıaqtaǵan. Soǵys bitken soń repressııa toqtatylady. Sheshemiz 1945 jyly Qyzyljardan elge kóship keledi. Murat, ekeýi osyndaǵy №1 mektepte oqıdy. Sol lıseıdi anam úzdik bitirip shyǵady. Qalada ómir súrý qıyn bolǵandyqtan sheshemiz Qorǵaljyndaǵy Aryqty aýy­lyndaǵy mektepke baryp, muǵalim bolyp isteıdi. Sol ýaqytta soǵystan oralǵan ákemizge aǵalary aıtady: «Ana Aryqtyda Haıretdınniń kórkine aqyly saı qyzy turady, soǵan úılenseń qor bolmaısyń» dep. Eki aýyldyń arasy 30 shaqyrym jol. Jerdiń shalǵaılyǵyna qaramastan ákem anamyzdy arnaıy izdep barady. Sheshemizdi kórgen zamatta oılanbastan sóz salady. «Sen, maǵan unaısyń, men saǵan úılenemin» dep qysqa qaıyrady. «Halyq jaýynyń» qyzy ekenin bile tura solaı istegen. Ákem qaıtys bolǵanda men bar-joǵy on jasta ǵana bolatynmyn. Rahıma sheshemizdiń óte aqyldy, parasatty jan bolǵanyn álginde aıttym. Ol kisi kóp oılanbaı, tez sheshim shyǵarady. «Ata-tegi belgili adamdar eken, qyzym, «turmys quraıyq dese, kelisimińdi ber» dep aqyl aıtady. Sodan ekeýi otaý qurady. Ákem bilim alý kerek dep sheshedi. Sóıtip, Qaraǵandyǵa oqýǵa barady. Onda Molotovtyń ınstıtýty bolatyn. Munda eki jyl oqısyń. Soǵysqa deıin ákem sony bitirgen. 40-shy jyly elge joly túspeı, Jezqazǵan oblysy, Qarsaqbaıǵa attanady. Qarsaqbaıda ol kisi Qanysh Sátbaevtyń balalaryn oqytady. Iаǵnı ákem Qanysh Sátbaevpen etene tanys bolǵan. Ákemniń ómir joly bólek hıkaıa. Ol jáne K.Aqyshevqa da dáris bergen. ...Kóp uzamaı ákemizdi áskerge alyp ketedi. Baıdyń balasy degen atyna qaramastan oǵan tankıst, komandır retinde aldyńǵy shepti senip tapsyrady. Soǵys bitken soń Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń syrttaı bólimine oqýǵa túsedi. Ol ýaqyttaǵy eldiń jaǵdaıyn jurt jaqsy biledi. Soǵan qaramastan anam ekeýi oqýǵa qatar attanady. Ekeýi de oqý ornyn syrttaı bitiredi. Birine «baıdyń tuqymy», endi birine «halyq jaýynyń qyzy» degen jeleý jabylǵanyna qaramastan alǵa umtylyp baqqan olar ómir úshin kúresti. Sóıtken ardaqty ákemiz bar-joǵy 45 jas ǵana ómir súrdi. Ákeden erte aıyryldyq. Úlken aǵamyz Ormangereı, odan keıingi Abaı sábı kezinde shetinegen, Murat, Quralaı zeınetkerlikke shyqsa, Sáýle Almatyda, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, al Dostyq Qaraǵandydaǵy ákimshilikte bas­shylyq qyzmette. Erkin «Qazmunaıgazda» isteıdi, Almagúl – salyq komıtetinde maman. Jalpy, bárimiz joǵary bilim aldyq. 36 jasynda jesir qalǵanyna qaramastan anamyz bizge joqshylyqtyń zardabyn tartqyzǵan emes. Rahıma anamyz sııaqty ol da qaıratty, ójet, qaısar jan edi. – Haıretdın Bolǵanbaev qaı jyly aq­taldy? Ol týraly anańyz kóp eńbek jazdy dep aıtyp qaldyńyz... – Álıhan Bókeıhanovtyń aty bertinde halqymen qaýyshsa, al ol kisi alǵashqylardyń qatarynda aqtalǵan. Naqtyraǵy, atamyz 1957 jyly 1 tamyzda aqtalǵan. 