Rýhanııat ordasy

«Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵyna – 15 jyl Osydan 15 jyl buryn, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen L.N. Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıteti kitaphanasynyń negizinde «Oty­rar kitaphana­sy» ǵylymı ortalyǵy ashyldy. Bul memlekettiń rýhanı tú­leý kezeńiniń alǵashqy bas­paldaǵyndaı, elimizdiń rýhanı ómirindegi eldi eleń etkizer eleýli oqıǵa boldy. Asa aýqymdy, ári jaýapty isti júzege asyrý bilik­ti uıym­­­dastyrýshy, ári tanymy tereń ǵylym adamynyń bas­shy­lyǵynsyz júzege asýy qıyn bolatyn. Sondyqtan, ol orynǵa ǵylymı jumystardy uıym­dastyrýda tájirıbesi mol, arhıv, kóne qoljazbalar men sırek kitaptardy paıdalaný isimen jaqsy tanys, jazýshy-ǵalym Tur­syn Jurtbaı shaqyryldy. Kóp keshikpeı qazaqtyń kóne jazbalary men kitap muralaryn, halqymyzdyń tarıhyna qatysty alys-jaqyn shetel­derdegi jádi­gerlerdi bir ortalyqqa jınastyryp, elimizdiń ıgiligine aınaldyrý jumysy bastalyp ketti. Ult zııalylarymen, baıyrǵy ki­taphanalarmen tyǵyz baılanys jasaýdyń nátıjesinde 5300 qundy kitap, 300-ge tarta asa sırek kezdesetin HV-HIH ǵasyrlarda jaryq kórgen mu­ralar jınaqtaldy. «Otyrar ki­taphanasy» atty arnaıy serııa ashylyp, 100 kitap jaryq kórdi. Ǵylymı-zertteý bólimine bilikti mamandar alynyp, júıe­li jumystar jolǵa qoıyldy. Ǵy­ly­mı ortalyqtyń ekinshi úl­ken salasy – ýnıversıtettiń oqy­­týshylary men stýdentterin oqýlyqtarmen qamtamasyz etý jáne olarǵa qyzmet kórsetý bol­ǵan­dyqtan bul baǵytta da ıgi ister atqaryldy. «Otyrar kitaphanasy» ǵy­lymı orta­lyǵyn qurýdaǵy ne­gizgi maqsat: Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń tarıhy men máde­nıetine qatysty rýhanı-tarıhı jazba muralaryn saqtaý, sırek qoljazbalar men kitaptardy jınaý, júıeleý jáne keńinen paıdalaný bolyp tabyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhy men mádenıetine qa­tysty dúnıejúziniń ár túk­pi­rindegi kóne qoljazbalar men sırek kitaptardy, zattaı qun­dylyqtardy, kóne túrki jazbalary men jazý úlgilerin (mysaly uzyn sany 16 myńnan asatyn kóne túrki syna jazýlary qaı elde, qaı qalada, qandaı kitaphana men murajaılarda saqtaýly tur) anyqtaý, olardy bir ortalyqqa shoǵyrlandyrý, arheografııalyq ekspedısııa uıymdastyrý, qol­jazbalardyń túpnusqasyn nemese kóshirmesin satyp alý, ony ǵylymı negizge túsirý, jı­naqtalǵan qundy mu­ra­lardy álemdik standartqa saı saqtaý, kitaphana qo­ryn baıy­tý, ǵylymı-zertteý men bıblıo­grafııalyq taldaý, júıe­leý ju­mystaryn júrgizý, elektrondyq baılanys­tar ar­qyly álemniń iri mádenı orta­lyqtarymen baılanys jasaý, sonyń negizinde qazaq jazýy tarıhy murajaıy bólimin (mýzeı pısmennostı) qurý mindetteri qoıyldy. «Otyrar kitaphanasy» ǵy­ly­mı ortalyǵy qory búginge deıin Álkeı Marǵulan, Saparǵalı Begalın, Mu­hamedjan Qarataev, Tursynbek Kákishev, Orazkúl Nur­maǵambetova, Rabıǵa Syz­dyqova, Serik Qırabaev, Álııa Beı­senova, Aqseleý Seıdimbek qatarly ǵa­lymdardyń jeke kitaphanalarymen tolyqty. Ǵulama ǵalymnyń 100 jyldy­ǵyna oraı «Akademık Á.Marǵu­lan­nyń memorıaldyq kitap­hanasy» ashyldy. Onda ataqty arheologtyń qyzy Dánel  ótkiz­gen 700-ge tarta