Uzaq jyldar boıy Ádil Qurmanjanuly Ahmetovpen syılastyǵymyz jarasyp, aralasyp, pikir almasyp, keıbir máseleler jóninde aqtaryla syrlasyp júrsek te onyń tabıǵaty men dúnıetanymyn, sondaı-aq, ómirdiń san qıly qubylystary men oqıǵalaryna qatysty oı túıinderi men belgili bir tulǵalarǵa degen jeke kózqarasyn tolyq bile qoıdym deýge asyqpas edim. Ol – óte bilimdi, oı-órisi keń ári san ǵasyrlar buryn Altaıdan Amerıkaǵa qonys aýdarǵan prototúrikter jaıly tereń zertteýlermen túbegeıli aınalysyp, únemi izdenis ústinde eńbektenip kele jatqan ǵalym, qaıratker tulǵa. Syrt kózge tym qarapaıym kóringenimen, syr shashýǵa sarań, oıǵa túıgeni men kóńilge toqyǵanyn birden aqtaryp tastamaıdy. Aıtýynan tyńdaýy kóbirek.
Bala kezinen kıeli Hantáńiri shyńynyń etegindegi kórikti Táńirtaý óńirin jaılaǵan atajurty men naǵashylarynan halqymyzdyń ǵajaıyp ańyz-ertegileri men jyrlaryn estip, maqal-mátelderimen sýsyndap óskendiginen bolar, Ádekeń áýel bastan-aq sóz tyńdap, oı túıýge áýestenip, kez kelgen naqyldyń astaryna úńilip, syryn uǵýǵa talpynǵan jan ekeni baıqalady.
Ol qazaq, orys tilderimen qatar aǵylshyn tiline de óte júırik. Kópshiligimizden artyqshylyǵy da sonda jatyr. Almatydaǵy shet tilderi ınstıtýtynda oqyp júrgen kezinen-aq armany aǵylshyn tilin túbegeıli meńgerý boldy. Sol maqsatqa jetýge alańsyz kiristi. Laýazym, mansaptyń eshqaısysyna qyzyqpastan, álemdik detektıv janrynyń jaryq juldyzy atanǵan Agata Krıstıdiń tańdamaly áńgimelerin aǵylshyn tilindegi túpnusqadan qazaq tiline tikeleı aýdaryp, jaryqqa shyǵardy. Til áleminiń ǵajaıyp qyr-syryn ıgerý jolynda aǵylshyn tiline ózinen de sheber Darıǵa Kinázbekqyzyn kezdestirip, birin-biri tolyqtyryp, aqyry ekeýi jarasyp otaý qurdy. Bolashaqqa birge bet túzedi.
Kóp jyldardan keıin, kemel shaǵynda, Ádekeń Londonǵa elshi qyzmetine taǵaıyndalyp, Ulybrıtanııa Patshaıymy – Elızaveta Ekinshige – Elbasynyń Senim gramotasyn tapsyrǵan kezde, Patshaıymnyń elshi zaıybynyń aǵylshynsha saýatty sóıleý mádenıetine zeıin aýdaryp, rızashylyq bildirgeninen de habardarmyz. Mundaı sátter, árıne, ult kelbetin kótereri de belgili.
Ádil Qurmanjanuly bilim alyp, 1963 jyly ózi bitirgen Almaty shet tilderi ınstıtýtynda ustazdyq qyzmette qaldyrylyp, aspırant, aǵa oqytýshy, dosent, professor, dekan, prorektor qyzmetterin abyroımen atqaryp, sol joǵary oqý ornynyń rektory dárejesine deıin kóterilip, myńdaǵan shákirt tárbıelep, bir joǵary oqý ornynda otyz jyldan astam ýaqyt eńbek etti. Ádekeńniń ustazdyq joly ǵylymı-zertteý jumysymen tyǵyz baılanysta órbidi. Jastaıynan ózi qyzyqqan til álemine, ásirese, túrki tilderiniń ǵajaıyp qubylystaryna tereń boılap, asyl qazynany zerdeleýi áli de jalǵasýda. Onyń otandyq, sheteldik basylymdarda jaryq kórgen ǵylymı eńbekteriniń kólemi 150 baspa tabaqtan asady. Solardyń ishinde «Túrki tilderindegi tabý men evfemızmder», «Azııa – Berıngııa – Amerıka nemese amerıkalyq «úndisterdiń» azııalyq tegi» sııaqty monografııalary, shyn máninde, túrkologııa ǵylymyna qosylǵan súbeli jańalyq. Atalǵan eńbekter týraly talaı mamandar, onyń ishinde aıtýly akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń óte salıqaly pikir aıtyp, salmaqty maqala jazǵany da belgili.
