Eki Keles, bir Talas,
Bal tatyǵan jeriń-aı.
Aǵaıynyń aralas,
Tatý eken eliń-aı!
Jelmaıaǵa óńgerip
Alyp keter edim-aı.
Syımaǵan soń aldyma
Átteń, dúnıe dedim-aı!
Asan qaıǵy babamyz osylaısha tamsanǵan sýly Keles pen Qur Kelestiń boıynda Keles dep atalatyn aýdan bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda alǵashqylardyń biri bolyp qurylǵan aýdandardyń biri Keles aýdany talaı teperishti basynan ótkerdi. HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń basynda alǵashqy ujymdyq sharýashylyq – Kommýna da osynda uıymdastyrylǵan eken. О́z tarıhynda tórt ret taratylǵan bul aýdan búginde kórshiles Saryaǵash aýdanynyń quramyna qosylǵan. Burynǵy Keles aýdanynda osy aýdan ataýymen attas keńestik sharýashylyq ta bolǵan. Ataq-dańqy alysqa ketken, tipti Máskeýge deıin jetken bul keńshardy kezinde Túımebaı Egemqulov syndy dırektor basqarǵan.
Keıipkerimiz – kıeli Kelestiń tól perzenti. 1929 jyly Qyzyl tý ujymsharynda (qazirgi Qoshqarata aýyldyq okrýgine qarasty Báıterek aýylynda) kedeı sharýa otbasynda jaryq dúnıege kelgen. Ákesiniń aty Egemqul, al anasynyń aty Hanbıbi bolatyn. Baldáýren balalyq shaǵy baqytty ótti deı almaımyz. Otyzynshy jyldardyń oırany men qyrqynshy jyldardyń qyrǵyny aýyl ómirin de ábden tıtyqtatyp jibergen. Surapyl soǵystyń tyl ómirine ákelgen aýyr taýqymetti tirshiligi de osy urpaqtyń enshisine tıgen. Túımebaı tıtimdeıinen alǵyr da zerek bolyp ósken. Orta mektepti oıdaǵydaı bitirip shyqqan bozbala Túımebaı agronom bolýdy armandaıdy. Sóıtip, osy oıyn óziniń nemere aǵasy Ernazar Abaýovqa aıtady. Bilikti maman retinde aýyl sharýashylyǵyn, onyń ekonomıkasy men mádenıetin eselep kóterýdi qalaıtynyn jetkizedi. Aq batasyn bergen aǵasy ony arman qala Almatyǵa shyǵaryp salady. Ol aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna qujattaryn tapsyrady. Alaıda, ózi armandaǵan agronomııa emes, ınjener-mehanıka fakýltetiniń stýdenti atanady. Altyn dáýir sanalatyn stýdenttik ómir, ınstıtýt qabyrǵasyndaǵy bes jyl da zyrlap óte shyǵady. Joǵary bilimdi jas maman óziniń týǵan aýylyna oralady. О́ıtkeni, munda ony aıaýly anasy men inisi zaryǵa kútip otyrǵan. Sóıtip eńbek jolyn «Keles» ujymsharynyń (Qoshqarata aýyldyq okrýginiń) ortalyǵy – Besqubyr aýylyndaǵy máshıne-traktor stansasynda (MTS-ta) mehanık bolyp bastaıdy. 1957 jyly usaq ujymsharlar biriktirilip, sonyń negizinde keńsharlar qurylady. Jas mamannyń biliktiligi men uıymdastyrý qabiletiniń myqtylyǵyn baıqaǵan basshylar ony «Keles» keńsharynyń bas ınjeneri qyzmetine kóteredi.
Iskerligi men belsendiligi eskerilgen Túımebaı Egemqulov kommýnıstik partııa qataryna qabyldanady. 1964 jyly «Keles» keńsharynyń dırektory laýazymyna taǵaıyndalady. Jeti jyldaı ýaqyt keńshar dıqandary men maqtashylaryn, malshylary men kúlli eńbekshilerin eren eńbek etýge jumyldyra otyryp tabysty eselegen ústine eseleı túsedi. Sol bir jyldary «Keles» keńsharynyń ataq-dańqy alysqa taraǵan bolatyn. Sharýashylyqtyń tasy órge domalap, jemisti jetistikter men tolaǵaı tabystar arta túsken. Keńshar Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń altyn medalimen marapattalǵan. «Er eńbegimen eńseli» demekshi, eren eńbegi elengen Túımebaı Egemqulov Lenın ordenimen marapattalady. Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń HHIII sezine delegat bolyp saılanady. Jańa áleýmettik nysandar boı kótergen. Atap aıtatyn bolsaq, Sáken Seıfýllın atyndaǵy orta mekteptiń (Sáken Seıfýllın atyndaǵy № 77 jalpy orta mektebiniń) 640 oqýshyǵa laıyqtalǵan zamanaýı ǵımaraty, mádenıet úıi, balabaqsha, jas otbasylarǵa arnalǵan qosqabatty birneshe turǵyn úıler, monsha boı kóterip, asfalt joldar salynýmen qatar buryn-sońdy bolmaǵan aýyzsý júıesi iske qosylady. Halyqtyń turmys jaǵdaıy jaqsara túsedi.