arheologııa, etno­grafııa, shyǵystaný, tarıh, ónertaný kitaptary (qazaq, orys, nemis, aǵylshyn, qytaı, ja­pon tilderinde), ǵyly­mı-zert­­teý eks­pedısııalarynyń qol­jaz­balary, Qazaqstannyń arheo­logııalyq kartasy jáne jeke paıdalanylǵan buıymdary (kompas, kózáınek, úlkeıtkish áınek (lýpa), fotoapparat, ámııany, foto-sýretter sııaqty jeke zattary da qoıylǵan. Sońǵy jyldary ǵalymnyń qory epıs­tolıarlyq muralarymen tolyqty, qazir ǵylymı ortalyq ǵalymdary olar­­dy ǵylymı aınalymǵa shy­ǵarý maqsatynda zertteýler júr­gizýde. Ǵylymı ortalyqta jazý­shy C.Be­­­ga­lınniń 505 qoljazbasy, onyń ishinde kezinde ıdeologııalyq turǵydan basýǵa ruq­sat etilmegen «Tasaral» atty Kene­sa­ry týraly dastany jáne Tóleý Kób­di­kovtiń qoljazbasy, Mádı Bápıuly týraly kópshilikke belgisiz maǵlumattar, 1924 jyly el aýzynan jınaǵan Buqar jy­raý, Qazdaýysty Qazybek bı, Dosbol bı týra­ly taǵy basqa qun­dylyqtar saq­tal­ǵan. Qazaqstan Respýblıka­sy Mem­­le­kettik syılyǵynyń laý­­­­­reaty, kór­nekti synshy, ǵalym-ádebıetshi, akademık Muhamedjan Qara­taevtyń qoryn­daǵy kitaptyń jalpy sa­ny – 1060 da­na. Olardyń deni ádebıet salasyna arnalǵan, onyń ishinde ǵalymnyń óz eń­bekteri, basshylyq jasaǵan «Qa­zaq sovet ensıklopedııasynyń» bar­lyq tomdary, qazaq keńes aqyn-ja­zý­shy­larynyń eńbekteri, orys klassıkteri M.Gorkıı, L.N.Tols­­toıdyń shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵy, qyrǵyz jazýshysy Sh.Aıtmatovtyń, ózbek jazýshysy I.Sol­tonnyń, qyrǵyz aqyny A.To­qom­­baevtyń, ýkraın jazýshysy G.Do­v­nardyń qoltańba­men berilgen kitaptary, gazetke ja­rııa­lanǵan túrli maqalala­ry, eski gazet qıyndylary, dıs­­serta­sııalyq, dıplomdyq jumystarǵa jazǵan pikirleri, hattary bar. Belgili abaıtanýshy ǵalym, jazýshy-dramatýrg, aýdarmashy, sondaı-aq, birneshe býyn ókilderin, tárbıelegen ulaǵatty ustaz, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty Qaıym Muhamedhanovtyń urpaqtary tapsyrǵan 12 býma qoljazbasy bar. Ǵa­lym qoljazbalarynyń deni Abaıdyń aqyndyq mektebi aıa­syndaǵy zertteýleri men Alash kósem­deriniń qyzmeti men murasyna arnalǵan. So­­ny­men birge, qor­da «Maıdannan maıdanǵa», «Ko­mıssar Ǵabbasov», «Er Bili­saı», «Perne» shyǵarmalary jáne basqa da óleńderi saqtaýly. Ustazy Muhtar Omarhanulynyń keńesimen jazǵan Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy gımn­i­niń 1945 jylǵy túpnusqasy, avtorlyq quqyǵyn qalpyna kel­tirýdi ótinip jazǵan haty, 1992 jyly jazǵan gımni de ǵa­lymnyń ǵylymı ortalyqtaǵy jeke qorynda. 2009 jyly Qaıym Muhamedhanov qory 12 betten turatyn «Abaıdyń dosy Mı­haelıs» qoljazbasymen, «Shýro» jýrnalynyń №19 jáne «Vakt» gazetiniń qosymshasy (№1046), A4 formatty 8 dana fotosýretpen, «Men Abaıdy áke deımin» 3 DVD dıskimen tolyqty. Qaıym Mu­hamedhanovtyń «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı orta­lyǵy qoryndaǵy qoljazbalary neg­i­zinde shyǵarmalarynyń on tomy jaryq­qa shyqty. Arheolog, qazaq arheolo­gııa ǵy­lymynyń negizin qa­laýshylardyń biri – Kemel Aqy­­shevtiń murajaı-ka­bıneti «Otyrar kitaphanasy» ǵy­lymı kitaphanasynda ornalasqan. Ǵalymnyń jeke kitaphanasyn­da 615 kitap pen ǵylymı-zertteý eń­bekteriniń qoljazbalary qo­ıylǵan. 