Zertteýshiniń jańa ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen «Azııa – Berıngııa – Amerıka nemese amerıkalyq «úndisterdiń» azııalyq tegi» atty kitabynyń alǵy sózinde bilimdar qalamger ári ǵalym Baýyrjan Omaruly: «...Professor Ádil Ahmetov «úndister» degen sózdi tyrnaqshanyń ishine alyp jazady. Bul uǵymdy talaı zamannan beri qulaqqa sińisti bolǵan maǵynasynan oqshaýlap, ózgeshe turǵydan kózqaras tanytady... Qashanda tyń pikir, ózgeshe oı aıtyp júrgen zerdeli zertteýshi bul joly da sanadaǵy seńdi buzyp, aǵysqa qarsy qulash uryp otyr... ...Aǵylshyn tilinde jyraýlardaı josyltyp, qazaqtyń kez kelgen maqal-mátelin, máıegin buzbaı, sólin ketirmeı, tyńdaýshysyna dálme-dál aıtyp bere alatyn Ádil Qurmanjanuly osynaý shaǵyn ǵana kitapty jazyp shyǵý úshin álemniń kitaphanalar qoryn mol paıdalanǵan. Sóıtip, ... eldi eleń etkizer eńbekti oqyrmanyna tartý etken», – dep ǵalymnyń zertteý eńbeginiń ereksheligine toqtalyp, onyń derekkózdik jáne dúnıetanymdyq keńistigine de aıryqsha nazar aýdarǵan. Aıtsa aıtqandaı-aq, bul týyndy – adam qyzyǵarlyq mazmun men tarıhı derekterge toly, san alýan oqıǵalar, tulǵalar jáne ǵylymı boljamdar men túıindi pikirler tasqyny toǵysqan zertteý.
Ǵalymnyń sol kitabyndaǵy tyń kózqarasy 2012 jyly «Delovoı Mır» baspasynan shyqqan «Eýrazııa kody. Besinshi órkenıet qarsańynda» atty tamasha monografııasynda jalǵasyn taýyp qana qoımaı, oqýshysyn ǵajaıyp jańa álemdik dúnıetanymǵa jeteleıdi. Ǵalymnyń bul týyndysy da bilim jınaqtaýmen qatar, oıǵa sáýle túsirer qýaty mol ensıklopedııalyq eńbek. Baıandalýy, jazylýy jaǵynan Ádekeńniń ózine ǵana tán mánerimen erekshelenedi. Abaılap anyq basýǵa mashyqtanǵan avtordyń sypaıy áýezi munda da baıqalady. Ǵylymı dáıek pen dálelge negizdelgendikten bolar, júıke shymyrlatyp, kókeıge qona qalatyn ǵalymnyń bul erýdısııalyq shyǵarmasyn taldap, saraptaý – bólek áńgime, sondyqtan ony keıinge qaldyryp, endigi jerde keıipkerimizdiń memlekettik, qoǵamdyq jáne qaıratkerlik qyrlaryna toqtalǵandy jón kórdik.
Ádekeńniń til álemine qulash urýy, sóz joq, týǵan tiline degen erekshe seziminen bastaý alsa kerek. Sáni, sáti kelgende ol áńgimeshil. Ásirese, ana tilimizdegi ańyz ben ázil áńgimelerge sheber-aq. Keıde kúndelikti turmysymyzda, kóz aldymyzdaǵy úırenshikti jaǵdaılar Ádekeń áshekeılese, áp-ádemi, kóńilge kúlki úıirer tamasha áńgimeler bolyp shyǵa keledi. Ádil Ahmetovtiń «Táńirtaý túlegi» atty qomaqty jınaǵy – osynyń aıǵaǵy...
...Elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary buryn mártebesin Máskeý bıligi ǵana belgileıtin joǵary oqý orny – Ádil Ahmetovtiń usynysymen Elbasynan qoldaý taýyp, Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti bolyp qaıta qurylyp, oǵan Abylaı han esimi berildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly rektor Ádil Ahmetovtiń uıymdastyrý qabiletin, bilim-ǵylym salasyndaǵy biliktiligin, ǵalymdyǵyn eskerip, ony Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bilim komıtetiniń tóraǵasy, odan soń Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary etip taǵaıyndady. Osy qyzmetterdi abyroımen atqarǵan Ádekeń Elbasy senimimen táýelsiz jas memleketimizdiń Ulybrıtanııadaǵy jáne oǵan qosa, Irlandııa Respýblıkasyndaǵy, Norvegııa jáne Shvesııa Koroldikterindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp, bizdiń elimiz ben joǵaryda atalǵan álemge áıgili ári yqpaldy elder arasynda áriptestik pen strategııalyq qarym-qatynas qalyptastyrýǵa meılinshe nátıjeli eńbek sińirdi. Ol elderden bizdiń memleketimizge shaqyrylǵan isker tulǵalar men ınvestorlar arqyly ekonomıkamyzǵa jańa tehnologııalarmen qatar óndiris jabdyqtary men menedjment te qosa keldi.
Áriptes elderdiń basshylary Nursultan Ábishulynyń kóptegen halyqaralyq bastamalaryna qoldaý kórsetti. Máselen, sol kezdegi Brıtanııa Premer-mınıstri Tonı Bler men bizdiń Elbasy arasyndaǵy ózara túsinistik eki el basshylarynyń dostyǵyna aınaldy. Oǵan dálel retinde Tonı Blerdiń resmı bılikten ketse de, bizdiń Elbasymen qatynasyn úzbeı, Qazaqstanda ótetin ártúrli halyqaralyq jıyn, konferensııalarǵa kelip, eki jaqty qatynastardy qoldap júrgenin aıtsaq ta jetkilikti. Sondaı-aq, eki memleket basshylarynyń bastamashylyǵymen ashylǵan Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti irgetasynyń tez qalanyp, elimizdiń aldyńǵy qatardaǵy joǵary oqý orny bolyp qalyptasýyna aıanbaı eńbek etken Reseıdiń Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi ári Qazaqstan Respýblıkasy dıplomatııalyq qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri Ádil Ahmetov boldy.
Bul ýnıversıtet, óz kezeginde, táýelsiz jas memleketimizdiń bilim salasyn reformalaý jáne oǵan eýropalyq ozyq ádis-tásilderdi batyl engizý úderisine qomaqty úles qosyp, óndiriske enetin jańa tehnologııalardy ıgerýge jas mamandardy baptaý, ázirleý isinde jetekshi ról atqaratyn yqpaldy joǵary oqý orny bola aldy. Ásirese, munaı-gaz, taý-ken jáne qarjy men ekonomıka mamandaryn daıyndaýda da bul ýnıversıtettiń isteri tyndyrymdy jáne tııanaqty.
Elbasy Nursultan Ábishuly Ádekeńniń eldegi, halyqaralyq qatynastaǵy bilimi men tájirıbesin, tulǵalyq ádeptiligi men iskerligin, eshqashan memlekettik laýazymyn jeke basynyń múddesine paıdalanbaıtyn azamattyq tazalyǵyn eskerip, 2007-2013 jyldary Senat depýtaty qyzmetine taǵaıyndady. Ádil Qurmanjanulynyń memleketshildik dúnıetanymy men qoǵamdaǵy qaıratkerlik eńbegi memleketimizdiń Parlamenti Senatynyń depýtaty bolǵan jyldary jańa qyrynan tanyldy.
Osy jyldarda ol Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi ári hatshysy retinde sapaly zańdar shyǵarý arqyly elimizdiń quqyqtyq keńistigin kúsheıtý, parlamenttik dıplomatııanyń qazaqstandyq mazmunyn dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa tanytý baǵytynda, óz áriptesterimen birge maqsatty jumys júrgizý úshin memlekettik qyzmetterde jınaqtaǵan baı tájirıbesin bilim tezine salyp, belsene aralasty.