Jetpisinshi jyldardyń basynda Ǵanı Muratbaev atyndaǵy keńshardyń ekonomıkalyq kórsetkishteri kúrt tómendep ketken bolatyn. Mine, osy jaǵdaı aýdan basshylarynyń bas aýrýyna aınalǵan. Sóıtip, aýdandyq partııa komıtetiniń uıǵarymymen oryn alyp otyrǵan kemshilikterdi joıý maqsatynda Túımebaı Egemqulovty artta qalǵan sharýashylyqty basqarýǵa jiberedi. Istiń kózin taba biletin bilikti basshy munda da asqan uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletimen tanylady. Jumysty júıeli júrgizý úshin kúndiz-túni tynym tappaıdy. Onyń qyzmet kóliginde ózimen birge qashanda rezińke etik, ketpen, fonar júretin. Túnde jolda júrgende maqtalyqtyń sýarylýyn qatań qadaǵalaıtyn. Osyndaıda bastyqpyn dep bálsinbesten aıaǵyna rezińke etigin kıip alyp, fonaryn jaǵyp jiberip, qolyndaǵy ketpenimen sýdyń asyp-tasyǵan, ıakı jetispeı turǵan tustaryn retke keliretin. Agronom, ınjener, zootehnık, basqa da mamandardyń basyn jıi qosyp, qaı jerden aǵattyq, kemistik ketkenin aıqyndaýǵa árekettenetin. О́zara aqyldasa otyryp jiberilgen kemshilikterdiń ornyn toltyryp, jurtshylyqty jetistikke qaraı jeteleıtin. Sonyń nátıjesinde bul keńshar ár gektardan 30-35 sentnerdan «aq altyn» jınaýǵa jetisedi. Osylaısha, maqta ónimdiligimen qosa mal sharýashylyǵy da órkendeı túsedi. Segiz jyl boıy keńshar Keles aýdanyn bylaı qoıǵanda oblys kólemindegi aldyńǵy qatarly sharýashylyqtardyń birine aınalady. Bul keńshardyń ataýy Máskeýdegi Búkilodaqtyq Halyq Sharýashylyǵy Jetistikteri Kórmesiniń Qurmet taqtasyna jazylyp, onyń dırektory osy kórmeniń kúmis medelimen marapattalady. Túımebaı Egemqulov keýdesine «Eńbek Qyzyl Tý» jáne «Oktıabr revolıýsııasy» ordenderin taǵady. Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń kezekti bir sezinde Ortalyq Komıttiń músheligine saılanady. Halyq depýtattary oblystyq, aýdandyq jáne aýyldyq keńesterine birneshe ret depýtat bolyp saılanyp, qyrýar qoǵamdyq tirlik te atqarady. Onyń óz saılaýshylarynyń amanattaryn oryndaýdaǵy eńbegi de eleýli. Munda da orta mektep, ákimshilik ǵımarat saldyrady. О́kinishke qaraı, erdiń jasy – elýge kelgende densaýlyǵyna baılanysty sharýashylyq jumystarynan shettetilip, qurmetti demalysqa shyǵady. Ol respýblıkalyq dárejedegi derbes zeınetker bolatyn. Eki jyldan keıin kógildir kóktemde dúnıeden ozady.
Túımebaı Egemqulov ómirden erte ótkenimen, sońyna iz qaldyrǵan izgi júrekti jan bolatyn. El-jurty men urpaqtary onyń eńbegin, adamgershilik qasıetterin áli kúnge deıin tamsana aıtyp júr. Jetpis jyldyq mereıtoıyna oraı voleıboldan jarys uıymdastyryp, arýaǵyna arnap as bergeni de jadymyzda. Ol súıikti jar, ónegeli áke, qamqor ata bola bildi.
Osy oraıda basqasyn bylaı qoıǵanda 15 jyldaı ýaqyt qos birdeı keńsharda dırektor qyzmetin atqarǵan abyroıly azamattyń esimi elenip, eskerilmeı júrgeni ókinishti der edik.
Ábdisattar ÁLIP,
jýrnalıst
Shymkent