Shákárim sharapaty

Ultqa qyzmet etken jaqsynyń jan-jaǵyna tıgizer sharapaty, túsirer sáýlesi, kórseter qamqorlyǵy qashanda mol bolǵan. Jalǵasyp kele jatqan sol uly jol – halyqtyq qalyptyń altyn dińgegi. Altyn dińgekten aıyrylsa, halyq halyq bolýdan qalady. Urpaǵy utylady. Sol jaqsylardyń bar tirlik-tynysynyń arqaýy: «О́zińde barmen kózge uryp, Artylam deme ózgeden», dep keletin Abaı úlgisi, Abaı ónegesi. Olar ult aldynda keý­delegen kisi emes, kishi keıiptegi tuǵyry myqty tulǵa. Sondaılardy pir tutyp, artynda qalǵan muralaryna oń kózimen úńilip júrgen, Alash mekeni Semeıde turatyn ǵalym, aqyn Murat Sultanbekovpen dıdarlasqanda Abaı, Shákárim týraly biraz aqıqatqa kóz jetkizgendeı boldyq. Bul úlgini qaıdan úırendińiz degenimizde, ol alda aıtqanymyzdaı, qazaqtyń bir jaqsysyn eske túsirip, kemel delingen ke­ńes zamanynyń toqpaǵyna tótep be­rip, qazaǵym halqym, sol halqymnan shyq­qan arystarym, dep arpalysyp júrip kózdegenine jetken Murat Raqymjanuly aıtýly abaıtanýshy ǵalym, noqtaly zamanda noqtaǵa basy syımaı «isti» bolyp, keıin aqtalǵan Qaıym Muhamedhanov týraly tebirene sóıledi. – Orys mektebiniń 8-shi synybyn bitirgen soń, ushqysh bolsam degen arman jetegine erip Tájikstannyń qazirgi Hodjekent qalasyndaǵy ushqyshtardy daıyn­daıtyn arnaıy mektepke baryp túsken edim. Buryn aýyldan attap shyqpaǵan jasqa kindik qany tamǵan el men jer saǵynysh bolyp, kóz aldymnan ketpeı qoıdy. Sol saǵynysh keıde til ushyna óleń bolyp orala beretin. Onyń ústine arnaıy mektepte jıi aýyzǵa alynatyn Baýyrjan Momyshulynyń otanshyldyq týraly qanatty sózderi, Aleksandr Bektiń «Volakolom tas joly» atty povesin bas almaı oqyp shyqqannan keıin elge degen patrıottyq sezim tipti órship ketti. Sáýirbek Baqber­genovtiń qazaqtyń qanatty uly Talǵat Bıgel­dınovtiń erligine arnalǵan «Talǵat» atty shyǵarmasy da oı sanamdy ósirdi. Aqyry Ertis óńirine qaıta oralyp, Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetiniń orys bólimine oqýǵa tústim. Meniń baqytyma oraı, sol bilim ordasynda Qaıym Muhamedhanovtan dáris tyńdaý buıyrypty. Orys bóliminde oqysam da ol kisiniń ult rýhanııaty týraly oı baılamdary kóńil kókjıegin burynǵydan da sáýlelendirip jiberdi. Qazaq halqynyń da aıaýly adamdary bar ekenin túsindim. – Siz Aqylbaıdyń «Daǵystan» das­tanyn orys tiline aýdarǵan ekensiz. Oǵan da qazaqtyń Qaıymynyń áseri bolǵan shyǵar. – Árıne. Kózi ashyq, kóńili oıaý adam búginin emes, aldymen erteńin oılaıdy eken. Úshinshi kýrstyń basynda Qaıym aǵa: «Sen eki tildi de jaqsy meńgeripsiń. Sony tıimdi paıdalanýyń kerek. Abaı óleńderin, Abaıdyń aına­lasyndaǵy aqyn shákirtteriniń shyǵarmalaryn orys tiline aýdar», dep Abaıdyń ardaqty uly Aqylbaıdyń «Daǵystan» dastanyn qolyma ustatty. Men ol poemany aýdarǵannan keıin oqyp shyǵyp, biraz eskertpeler jasady. Ony túzedim. Kóńilinen shyqty. Instıtýtty bitirgennen keıin meni Máskeýge aspırantýraǵa jiberdi. Ol kezde qazaqtyń kórnekti qalamgeri Táken Álimqulov Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń sondaǵy ýákili edi. Qazaqtyń jyr dúldúlderiniń biri Tóleýjan Ysmaıylov Táken aǵaǵa qaratyp hat jazyp berdi. Sony aparyp, jazýshymen tanysyp, aralasyp kettim. Bir joly Aqylbaıdyń «Daǵystan» poe­masyn kórsetkenimde, oqyp shyǵaıyn dep alyp ketti. Artynan orystyń belgili aqyny Iа.Smelıakovqa bergenin aıtty. Bir kúni Iаroslav Vasılevıch