Bizder kezinde Ádekeńmen Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetinde áriptes ári qyzmettes boldyq. Komıtet músheleriniń qaı-qaısysy da qoǵamymyz ben memleketimizdiń ár salasynda laýazymdy qyzmetterdi abyroımen atqarǵan, elimizge adal eńbekterimen tanylǵan azamattar bolatyn. Olardyń ómir joldary men baı tájirıbeleri qandaı da bir memleketimizge qajetti zań jobalaryna qorytyndy bermes buryn, onyń kem-ketigin aıqyndap, pikirlerin ashyq aıtyp, ashyq talqylaýǵa múmkindik týǵyzatyn. Olar ár kezeńde Elbasynyń senimdi serikteri bolǵan tulǵalar edi ári, ádette, «keshe men sondaı bolyp edim» dep shalqaımaı, kerisinshe, memlekettiń quzyrly, laýazymdy ornynda qyzmet isteýdiń, sypaıygershilik, syılasymdylyq qarym-qatynas qalyptastyrýdyń, mádenıetti ári nátıjeli jumys isteýdiń úlgisin kórsetetin. Komıtette zań jobalaryn talqylaýdyń ózi, jańa bir sabaqtaı, saıası pikirtalas sıpatynda ótýshi edi. Talqylaýǵa túsken zań jobalarynyń kemshiligin nemese shıkiligin baıqap qalsa, «áshkerelep», «qaıtaraıyq», «qaramaıyq» dep úkimetke «shabýyldap», kezinde Memlekettik keden qyzmetin basqarǵan Ǵanı Qasymov shyǵady, Qorǵanys mınıstri bolǵan, Halyq qaharmany Muhtar Altynbaev pen ǵalym-professor Ádil Qurmanjanuly zańnyń qajettiligin dáleldep, baıyptap otyrsa, zańdyq sáıkessizdikter men qaıshylyqtardy termelep, kezinde Ádilet jáne Ishki ister mınıstri bolǵan Baýyrjan Muhamedjanov sóıleıtin. Zań jobasynyń atalýyna baılanysty arǵy-bergi tarıh pen oqıǵalardy tereńnen taratyp, ózi de ótpeli kezeńde Táýelsiz Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesine tóraǵalyq etken Ábish Kekilbaev tógiletin. Bilikti pikirlerin tııanaqtap, Senat tóraǵalary bolǵan О́mirbek Baıgeldi men Oralbaı Ábdikárimov zańdy jaqsartý, sapasyn arttyrý joldary men usynystaryn ortaǵa salatyn. Meılinshe erkin, ashyq áńgime aǵytylyp, bardy bar, joqty joq, burysty burys, durysyn durys dep aıtar edik. Bir-birimizdiń sózimizdi erekshe zeıinmen, ádeppen, qurmetpen tyńdaıtynbyz. Tipti, ózara qarsy pikirlerimizdiń ózin eshqandaı zilsiz, renishsiz, biliktilikpen, bilimdilikpen, mádenıettilikpen baıandap, múddeles janashyrlyq aýanyna qosylyp, usynys pikirlerimizdi tek qana halyq, memleket múddesi turǵysynan qarastyratynbyz. Qandaı da pikir, áńgime almasý sońynda bir uıǵarymǵa kelip, birligimizge júginetinbiz. Bizdiń shaǵyn bolsa da óte salmaqty osyndaı komıtettik ujymymyzdyń yntymaqty ári shyǵarmashyl da yntaly atmosferada memleket múddesine tıimdi, nátıjeli eńbek etip, Elbasynyń senimin abyroımen aqtaı alǵanymyzǵa Ádil Qurmanjanuly meılinshe atsalysyp, mol eńbek sińirdi.
1994 jyly Qazaqstan jańadan táýelsizdik alǵan basqa jas memlekettermen qatar Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna kiretin memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasyna múshe bolyp engen-di. Osy Assambleıa atynan sóılegen kóptegen Eýropa elderiniń depýtattary men basqa da halyqaralyq quqyqtyq qurylymdarynyń ókilderi edáýir ýaqytqa deıin bizdiń elimizdegi demokratııa jaǵdaıyn, adam quqyqtarynyń saqtalý talaptarynyń tómendigin, ótkizilgen saılaýlardyń kemshilikterin minep, synaýǵa daıyn turatyn. Árıne, ol kemshilikterdiń negizgi deni keshegi KSRO-nyń totalıtarlyq júıesimen baılanysty bolǵandyqtan, sonyń zardaptary men saldary bolatyn. Ol kemshilikterden arylýǵa da ýaqyt kerek bolǵany tabıǵı jaǵdaı.