1955 jyldan bastap ómiriniń sońǵy jyldaryna deıin tarıh jáne arheologııa salasynda jumys istegen onyń ǵylymı jolymen, rýhanı murasymen keńi­nen tanystyratyn syzbalar men arheologııalyq kartalar, sýretter men dıafılmder qo­ıylǵan. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, ǵalym˗ustaz, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory, pro­fessor Tursynbek Kákishev ótkiz­gen kitaphana qory 5600 dana, onyń ishinde sırek ki­taptar men qoljazbalar, merzimdi basylymdar, jalpy 21 tilde jazylǵan eńbekter bar. Qordyń quramynda qundy kitaptar kóptep kezdesedi. 2007 jyly 12 qańtarda áde­bıettanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Serik Qırabaev pen jaratylys­taný ǵylymdarynyń doktory, akademık Álııa Beıse­novanyń murajaı-kitaphanasy olardyń syıǵa bergen kitaptary negizinde ashyldy. Akademıkter murajaı – kitaphanasy qorynda jaraty­lystaný, tarıh, til bilimi, aýyz ádebıeti úlgileri, qazaq ti­lin­degi jáne orys, ózbek, uı­ǵyr, túrik tilderindegi kórkem áde­bıetter men gazet-jýrnaldar, ǵalymnyń qoljazbalary, orys jáne qazaq tilderindegi avtore­ferattar bar. Akademıkter qo­rynyń bir ereksheligi munda ádebıet máselesine qatysty res­­­pýb­­lıkalyq, odaqtyq gazet-jýrnaldardyń birneshe jylǵy basylymdary saqtalǵan. Áıgili aqynymyz Oljas Sú­leımenov 1670 jyly Qytaıda basylǵan Chen Gý jáne Joý Sı­lerdiń Sýn dáýirinde jazǵan, kólemi 40 betten turatyn «Joý dáýirindegi danalardyń sheshendik sózderiniń túsindirmesin» tapsyrdy. «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵyn ashý basta­masynyń janashyry ári uıym­dastyrýshylarynyń biri Iman­ǵalı Tasmaǵambetovtiń jeke qory osy ǵylymı ortalyqta. Qorda halyq danalyǵy, jyr-dastandar, tarıh, ádebıet, saıasat jáne basqa da ǵylym salalarynan 236 kitap pen 45 jýrnal bar. Professor Tursyn Jurt­baıdyń jeke kitaphana qo­ryn­­da muraǵattardyń kóshir­me­leri, qoljazbalar, Egıpetten, Irannan, Túrkııadan, Mońǵo­lııadan, Qytaıdan, t.b. shetelderden ákelingen qazaq tarıhyna qatysty 900 danadan astam ataýly kitap bar. Ǵylymı ortalyqta ár jyldary ǵalymdar M.Shafı­ǵı, Q.Sartqoja, T.Qaıyr­ken, A.Isın, J.Aı­muhamet, B.Nurdáýletova, I.Nur­ahmet, Q.Ah­metova, N.Mashqan, Q.Yntyhan, E.Sylam­han, B.Mus­tafaev, Sh.Begimtaev, Q.Qam­zına jáne basqalar qyzmet jasady. On bes jyldyń ishinde olar júzden asa ǵylymı-zertteýler men jınaqtar, oqýlyqtar men oqý quraldaryn baspadan shyǵardy. «Kóne túrki jáne qazaq qoljazba muralary Qazaqstan táýelsizdiginiń qaınar bulaǵy» (b.d.d. H ǵ.-HH ǵǵ), «Kóne túrki-qazaq ádebı-tarıhı epıstolıarlyq muralary (b.d.d. V-XXI ǵǵ.)» Jobalary aıasynda zertteýler jasady. Ǵylymı ortalyq adamzat ór­kenıetin damytýdaǵy «danalyq úıi» atanǵan Aleksandrııa kitap­­hanasynan keıingi dúnıejú­zindegi ekinshi bilim ordasy – «Otyrar kitaphanasyn» qaı­ta jańǵyrtý, qalpyna keltirý, Qazaqstan tarıhyna qatysty álemdegi qundy qujattar men muralardy, sırek kitaptar men qoljazbalardy izdestirý, jınaý, júıeleý, ǵylymı sıpattama jazý, aýdarý, kitap etip bastyryp shyǵarý baǵytynda jumys atqaryp otyr.  Danagúl MAHAT, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory. Astana.