1937 jyldyń qarasha­synda atylǵan. Almaty oblysy so­tynyń sheshimimen. Sheshemizge muny eshkim aıtpaı, tarıhı derek óte qupııa, jasyryn saqtalǵan. 91-92-shi jyldary telearnadan túrli derekter kórsetile bastaıdy. Elbasy tarıhshylar men ǵalymdarǵa repressııa qurbandarynyń tarıhyn zert­teýdi tapsyrǵanda, Alash zertteýshi Dıhan Qamzabekuly, Tursyn Jurtbaılar kóp eńbekter istegenin bilemiz, tipti bir Safýanov degen QazMUÝ-diń stýdenti arnaıy dıplom jumysyn qorǵaǵan. Búginde sol jigit 1992 jyly ýnıversıtetti bitirip, qazir qaýipsizdik salasynda qyzmet isteıdi. ...92-shi jyly anam osy maqsatta Almatyǵa baramyn dedi. О́ıtkeni, astanada ol kezde muraǵat joq. Naǵashyma baryp oıymen bóliskende, ol: «Ideıańa biz tolyǵymen qosylamyz, jaza ber, Gúlnár. Men aralaspaımyn» deıdi. Kishi baýyry da qoldaý bildiredi. Osydan keıin, sheshemiz 92-shi jyly quzyrly organdarǵa ákesiniń qujattaryn izdep bas suǵady. Qalalyq sot muraǵatqa jumsaıdy. Áıteýir jınaǵan qujattary óte kóp. Ekinshi jyly Almatyǵa me­niń balammen birge bardy. Memmuraǵatqa kiredi. Sóıtsek, qorda ol kisiniń 300-deı eńbegi bar eken. Haıretdın atamyz ádebıetshi, muǵalim, tilshi, din qaıratkeri... Qudaı-aý, qaı salaǵa ter tókpegen deseńshi. Eńbekterin derlik arab ǵarpimen jazǵan. Solardy ǵylymı aınalymǵa túsirýge arab tilin biletin ǵalymdy taýyp, sol kisi 30-daı eń­be­gin aýdaryp berse, al 270 shaqty eńbegi áli aý­da­ryl­maǵan kúıi muraǵatta saqtaýly. – Sonda muny qaǵazǵa túsiretin mamandar joq pa, bolmasa qarjy tapshy ma, nege toq­tap qalǵan? – Eńbekteriniń bári arabsha jazylǵan. Oǵan menińshe jaqsy biletin arab mamany kerek. ...Jurt anamdy qaısar Gúlnár dep atap ketken. Negizi qazaqtyń qyzbalany ákege jaqyn keledi dep aıtatyny ras eken. Almatyǵa barǵanda Mirjaqyp Dýlatovtyń qyzy Gúlnár apaıdy izdep taýyp alady. Ol kisiniń áke rýhyna degen adaldyǵyn qurmet tutamyz. Gúlnár týǵanda Mirjaqyp atamyz Orynborda bolǵan eken. Sonda atamyz syılyǵymen barǵan. Dos­tyń qurmetine bizdiń ákemiz de qyzynyń atyn Gúlnár dep sáıkestendirip qoıady. Taǵy bir tańǵalarlyǵy, anamyz «halyq jaýynyń» qyzy retinde qýdalaýǵa ushyrasa da ata-tegin ózgertpeı, sol Bolǵanbaeva bolyp qala bergen. ...2002 jyly elordadaǵy S.Seıfýllın murajaıynda bir jınalys ótedi. Sol jerde anam belgili ǵalym Dıhan Qamzabekulymen tanysady. Astanaǵa qonys aýdarǵan bette ol Bolǵanbaevtardyń urpaǵyn izdep, anadan bir, mynadan bir surastyryp júripti. Biraq eshkim bilmeıdi. Endi, mine, sol kópten beri oıynda júrgen adamy aldynan ózi shyǵyp tur. Al, Haıretdın atamyzdy bul óńirde bilmeıtin jan joq. О́ıtkeni, ólkelik partııa