Mine, osy turǵydan kelgende, Nursultan Ábishuly óziniń halyqaralyq jáne syrtqy saıasatynda Parlament depýtattarynyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń belsendi múshesi bolýǵa, Qazaqstanda júrgizilip jatqan ekonomıkalyq, saıası, demokratııalyq reformalardy álemge tanyta bilý, sheteldik ınvestısııalardy bizdiń ekonomıkamyzǵa tartý, bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń dúnıejúzilik órkenıettiń quramdy bóligi ekendigin dáleldeý sııaqty keń aýqymdy jumystardy sapaly ári utqyr bilgirlikpen, júrgizýge pármen berdi.
Sol jyldary Senat tóraǵalary qyzmetin atqarǵan О́mirbek Baıgeldi, Oralbaı Ábdikárimov, Nurtaı Ábiqaev, Qasym-Jomart Toqaev, Qaırat Mámı bizdiń parlamentshilerimizden basqa, ásirese, Eýropa memleketteri parlament depýtattarynyń arasynda teń dárejeli áriptestikke negizdelgen mazmundy jáne iskerlik qarym-qatynas qalyptastyrý men olardyń ornyǵýyna erekshe mán berdi. Osy baǵyttaǵy jumysqa tikeleı ózderi bastamashylyq kórsetip, saýatty jumys uıymdastyra bildi. Osynyń nátıjesinde halyqaralyq qatynas salasynda tájirıbe jınaqtaǵan azamattar Senat depýtaty qyzmetine taǵaıyndalyp, olardyń bilimi men biligi, qabileti men iskerlik múmkindikteri el múddesine baǵyttalǵan mańyzdy sharalardyń sapasyn arttyrdy.
Ádil Ahmetov – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Senat depýtaty bolyp taǵaıyndalyp, memleketimizdiń osyndaı asa joǵary senimi men jaýapty qyzmetine ıe bolyp, ony saýatty da tıimdi ári abyroımen atqaryp shyqqan memleketshil tulǵalardyń biri. Onyń, ásirese, bizdiń Prezıdentimizdiń ishki-syrtqy saıasatyn sheteldikterge tanytý, nasıhattaýdaǵy eńbegi mol. Ádekeńniń senator kezinde de, ol qyzmetinen ketkennen keıin de ártúrli mártebeli halyqaralyq sımpozıýmdar men konferensııalarǵa, dóńgelek ústelder men sammıtterge shaqyrylyp, arnaıy baıandamalar jasaýǵa, sondaı-aq, joǵary oqý oryndarynyń túlekterine dáris oqýǵa, ııa bolmasa el ómirindegi kókeıkesti máseleler boıynsha túıindi pikir aıtý úshin respýblıkalyq aqparat quraldarynyń suranysyna ıe bolyp júrýiniń ózi de ekiniń birine kórsetile beretin qurmet emes ekenin túsindirip jatýdyń qajettiligi joq. Ádekeń qandaı da aýdıtorııada sóz sóıleýge óte jaýapkershilikpen muqııat daıyndalady, oryndy jerinde urymtal sóz aıta alady. Oǵan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Parlament Assambleıasynyń sessııalaryna birge baryp, ártúrli pikirtalastarǵa belsene qatynasyp júrgen kezderde talaı ret kýá bolyp, kózimiz jetken. Ol, ásirese, álemde oryn alyp otyrǵan túrli qaqtyǵystar men halyqaralyq qarym-qatynastardaǵy shıelenisterge qatysty óziniń sarabdal pikirin aıtyp otyrýdan esh aınyǵan emes.