meniń aýdarmamdy «kvalıfısırovannyı perevod» dep joǵary baǵalaǵanyn aıtty. «Drýjba narodov» jýrnalyna basylýy múmkin ekenin de jetkizip, bul shyǵarmany ataǵy jer jarǵan Daǵystan aqyny Rasýl Ǵam­zatovqa arnaıy hat jazyp jibergenin de aıtty. Jaqsynyń qaraılasýy degen osy emes pe?! Poema keıin Táken aǵanyń Rasýl Ǵamzatovqa jazǵan haty alǵysóz retinde berilip, jeke kitap bolyp 5 myń taralymmen jaryq kórdi. Ultymyzdyń taǵy bir ulysy, ǵulama ǵalym Beısembaı Ken­jebaevtyń da meniń ómirimnen alatyn orny erekshe. Jalpy bolmysy bólek adamnan úıreneriń kóp bolady eken. Qaıym aǵa sııaqty Beısembaı aǵa da Abaı shyǵarmalaryn orys tiline aýdaryp tanystyrý qajettigin aıtyp, ol bizge paryz deıtin edi. «Ony oryndamaǵannyń til bilgeni kimge kerek, qul tirlikpen júre bersin», deıtin. Meniń eki tildi tereń meńgerýimen sol asyl aǵalar kóp septigin tıgizdi. Kúni búginge deıin tulpar tektes Alash arystary meni demep, jebep keledi. Beısembaı Kenjebaev aǵanyń ǵylymı jetekshilik etýimen «Abaı poemalary» degen taqyrypta kandı­dattyq dıssertasııany sátimen qorǵadym. Ǵylymmen aınalysýǵa bir sebep – óleń jazyp, aýdar­ma jasaýmen qatar, ult jaqsylarynyń ómir tarıhyn, shy­ǵarmalarynyń shyraıy­n ashý maqsatyn alǵa ozdyrdym. – Siresken seń buzylyp, Qazaq jurty tek tamyryn tanı bastaǵan tusta siz Shákárim shyǵarmalaryn aýdara bas­tapsyz... – Zamanynan ozyq týǵan baıaǵy Qaıym aǵanyń aqyl-keńesi Shákárimge den qoıǵyzdy. «Qalqaman – Mamyr», «Eń­lik – Kebek» jáne «Láıli – Májnúndi» orys tilinde sóılet dep tapsyrma berdi. «Shákárim atańnyń shyǵarmalaryn orys tiline aýdarý saǵan paryz», dep shegeledi. Onyń ústine Qaıym aǵa Shákárimdi tanyp-bilý úshin qajet dep fılosof aqynnyń uly Ahat aqsaqalmen tanystyrdy. Men ol kisimen Abaı mýzeıinde birge qyzmettes boldym. Tereń, kemel jan edi. Ol kezde uly aqyn áli aqtala qoımaǵan. Biraq Shákárim shyǵarmalary týraly Qaıym aǵa bizge jıi aıtatyn. Keıin aqyn aqtalǵan soń, «Moe vremıa» degen atpen orys tilindegi jınaǵy shyqty. Oǵan alda aıtqan 3 poemasy, 26 óleńi endi. Shákárim Qudaıberdiulynyń 150 jyl­dyq mereıtoıyna oraı óz tir­ligimmen «Kazah v zerkalnom otrajenıı» atty kitabyn shyǵardym. Shákárim álemi san qyrly. Oqymasa da kókeıine toqyǵany ushan-teńiz. Mýzykalyq shyǵarmalarynyń ózi bir tóbe. Al el tarıhyna, jer tarıhyna qatysty týyndylarynan alar taǵylym molynan. Aıtalyq, 1911 jyly Orynborda basylyp shyqqan «Túrik, qyrǵyz qazaq hám handar shejiresi», «Musylmandyq sharty», 30 jyl ýaqytyn arnaǵan «Úsh anyq» atty fılosofııalyq eńbegi erekshe baǵalaýǵa turarlyq. Biz bul dúnıelerdi búgingi ur­paqqa jan-jaqty jetkize alsaq, kemimiz tolar edi. Qazaqtyń asyldary da álemdik deńgeıde pikir bildirgenine kózimiz jeter edi. Jalpy, Abaı óleńderin de, Shákárim shyǵarmalaryn da orys tilinde sóıletýmen qatar, alýan túrli taqyryptarda maqalalar jazyp, kitaptar shyǵaryp júrmin. Ondaǵy maqsatym – qos alypty ózge jurtqa uǵyn­dyrý. Tereń oıyn, ult rýhyn kóterer uly ıdeıalaryn tarta aıtyp, bizde taqyr jerden shyqpaǵan el ekenimizdi túısindirip, uly uldarymyzdy áspetteý – bári osy nıetten týyndaıdy. Bir biletinim, Abaı men Shákárimdi uqqan qazaq utylmaıdy, urpaǵy azbaıdy, máńgúrttenip máńgirip qalmaıdy. Meni qatardan qaldyrmaı kele jatqan Abaı rýhy, Shákárim sharapaty ekenin aıtý paryzym. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan» SEMEI