komıtetinde qyzmet istegen. ... Sol tanystyqtan keıin Dıhan baýyrym úıge kelip, kitapty qalaı shyǵarýdyń jón-jobasyn kórsetedi, biraz sýretterdi tapsyrady. – H.Bolǵanbaev esimin Qorǵaljynmen baılanystyratyn qandaı tarıhı oryndar saqtalǵan? – 1926 jyly Qyzyljarda júrgen jerinen bul kisini shaqyryp: «Siz Qorǵaljynnyń týmasysyz. Sonda baryńyz da, sharýashylyqtardy qosyp, aýdan ortalyǵyn ashyńyz» dep tapsyrma júkteıdi. Qasyna qosyp eki adam bergen, bireýi chekıst, ekinshisi de syrttaı baqylaýshy adam. Bul kisi Qorǵaljynǵa barǵannan keıin eldegi barlyq aqsaqaldardy jınaıdy. Ár aýyldyń arasy 7-8 shaqyrym jol. Sosyn halyqqa: «Nuranyń myna jeri malǵa sondaı shúıgindi, qoqıqaz kelip qonatyn tabıǵaty da tamasha. Munda qustyń 300 túri bar, oǵan alýan túrli ańdy qosyńyz. Osy jer ortalyq bolady» degen eken. «Sen bala, bizdi myna túrińmen ashtan qatyrǵaly kelgensiń-aý» dep ájeptáýir shamdanǵan shaldar da bolǵan. Sonda Haırekeń : «Qoný, kóshý, jaılaý, qystaq degen atymen bolmaıdy endi. Bul jer ortalyq bolady» dep kesip aıtady. Sol shaldardyń shet jaǵasyn óz kózimmen kórgenmin. Olar bizge: «Oqyńdar, oqyńdar» dep aqyl-keńesin úıip tókti. Mal degen qalady. Al, keleshek oqyǵan, kózi ashyq adamdyki. Saýatsyzdy myna úkimet adam eken demeıdi, sol úshin oqý kerek» degen. Keıin Goloshekın halyqty malynan aıyryp, qoldan ashtyq uıymdastyrmady ma? Sony atam jaryqtyq qalaı bilgen. Qorǵaljynda segiz kól bar. Osy segiz kóldiń jaǵasynda balyqty talǵajý etse de halyqtyń ashtan qyrylmaıtynyn sezgen-aý. Qorǵaljynnyń qazaǵyn qyrǵynnan aman alyp qalǵan sol kólder edi. Ol jerde zaýyt salyndy, sondaı-aq, Qonaevtyń saıajaıy turǵany tarıhtan málim. ...Qorǵaljyndaǵy atamyzdyń qyzyl kir­pishten saldyrǵan mektebi áli kúnge deıin qabyr­ǵa­sy buzylmaǵan kúıi saqtaýly. Aýrýhana tur. Aýdandyq partııa komıtetiniń ornynda qazir muraǵat úıi tur. Terezesine deıin aman. Qorǵaljynnyń ortalyǵyna sińirgen eńbegi zaıa ketpedi, qazir de olar halyqqa qyzmet etip keledi. Qorǵaljynnyń ortalyq kóshesi Haıretdın Bolǵanbaev atynda. 2004 jyly atamyzdyń 110 jyldyǵy atap ótildi. Ol ýaqytta áli Rahıma sheshemizdiń kózi tiri kezi bolatyn. Úkimet basshysy, Imanǵalı Tasmaǵambetovke hat jazdy. Mereıtoı Qorǵaljynda atap ótiletin boldy. Biraq keıin ne sebepten ekeni belgisiz, aqyr sońynda toı Sabyndyda ótti. Jaraıdy... ...Bul sharaǵa marqum Jomart Ábdi­halyqov, Erbol Shaımerdenovter qatysty. Zııaly azamattar keldi. Jınalysta onyń Qorǵaljyn topyraǵynan shyqqan aıtýly azamatymyz ekendigi, muǵalim bolǵany, Tashkentten qanshama kitap ákelgeni, balalar úıin, balabaqshalar ashqany, bilim salasyna aıryqsha mán bergeni áńgimege arqaý etildi. Qorǵaljyndaǵy mektepke H.Bolǵanbaev