«Kazakh TV» telearnasynyń sońǵy eki jyl boıy aǵylshyn tilinde elimizdiń ishki-syrtqy saıasaty men egemen jyldardaǵy qol jetkizgen tabystary týraly álemniń 117 eline turaqty túrde taratyp kelgen aptalyq habardyń tyńdaýshylarynyń zerdesine jetip, kóńilinen shyǵyp otyrǵany da Ádekeńniń zııaly eńbeginiń tamasha bir qyry deýge ábden laıyq. Sondaı-aq, Ádil Qurmanjanuly kezinde bes jyl boıy (2009-2013 jyldar aralyǵynda) Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Parlament Assambleıasy tóraǵasynyń musylmandardy shettetý-kemsitýmen kúres jónindegi jeke ýákili degen laýazymdy qyzmetti Senat depýtaty bola júrip, óte belsendilikpen atqarǵanyn da erekshe atap ótýdiń jóni bar. Ol Assambleıanyń tapsyrmasymen Eýropa, Azııa jáne Uıymmen áriptes Afrıka elderindegi musylmandardy kemsitý-shettetýmen baılanysty oryn alyp otyrǵan kemshilikterdi sol elderge arnaıy baryp, zerttep-zerdelep, sebep-saldaryn anyqtap, olardy eńserýge qatysty usynystaryn EQYU-nyń Turaqty keńesine jyl saıyn, al qajet bolǵan jaǵdaıda atalmysh Uıymnyń Parlament Assambleıasyna da baıandap turdy. Sonymen birge, AQSh-taǵy musylmandardy kemsitýmen baılanysty jaı-kúıdi atalmysh eldiń Kongresi aıasynda jumys isteıtin Adam quqyqtary jónindegi Helsınkı Komıssııasy minberinen de baıandaǵan bolatyn.
Qazaq dıplomatynyń nátıjeli eńbegine rızashylyq bildirgen EQYU PA-nyń qurmetti tóraǵasy, Portýgalııa Parlamentiniń depýtaty Joao Sýaresh 2011 jyly EQYU PA-nyń Venada ótken qysqy sessııasynda: «...Osy laýazymǵa Qazaqstan senatory, bizdiń áriptesimiz Ádil Ahmetov bekitilgeli beri bizdiń bul baǵyttaǵy jumysymyzdyń jandanyp, jańa deńgeıge kóterilgenin basa aıtqym keledi. Elshi Ahmetov musylmandar problemasyn, olardyń tarıhy men búgingi jaǵdaılaryn óte tereńnen ári kóbimizge qaraǵanda anyǵyraq biletininiń nátıjesinde óte sátti nátıjeler men qorytyndylarǵa qol jetkize aldy. Sonyń arqasynda bizdiń Parlamenttik Assambleıaǵa degen senim dárejesi de qosa kóterildi. Sóıtip, Eýropa men musylman áleminiń arasynda únqatysýdyń jańa sıpaty qalyptasa bastady. Sondyqtan men Ádil Ahmetovtiń osy jumysqa baılanysty ókilettigin jáne bir jylǵa uzartýǵa sheshim qabyldadym. Assambleıa músheleri meniń sheshimimdi qoldaıtynyna senemin», – dep bizdiń áriptes baýyrymyzdyń eńbegine joǵary baǵa bergen edi. Joao Sýareshtiń sol baǵasyn odan keıin EQYU PA-na tóraǵalyq etken ıtalııandyq depýtat Rıkardo Mılorı de quptap, Ádekeńe qoshemet kórsetip, onyń EQYU elderi aıasyndaǵy jumys mandatyn taǵy eki jylǵa uzartqan-dy.
Árıne, mundaıda bıik senim kórsetilgen jeke tulǵanyń mártebesi ǵana emes, sol tulǵa arqyly onyń týǵan eliniń de, ulty men memleketiniń de mártebesi qosa kóteriletini belgili. Olaı bolsa, Ádekeń – halyqaralyq qarym-qatynastarda qazaqtyń básekelestikke qabiletti ekenin tanytyp, el bedelin kóterip, syn tezinen abyroımen ótip júrgen Azamatymyz.
Joǵaryda sóz bolǵan jeke tulǵa men ult mártebesiniń qatar ósýi, sóz joq, memlekettik táýelsizdigimizdiń tikeleı jemisi ekeni bárimizge de aıan. Alaıda Táýelsizdikke deıingi dáýirde el tarıhynda san qıly, qanquıly oqıǵalardyń bolǵany málim. Ásirese, 1986 jyldyń jeltoqsanyndaǵy stýdent-jastar kóterilisi tek ulty qazaq zııalylar men laýazymdy qyzmetkerlerge ǵana emes, búkil ultqa da syn boldy. О́ıtkeni, kóterilis basyla sala: «Jastardyń qozǵalysyna kim kináli, oǵan qalaısha jol berildi?» degen rıtorıkalyq suraqtardyń jaýaby men «kinálilerdi» tabýǵa baǵyttalǵan qýdalaýshylar naýqany údep turdy. Máskeýdegi Ortalyq bılikten «qazaq ultshyldyǵyna» qarsy ymyrasyz kúresi bastaldy. KSRO-nyń ortalyq «Pravda», «Izvestııa», «Komsomolskaıa pravda» sııaqty iri basylymdarymen qatar, Ortalyq teleradıo taralymdary da ún qosa daýyldatyp, «qazaqtyń ultshyldyǵyn» áshkerelemekshi bolyp, ulttyq ıntellıgensııaǵa shala baılap, syn taǵyp, qaralaý úderisi qozdap jatty. Ulty qazaq basshylarǵa senimsizdik kórsetilip, oryndarynan alynyp, ornynda qalǵandary basqa ult ókilderinen taǵaıyndalǵan orynbasarlaryna jaltaqtap qaldy. Qazaqstandy bılep-tósteýge eki bilegin sybanyp Kolbın kiristi. Oǵan «ınternasıonalıst» qazaqtar «shyn berilgendigin» tanytyp, «qazaq ultshyldaryn» bılikten ketirýge atsalysty. Qazaq basshylaryn «bólip al da bıleı ber» prınsıpimen ońtústik, soltústikke jikteý beleń aldy.
