Malshylar marshaly

* Jazylbek Qýanyshbaev-130 Árıne, búgingi urpaqqa Jazylbek Qýanyshbaevtyń sonaý Uly Otan soǵysy jyldarynan keıin mal basyn aman saqtaý, et pen júndi mol óndirý joryǵynda júrip, memleketke pálendeı eltiri, pálenbaı kılo jún, et tapsyryp, 100 qoıdan 144 qozy alǵany bir jaǵy qyzyqsyz, bir jaǵy túsiniksiz de kórinýi múmkin. Áıtse de kez kelgen dańqqa jetkizetin jol eńbekpen salynatynyn eskersek, shopandyq kásiptiń qyr-syryn asqan bilimpazdyqpen meńgergen Jaz-atanyń ǵumyry búgingi urpaqqa úlgi bolatyndaı naǵyz ónegege toly. Jazekeńniń eńbek jolyn, ozyq tájirıbesin nasıhattaý úshin kezinde «Jazylbek mektebi» de uıymdastyrylǵan eken. Al, 1977 jyly Nurtaı Aıdarov degen qalamger Jazekeńniń eńbek joly týraly «Jazylbek mektebi» atty kitap jazypty. Kitaphanalardan surastyryp júrip áreń taptyq. Osy kitapty oqyǵanda mal baǵý degen atqa minip, qoıdy aıdalaǵa aıdap jiberip, anda-sanda qaıyryp qoıyp, keshke qaraı qoraǵa qamaı salý emes ekenin uǵasyń. Qoı baǵýdyń qyry da, syry da kóp.  Jazekeń jaryqtyq, qoıdyń sý ishkenine, qandaı shóp jegenine qarap, maldyń ne qalap turǵanyn, qoıdyń qoradaǵy jatysyna, qımylyna qarap, aldaǵy aýa raıynyń qandaı bolatynyn boljaı beredi eken. Sodan bolar, Jazylbek Qýanyshbaevty «dala akademıgi», «malshylardyń marshaly» dep ataǵan. Endeshe, Jaz atanyń mal baǵýdaǵy aıtqandary men tájirıbesi áli kúnge mańyzdy. Oǵan osy kitaptaǵy myna úzindilerden keıin kózińiz anyq jetedi. – Qoıly aýylǵa kelip, bir otardy qabyldap alǵanyma úsh-tórt aıdyń júzi bolǵan edi, – dep bir áń­gimeni bastady Álibek aǵamyz. – Bir kúni kesh túse aýylǵa kórshi sov­hozdan Jazekeń kele qaldy. Ol esik aldyndaǵy ashyq yqtyrmaǵa ıirilgen otardy syrttaı bir sholyp shyqty da: – Balam, saýlyqtaryńnyń saýyry myqty eken. Qys ortasy aý­­ǵansha kúıi taımapty. Shetinen mamyrlaı baıaý qozǵalady, munysy óte jaqsy. Biraq muny búgin nege jabyq qoraǵa qamamaǵansyń? – dep surady. – Semiz maldyń ashyq kúnderi jabyq qoradan góri yqtyrmada túnegeni jaqsy deıdi ǵoı. Búgin kún ashyq bolǵan soń... – dep odan ári ne derimdi bilmeı daǵdaryp qal­dym. – Iá, ázirge kún ashyq. Biraq sońyra ábiger bolyp qala­syń-aý, shamasy. Kún syńaıy solaı. Júr, ana tóbe ústine shy­ǵyp baı­qaıyqshy, – dep ol meni qo­ranyń oń jaq tusyndaǵy tó­beshikke qaraı ertip bardy. Bıik tóbeshikke shyqqan­dyki me, álde, kúnniń sýyq yzǵary kúsheıdi me – yzǵarly bir yzǵyryqtan denem titir­kenip ketkendeı boldy. – Sonaý Suńqar jaqqa júzińdi burshy balam, ne sezi­ler eken? Alysta aq qar jamylǵan Suń­qar shyńy munartyp kó­rinedi. Sál bet qarıtyndaı yzbarly yzǵyryq lebi esedi sol jaqtan. Jazekeńe sony aıttym. – Mine, sol yzǵyryq ek­­­­pin te­gin emes. Ana saqa saý­lyqtaryńa qarashy, ala­qan­daı jerge uıysa jýsap jatqan joq pa? Borannyń ha­bary sol, – dedi tabıǵat qu­by­lysyna, mal syryna qanyq qart. Men aspanǵa qaradym. Aı sút­teı jaryq. Kók álemi shaıdaı ashyq. Qus joly aıqyn bilinip tur. Tek alys aspan keńistiginiń teristik etegi ǵana sál shańytyp turǵan sııaqty. Osyndaı ashyq túnde de boran bolady degenge kóńilim senińkiremedi. Sonda da ózime syıly ataqty atanyń usy­nysy boıynsha otardy jabyq qoraǵa aıdap qamadym. – Myna yzǵar barǵan saıyn óńmenińnen óterdeı órekpip keledi ǵoı. Al, ana as­pannyń