esimin berý kerek degen ıdeıany alǵash kótergen Jomart marqum edi. Obalyna ne kerek, bes qabatty mekteptiń aldyna taqtasy ornatyldy. Astanada 2009 jyly oǵan kóshe berildi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda, Saryaǵashtan bir kóshe beriletin bolyp sheshildi. Eki kitap jaryq kórdi. – Alash azamaty rýhyna qurmet kór­setý maqsatynda týǵan topyraǵynda ne istelinip jatyr? – Ult ulynyń eńbekterin keleshekte mektep oqýlyqtaryna engizsek, keńestik kezeń qyryqqan baıaǵy Qazaqstan tarıhynyń sholaq jeńi uzaryp, ýysymyzdy toltyratyn kitapqa aınalady. ...Keıde patrıotızm azaıyp ketti, elge, jerge qurmet sezimin qalyptastyrýdyń qandaı ilkimdi joldary bar dep qur beker daýryǵamyz. Oý, saǵaıyn-aý, oǵan túk te bas qatyrýdyń qajeti joq. Munyń bir úlgisi, mysaly, oqýshyǵa birinshi synyptan bastap mektep bitirgenge deıin Alash ıdeıa­laryn oqyta berý kerek. Haırekeńderdiń eli, jeri úshin ottan da, oqtan da yqpaı, adal qyzmet etkenin balalarǵa baıandap otyrý kerek. Bul – bir. Ekinshiden, túrli kedergilermen júzege aspaı kele jatqan taǵy bir is bar. Aýdan ortalyǵyndaǵy mektepke H.Bolǵanbaevtyń esimin berý jónindegi usynysymyz 2004 jyldan beri saǵyzsha sozylyp keledi. Sherhan Murtaza bastaǵan bir top shyǵarmashylyq adamdary 2010 jyly «Bolǵanbaevqa mekteptiń aty berilýi kerek» dep tıisti oryndarǵa hat jazǵan bolatyn. Oǵan 59 qaıratker qol qoıǵan. Ol qaǵaz Qorǵaljynǵa joldanyp, bul jerden 2011 jyly qańtarda «Berildi» degen sheshim shyǵarylady. Alaıda, moratorııge baılanysty bul is keıinge shegerilip qalǵan bolatyn. Soǵan oraı belgili ǵalymdar, mádenıet qaıratkerleri taǵy da hat joldady. О́kinishke qaraı, ondaǵylar Qorǵaljyndaǵy mektepke tarıhı tulǵaǵa jatpaıtyn bir kisiniń esimin berýdi uıǵarypty. Bizdiń ótinish hatymyzǵa jaýaby – basqa aýyldardaǵy mektepti tańdańyzdar deıdi. Qorǵaljynǵa H.Bolǵanbaevtyń sińirgen eńbegindeı eńbek joq. Aýdan ortalyǵyn qurǵan atamyz ekenin joǵaryda baıandaǵan bolatynmyn. Taǵy da qaıtalap aıtamyn. Ol kisi eki mektep saldyrǵan. Aýyl balalarynyń qonyp oqýyna yńǵaıly bolýyn oılastyryp, mektep-ınternat saldyrǵan. Bizdiń zaman ne bolyp barady ózi? «Atamnyń aty – aýylǵa, kókemniń aty – kóshege» degen prınsıp áli ómir súrip jatyr ma sonda? Áldekimderdiń namysyn taptap, dúnıeden ozǵan kisilerdiń arýaǵyn qorlaǵym kelmeıdi. Sondyqtan, nege bolsyn elge, jerge memleketke tanymal laıyqty tarıhı tulǵalardyń ǵana esimderin berý kerek. Túk bolmaǵanda áýeli ol adam Qorǵaljynǵa qashan qonys aýdarǵan, aımaq úshin ne bitirgen dep teksermeı me eken? Jáne surap otyrǵan mektebimiz týra H.Bolǵanbaev kóshesi boıynda ornalasqan. Osy sáıkestiktiń ózi bárin sheship turǵandaı. Atamyz saldyrǵan