Sol qalaımaqan, naýqanshyl sapyrylys kezinde Almaty shet tilderi ınstıtýtynyń prorektory Ádil Ahmetov te jazyqsyz jazǵyryldy. Sebebi, ol oqýdan negizsiz qýylǵan bir top jastarǵa ara túsip, ınstıtýtta qurylǵan tótenshe komıssııanyń sheshimine qaramastan, kinásiz jastardyń oqýlaryn jalǵastyrýǵa múmkindik berip, jaýapkershiligin óz moınyna alǵan-dy. Osydan keıin ınstıtýt partııa komıteti hatshysynyń orynbasary Dmıtrıı Komarev ekeýiniń arasynda kelispeýshilik týyndady. Prorektor Ahmetov óziniń ustanymdaryn naqty dáleldermen negizdep, Bilim mınıstrliginiń keńeıtilgen kollegııasynda «Pravda», «Izvestııa» gazetterindegi elimizdiń joǵary oqý oryndaryna taǵylǵan aıyptyń jala ekendigin ashyq aıtty. Sol muń-aq eken, Almaty qalalyq partııa komıteti bıýrosynyń keńeıtilgen otyrysynda shet tilder ınstıtýtyndaǵy «qazaq jastarynyń úles salmaǵy 75 prosentke deıin kóterilip ketti» degen jasandy pikirdi jeleý etip, Ádil Ahmetovke naqaqtan-naqaq kiná taǵylyp, kommýnıstik partııa qatarynan jáne jumystan shyǵaryp tastaýǵa naqty áreket jasaldy. Alaıda dáıekti dálelder keltire almaı, sógis jarııalaýmen tyndy. Mine, osyndaı qaýipti naýqanda Ádekeń eshkimge jaltaqtamaı, azamattyq aryn da, qyzmetin de saqtaı alyp, óziniń atyna saı ádildik jolynan eshbir taımady. Synǵa túsken sátte syr bermedi.
Bizdiń búgingi qoǵamda ult zııalylary týraly áńgime de, pikir de kóp. Jalpy, mundaı áńgime bolǵanynyń esh artyqtyǵy joq. Biraq, keıde birjaqtylyqqa urynyp, óz ortamyzda júrgen parasatty adamdardy kózge ilmeı, bardy joq deýge beıim turatynymyzdy da moıyndaǵannyń artyqtyǵy bolmas edi. Shúkirshilik, ultymyzdyń zııalylary bar. Kóre bilgen kózge, tyńdaı bilgen qulaqqa aıtylar sóz de, kózge kóriner tulǵa da jetkilikti. Jónine qaraı salıqaly sóz aıtarlyq parasatty, bilimdi el aǵalarynyń qadir-qasıetin túsinetin orta da bizdiń rýhanı aýanymyz. Árıne, olar tulǵa bolǵandyqtan, árqaısysynyń ózine tán ereksheligi, beınesi, keskin-kelbeti, aıtary bar ekeni de haq. Olar – ult qazynasy. Sondaı qazynaly aǵalarymyzdyń biri – azamat, ustaz, ǵalym, dıplomat, el gazeti «Egemen Qazaqstannyń» belsendi halyqaralyq sarapshy avtory, jasy jetpistiń beseýine kele jatqan bizdiń zamandasymyz Ádil Qurmanjanuly Ahmetov.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri