Baıaǵyda bir kedeıdiń qyzy sheshesinen kórshi aýylda ótetin Naýryz toıyna barýǵa ruqsat surasa: «Baıǵus-aý, mende ne tur deısiń, «barǵyzbasyń barǵyzbas» dese kerek. Qyz sózdiń astaryna túsinbeı dal bolady. Ertesine aýyl syrtyna shyqsa biri qundyz, biri oqaly kámshat bórik, biri búrmeli qosetek kóılekke zer júgirtip kestelegen qynama bel maqpal kamzol kıip, aıaqtaryna bes taqaly bylǵary etik, shashbaý, sholpylary syńǵyrlap, qulaqtaryna aısyrǵa, úzbeli, sabaqty syrǵa, saýsaqtaryna qustumsyq, neshe túrli kózdiń jaýyn alatyn asyl tasty saqınalar taǵyp, jorǵa minip, torqaǵa malynyp shyǵa kelgen baı úıiniń qyzdaryn kórgende álgi qyz qatty qorynyp, otyra ketipti...
Sol aıtpaqshy, elimiz Táýelsizdigin alyp, oń-solymyzdy baǵamdap, joǵaltqanymyzdy túgendeýge kirisken alǵashqy jyldary saǵynyshpen oralǵan Naýryz saltanatyna birazymyzdyń «barǵyzbasymyzdyń barǵyzbaǵany» haq. О́ıtkeni, el ekonomıkasy tyǵyryqqa tireldi. Ol kezde Qazaqstanda jalǵyz ulttyq kıimder men buıymdar óndirip kelgen «Tuskıiz» fabrıkasy shatqaıaqtap, taǵdyry qyl ústinde turdy. Mine, sondaı qıyn ýaqytta úlken óndiris ornyna basshylyq jasaýdy Sáýle Slamqyzyna tapsyrýy kezdeısoq emes edi. Buǵan deıin Qazaqstan teatr qoǵamynyń óndiris kombınatynda uzaq jyldar qyzmet jasap, respýblıkanyń túkpir-túkpirindegi aýyl, qala, oblystardaǵy óner adamdaryna, sahna akterlerine ulttyq kıim tikken sheberge, sonda júrip ulttyǵymyzdy mereılendirýdiń birden bir joly – ulttyq kıimderimizdi saqtap, qalyptastyrýda jáne ony keńinen nasıhattaýda ólsheýsiz úles qosqan О́zbekáli Jánibekovtiń shákirti bolǵan jańa basshyǵa osyndaı ólara shaqta tizgindi alý ońaıǵa túspedi. О́ıtkeni, ol fabrıkaǵa kelgen kezde shıkizat bitip, moınyndaǵy qaryzyn óteı almaı, óndiris toqtap turdy. Qaıtkende de óndiristi iske qosyp, jumysshylardy jumyspen qamtyp, ári san saqqa ketken kıim úlgilerin qalypqa keltirýdi, buryn kıimniń úsh-tórt túrin ǵana shyǵarsa, endi ulttyq tigin ónerine qatysty barlyq buıymdardy shyǵarýdy jolǵa qoımaq. Munyń bári «Tuskıizdiń» jumysshylary úshin jańa nárse bolǵandyqtan, árbir jańa tapsyrystyń qasynda basshynyń ózi júrip, tetigin oılap, jobasyn kórsetip, úıretip, qadaǵalap otyrýǵa týra keldi. Basqa qıyndyqtardy aıtpaǵanda, sol jyldary 9 myń sharshy metr ǵımaratta bar-joǵy 60-70 jumysshy ǵana qaldy. Ashylǵannan beri kúrdeli jóndeý kórmegen, jartysynan kóp alańy bos turǵan sonshama úlken ǵımaratty ustap turý ońaıǵa túspeıdi. Jylýdy óshirip, tek jumys isteıtin sehtarda elektr peshin qosyp, qystyń kózi qyraýda qıyndyqtan shyǵýǵa tyrysady. Ot jaǵylmaǵan soń, qabyrǵalary kógerip, jazdy kúni ishi bazdanyp ketetin. Ári jıyrma jyldan beri eskirgen qural-jabdyqtarmen sapaly kıim tigýge tyrysady. Sondaı qıyn jaǵdaıǵa qaramastan jylyna 150-200-deı model shyǵaryp, «Tuskıizdiń» sol baıaǵy baqýatty «Tuskıiz» ekenin halyqqa tanytady. Osylaısha, Sáýle Slamqyzy, eń bastysy, ulttyq ónerge degen súıispenshiligimen, oǵan qosa tabandylyǵymen, iskerligimen, jankeshtiligimen «Tuskıizdi» qıyn kezeńde 11 jyl basqaryp, óndiristi saqtap qalady. Ol eńbekteri elenbeı qalǵan joq. «Qurmet» gramotalarymen, Prezıdenttiń Alǵys hatymen marapattaldy.
Ras, ol ýaqyttarda da, odan keıingi jyldarda da ulttyq kıimge degen kózqaras birjaqty boldy. «Shapanızasııa», «oborotqa túspegen shapan» dep ózimizdi ózimiz keleke etýge deıin bardyq. Sol kezde ǵoı, kórnekti jazýshy aǵamyz Marhabat Baıǵutov «Jahandaný men shapandaný» degen maqalasynda óz shapanymyzdy mazaq etpeıik dep, qattyraq jónge shaqyryp ta, shymbaıǵa batyryp ta aıtty.
– Egemendigimizdi alyp, erkindik berilgennen keıin dástúrimizdi jańǵyrtýdy halyq naýryz ótkizýden, ulttyq kıim kııýden bastady, – dep eske alady sol kúnderdi Sáýle Slamqyzy. – Ol bir mereke, toı boldy. Qolymyz jetti me, jetpedi me dep, ústimizge shapan, kamzol kıgenimizge qýandyq. Tekemetke salatyn oıý-órnek shapanda da, kamzolda da, aıaq kıimge salǵan oıý bas kıimde de júrdi. Qazir áleýmettik jaǵdaıymyz jaqsardy. Birte-birte halyqtyń ulttyq ónerge degen sana-sezimi, túsinigi, kózqarasy ózgerip, sapaly kıimdi izdeı bastady. Kıse jaqsysyn kıgisi keldi. О́ıtkeni, halyq sapasyz kıimnen sharshady. Al, naryqtyq zamanda muny bızneske aınaldyryp, sapany túsirip aldyq ta, jónge salýymyz qıynǵa tústi. Qasıetińnen aınalaıyn qazaqtyń qara shapany talaı kásipkerdiń baǵyn ashyp, tabys kózine aınaldy. Quddy jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptap ketti. Buryn qazaqtyń qadirlisine kıgizetin, kıse qadiri artatyn ulttyq kıimimiz qalaı bolsa solaı tigiletin boldy. Meni «shapanızasııa» degen qyjyrtpa sóz emes, sol shapandardy tigýdegi salǵyrttyq, jaýapsyzdyq kóp oılandyrdy.
...Iá, Sáýle Slamqyzy halyqtyń boıynda «e, báribir kımeıdi, japqanda jyltyrap tursa boldy» degen syńyrjaq pikir qalyptasyp qalǵanyn ashyna aıtady. Ol tek taza sapaly ári qymbat shıkizatpen jumys isteýdi maqsat tutady.
– Búginde Sáýle Slamqyzy «Tuskıizden» óz aldyna jeke otaý tigip, bólinip shyqqan «Bı-Ana» fırmasyna jetekshilik jasaıdy. О́zderiniń dúkenderi bar. Eger bara qalsańyz, quddy qazaqtyń ulttyq kıimderiniń galareıasy dersiz. Qasqyr ishikten bastap, neshe alýan erler men áıelderge arnalǵan ulttyq kıimder kózdiń jaýyn alady. Ony tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes, tek kózben kórý kerek. Bir ǵana mysal. Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq ult-aspaptar orkestri ujymynyń sahnalyq kıimi, QMDB-nyń tapsyrysymen ımamdarymyz kıip júrgen shapandar osy kisiniń qolynan shyqqan. Munda jalpy ismerlik ónerine qatysty ulttyq úrdistiń bári qamtylǵan. О́ıtkeni, qazaqtyń káde, yrymǵa toly dástúrleri óte kóp: kelin túsirý, qyz uzatý, shildehana, tusaýkeser, qorjyn,t.b. degendeı soǵan qajetti nárseniń bári bar.
– «Bı-Ananyń» da basty maqsaty – sapa. Máselen, Ortalyq murajaıdan órnegi de, óńi de saqtalyp, búgingi kúnge jetken tarıhı kıimderdi kóresiz. О́ıtkeni, olarda sapa bolǵan. Iаǵnı, sapaly zat eshqashan eskirmeıdi, tozbaıdy, óz qunyn joǵaltpaıdy. Al, búgingideı kompıýterdiń, ǵylymnyń, óndiristiń oza damyǵan, alys-beris, qarym-qatynastyń kúnnen kúnge artyp otyrǵan zamanynda bizder odan da sapaly buıym shyǵarýymyz kerek emes pe?! Burynǵydaı shıkizat qat emes, matanyń qaı túri kerek: qymbaty, arzany, tek sapalysyn tańdańyz. Sondyqtan, naryqtyń zańyna sáıkes básekege túsip, búginde bárimiz sapaly ári tarıhı dúnıe jasap júrmiz dep aıta almaımyz. Bul pikirim qyzǵanyshtan emes, ulttyq ónerge degen janashyrlyqtan dep bilińiz, – deıdi aqylyna parasaty saı, ustamy berik, bekzat bolmysty Sáýle apaıymyz.
...Iá, bar ómirin qazaqtyń ónerine arnap, bar ynta-jigerimen, kúsh-qýatymen ultqa, halyqqa qyzmet jasap, sodan lázzat alatyn Sáýle Slamqyzy, mine, osyndaı jan.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».