aýrýhana, mektep-ınternat sol kósheniń boıynan oryn tepken. Janynda Nura aǵyp jatyr... – H.Bolǵanbaev pen jary Rahıma Ákpar­qyzy qaıda jerlengen? – Jazyqsyz atylyp, qaza tapqandardyń kitaby qolymyzǵa tıdi. Sonda 4120 adam atylǵan eken. Sonyń ishinde Haıretdın Bolǵanbaev esimi kezdesedi. Atamyzdyń súıegin Almaty oblysy, Talǵar aýdany, Jańalyq aýylynan taptyq. Munda qazir memorıaldy keshen turǵyzylǵan. Almatydan 30 shaqyrymdaı jerde ornalasqan keshende atylǵan adamdardyń tizimi bar. Elbasyna kóp rahmet, er esimin el esinde saqtaýǵa osynshalyq qurmet kórsetkeni úshin. ...Atylǵandardy túnde mashınamen ákelip, kıimmen tóge salatyn kórinedi. Keıin sol mańaı­dan kisilerge saıajaılyq ýchaskeler berilipti. Sonda qazǵan saıyn jerdiń astynan adamnyń shashylǵan súıekteri kezige bergen. Tipti kıimderi qosa tabylǵan. Sodan keıin qaýipsizdik organdarynyń qujattaryn aqtara kelgende, sol jerde B.Maılın, A.Baıtursynov, H.Bolǵanbaevtardyń atylǵany jóninde derek tabyldy. Nemis, fransýz, Qudaı-aý aralarynda qaı ulttyń ókili joq deısiz. Mine, osy mańaıda árýaqtarǵa arnap as berildi, Quran oqyldy. 31 mamyrda atamnyń týyp-ósken jerinen topyraq aparyp saldyq. 20 kitap tarattyq. ...Haıretdın atamyz ben Rahıma apamyzdy jaı adam dep eshkim aıta almaıdy. Myna ǵajapqa qarańyz, 1986 jyly Rahıma sheshemiz Almatyda qaıtys boldy. Dáý sheshemiz Keńsaıda jatyr. Al, atamyz Talǵarda, ekeýiniń arasy sonshalyq uzaq emes. Osynyń ózi tegin nárse emes. Taǵdyr olardyń ómirin munshalyq áýrege salǵanmen, arǵy jaqta rýhtarynyń tabysýyn kórmeısiz be? Atamyz da, apamyz da soǵan qaraǵanda qasıetti adamdar bolsa kerek. Atamyz qýdalaýǵa ushyraǵanda: «Qap, saǵan beker-aq úılengen ekenmin. Ábden qajyp, jas janyń jábirlenetin boldy-aý. Meniń kesirimnen ómiriń óksikpen óte­tin boldy-aý» dep muń shaqqan eken apamyzǵa. Muny estigen Rahıma sheshemiz: «Joq, bulaı maǵan eshqashan jasyp sóz sóıleýshi bolma. Sen ne kórseń, biz de sony kóremiz» dep qasqaıyp jaýap qaıyrǵan. Bir-birin qalaı aıaǵan, qalaı aıalaǵan. Bizdiń sheshemiz sııaqty jaryn izdep, jerdiń túbine kim barady qazir? Qıyndyqqa moıy­maǵan, 83 jyl ǵumyr keshken qaıran apamyzdyń súıegi netken asyl edi, bekzat edi. Al, óz anam 84 jasynda qaıtty. Ekeýi de Allaǵa razy kóńilmen ómir súrdi. Zeınetkerlikke shyqqan soń anam namaz oqydy. Taraýıhqa, meshitke bardy. Din jolyn qatty ustanǵan sol kisilerden biz de biraz súreni jattap, úırenip, ımandylyq pen qaıyrymdylyqty júregimizge qondyrdyq.  Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». Sýrette: Torkóz kóılekti áıel – Ákbar Halfınniń jubaıy Mástýra. Otyrǵan – osy kisiniń qyzy Rahıma. Kishkene qyz – Rahımanyń sińlisi Sharafat. Túregep turǵan – Sárýar Ákbarqyzy.