arǵy sheti neǵyp shańyta býaldyrlanyp tur? – dep suraqty maǵan qoıdy da sál oı­lanyp alyp jaýapty ózi bere bastady. – Ol Suńqar boranynyń habary. Qoıdan bilgish mal joq. Kúndiz qandaı shóp jedi, túnde qalaı jýsady – soǵan qarap aýa qubylysyn ańǵarý qıyn emes. Sony bilýge um­tyl, shyraǵym. Bilgenniń zııany tımeıdi, – dep talaı-talaı keńes berdi. Men áli tańmyn. Búgin qa­laı boran bolady degen oı maza­laı beredi. Úıge kirgende de tys­­­qa qulaq túrýmen boldym. Bi­raq munym kópke barmady. El orynǵa otyra bere-aq yzǵarly jel yzyńdaı bastady. Tún jarymyna qaraı ol alaı-túleı boranǵa ulasty. *  *  * – Jazekeńniń basqa da úırener qasıetteri az emes, – dep kıip ketti Qudaıbergen. – О́zimniń basymnan keshken bir jaıdy aıtyp bereıin. Qoı baǵýǵa alǵash kelgende birneshe jylǵa deıin pá­lendeı tabysqa jete almadym. Bir jyly jaılaýda Jazekeń aýylymen kór­shiles otyrdyq. Qatar otyrǵan soń óriste kezdesip júresiń ǵoı. Sonda ol ylǵı meniń qoıdy órgizý, jaıý ádisterimdi ba­qy­lap júripti. Bir kúni sha­qyryp aldy da, búgin otaryńdy kó­mekshińe tapsyryp, óriske menimen birge júr dedi. Qýana kelisip, óriske birge ket­tim. – Balam, óriske qoıdy qaptatyp salyp, sońynan il­bı erip otyrýǵa ádettenip ketpe, – dedi óriske uzap shyǵa bere Jazekeń. – Oılasań, qoıdy jaıa bilý de óner. Sol ónerdi jaqsy ıgergende ǵana órisiń uzaq bolady. – Onyń ne óneri bar? El­diń bári erte órgizedi, kesh qaı­tarady, túk aıyr­ma­shy­lyǵy joq qoı onyń? – dep ol jyly sóılegende men de ba­tyldanyp óz boljamymdy soǵyp qaldym. – Aıyrmashylyǵy bolmasa keıbir shopannyń maly nege aryq bolady? О́lim-jitimge ushy­raıdy, sol nelikten? – dep bastyrmalata birneshe suraq qoıyp aldy da soǵan ózi jaýap bere bastady. – Ras, ondaı shopandar da bárimiz sııaqty qoıdy óriske az jaımaıdy. Biraq sol jaıýdyń ádisin bilmeıdi. Endi bir sát ol áńgimesin do­ǵardy da shuraıly óriste qaptaı jaıylǵan otardyń aldyna shyqty. Ylǵı alda júrgen qoılardy qaq­paı­lap qoıady. Al jańa ǵana eń arttaǵy qoılardy alǵa oz­dyrǵan edi. «Nege osylaı istedim?» dep maǵan shuǵyl burylyp, betime synaı qarady. Men onyń sebebin uqpaǵanymdy aıttym. – Endeshe, bilip al! Men ony qoılardyń bári toıa jaıylýy úshin istedim. Olaı etpeseń, únemi alda júrgen qoı óristegi shópti basqadan buryn tańdap jeıdi de, taǵy da tyń, dámdi shóp izdep, úde­re jaıylady. Al, sońyndaǵy qoı soǵan ilesem dep jóndi jaıyla almaıdy. О́risten qoıdyń bir bóliginiń toıynyp, endi birazynyń orta qursaq bolyp qaıtatyn sebebi osy. Taǵy bir eskerer jaıyń: ár óristi bólip paıdalan. Bir bóligine qoıdy búgin jaısań, sol jerge araǵa on shaqty kún salyp qaıta oral. Sonda qoı oǵan tyń óristeı baıyrqalaı jaıylady. *  *  * 1953 jyldyń jaz aıy bolatyn. Jazylbek ata búgin de otardy ózi órgize bergende atyn qara terge sho­myltyp Dildáshtyń kómekshi shopany shaýyp keldi. – Ata, sizdi Dildash apam tez jetsin dedi, – dep ábden asyqqan jas jigit aptyǵa áreń til qatty. – Ne boldy, jaı ma? – dep Ja­zylbek oǵan shoshyna suraq qoıdy. – Birtalaı qoı pysyldap, dóń­bekshı aýnap, jóndi jaıylmaı óletin boldy. Myna habardan Jaz­ekeń sekem alyp qaldy. Ota­ryn kó­­mek­­shisine tapsyrdy da Dil­dásh aýylyna tez júrip ketti. Dildásh aýylyna jetken boıda Jazekeń elmen júre amandasyp, otardaǵy aý­rý qoılardy kóre bas­tady. Shynynda keı qoı jata qalyp basyn jerge úıkeıdi, jıi pysqyrady. Jasy alpysqa taıaǵan, osy ómiriniń ishinde mundaı san-alýan oqıǵany basynan ótkizgen Jazylbek qarııaǵa istiń mánisi birden túsinikti boldy. Qoı keńsirik aýrýyna shaldyqqan. Dereý emdemese qurt mı qabatyna ótip ketýi múmkin. Onda emdeý qıynǵa túsedi. Qajetti dári-dármek al­dyrǵan Jazekeń jiti qı­myldap, aýrý bilingen qoı­lardy tez dárilep shyqty. Solar­dan tek úsheýin ǵana bólek alyp qaldy. – Myna úsheýin, – dedi tershigen mańdaıyn súrtip, endi ǵana isten basyn kóter­gen Jazylbek ata, – dári­gerge kórsetpeseń bolmaıdy. Qurt mı qabatyna ótip ketipti. – Ony qaıdan bildińiz? – dep Dildásh ustazyna qarady. – Áne, qarashy – dep, Jazekeń endi shákirtine bárin ańǵaryp bilip al degendeı álgi qoılarǵa qaraı qolyn siltedi. – Ana qoılar alǵa júrmeı aınalshyqtap, basyn kegjıte, moınyn bir jaǵyna bura beredi. Qurt mı qabyǵyna ótip ketse, qoılarda osyndaı belgi bolady. *  *  * – Anaǵan qarashy, – dep bir kezde Jazekeń jas jigitteı shıraq, jeńil qımyldap, ornynan atyp turdy, – ana eki attyń quıryǵyn jaby­la jalmap, tartqylap jat­qan qoılardy kórdiń be? Tez baryp, ajyrat. Qoıǵa úırengendikten bylq etpeı tur ǵoı janýarlar, áıt­pese tepkilep birazyn maıyp qylar edi. Bıqan tura júgirdi. Álgi qoı­lardy ári aıdap salyp, eki atty je­te­lep qaıtyp keldi. – Balam, qoıdyń álgindeı at quı­ryǵyna jarmasýy, jabyla jalmaýǵa umtylýy nelikten, sony bilesiń be? – Joq. – Áıtpese bilip al, ol qoıdyń tuz suraǵany. Mana sáske kezinde kelgenimde biraz qoılardyń yrsyldap-pysyldap turǵanynan sekem alyp em. Biraq kúnniń ys­tyqtyǵynan sóıtip turǵan shyǵar dep oıladym. Olaı emes eken, qoıyń sonda tuz tilep turǵan eken ǵoı. Qoıǵa tuz kerek bolǵan kezde tynysy tarylyp, pysyldap qalady. Jylqy quıryǵyn jal­maıdy, basqa da ózine kerek emes, ásheıinde tımeıtin zattaryn qajaqtaı bastaıdy. Sondyqtan qoıǵa tuzdy úzbeı berip otyrý kerek. О́ıtkeni, shóp qoıdyń tamaǵy, tuz sonyń tuzdyǵy. Tuzdyqsyz ta­maq dámsiz ǵoı. Aıtpaqshy aýylda tuz bar ma edi? – Taýsylǵanyna bir aptaǵa jýyq­­­tady. Ferma bastyǵy, mamandary jetkizip beremiz dep ketken. Biraq áli joq. Jazylbek aqsaqal buǵan qatty ashýlandy. Osyndaı jaı­bara­qattyqqa onyń jany tózbeıtin. ...Mine, mal baǵý degen sóz – bul jaıymen qoı sońynda júrý nemese ıt-qus tımesin dep tóbe basynda malǵa kóz salyp otyrý ǵana emes. Mal jaıýdyń da ózindik tásilderi bar. Toqsan jas jasap, eńbekpen egiz ósip, baqytyn eń­bekten tapqan qart qoı­shynyń qanyna sińgen qa­sıeti – árkimge dál osylaı bilmegenin úıretip, malyna qolma-qol kómek kórsetý bolǵan. Jazekeńniń erekshe atap aıtar jaqsy bir qasıeti – qaı isti qolǵa alsa shyn yqylasymen at­qa­ratyndyǵy eken. Jumysta áste qajy­maıdy, jan-tánin aıamaı qımyldaıdy. Qolǵa alǵan isin aıaqtamaı tynym kórmeıdi. Ony tabysqa jetkizgen de osy qasıet emes pe? Endeshe, ómir eńbeksiz eshteńe bermeıtinin uǵyndyryp, qoı baǵýda qa­har­mandyǵymen tanylǵan Eńbek Erin dáriptep, tá­jirı­besi men qasıetin úlgi etken «Jazylbek mektebi» kitaby búginde de kásibin mal baǵýdan izdegen jandarǵa taptyrmaıtyn kómekshi qural bolatyny sózsiz. Laıym, búgingi jastarǵa Jaz ata­nyń jasy men jolyn bersin! Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.