Andre SINGER, «Spring Films» kınokompanııasynyń kórkemdik dırektory, Ulybrıtanııa jáne Irlandııa Birikken Koroldigi antropologııalyq ınstıtýtynyń prezıdenti:
Shyǵys óńirine Semeı synaq alańy aýmaǵynda túsirilim jumystaryn júrgizý maqsatynda Ulybrıtanııadan bir top kıno mamandary kelgen bolatyn. Biz Tumandy Albıonnan Kýrchatov qalasyna kelgen toptyń ókili, «Spring Films» kınokompanııasynyń kórkemdik dırektory, Ulybrıtanııa jáne Irlandııa Birikken Koroldigi antropologııalyq ınstıtýtynyń prezıdenti Andre SINGER myrzamen áńgimelesken edik.
– Andre myrza, sizderge Semeı synaq alańynda bolyp, Keńes Odaǵy kezindegi ıadrolyq synaq nysandaryn kórýge múmkindik berildi. Álemdegi eń iri synaq alańdarynyń sanatynda bolǵan polıgon aýmaǵynan qandaı áser aldyńyzdar?
– Men Semeı polıgon alańyna osymen úshinshi márte kelip otyrmyn. Byltyr tamyz jáne qarasha aılarynda kelgen bolatynmyn. Bıyl taǵy da jolym tústi. Sizderdiń ushy-qıyrsyz keń dalalaryńyzdyń tabıǵaty qandaı tamasha, tartymdy! Biraq osy dalanyń tarıhyna boılasańyz, óte qaıǵyly ári qorqynyshty ekenin kóresiz. Bul – atom qasireti! Men Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń polıgondy jabý kezindegi batyldyǵy men kóshbasshylyǵy úshin óte qýanyshtymyn. Ol – shyn máninde halyqty ajal aranynan qutqaryp qalǵan tulǵa!
Biz osy saparymyzda Kýrchatov qalasynda bolyp, synaq alańdarynyń tarıhyna arnalǵan mýzeımen jáne Ulttyq radıologııa ortalyǵynyń qyzmetimen tanystyq. Sondaı-aq, atom kólin, ıadrolyq synaq ortalyǵyn, Degeleń taýlaryn, polıgon alańynyń ózin tamashaladyq. Eń bastysy, osy qasiretti beldeýdegi Znamenka aýylyna da bardyq. Meniń Znamenka eldi mekenine jasaǵan saparym kóńilimdi qozǵap, umytpastaı erekshe áser qaldyrdy. Bul aýyldyń turǵyndary óte ashyq, jaıdary ári qonaqjaı eken. Aýyl adamdary bizge ulttyq dámderin usynyp, án de aıtyp berdi. Kóńilimiz kóterilip, erekshe serpilip qaldyq.
– О́ńirimizge jasaǵan jumys saparyńyzdyń oń bolýyna tilektespiz. Sizge kıno mamany retinde qoıar saýalymyz bar. Bul qarapaıym saıahat bolyp qala ma, álde sapar qorytyndysy qandaı da bir eńbekke arqaý bola ma?
– Biz qazirgi kezde polıgon týraly fılm túsirýdemiz. Bul jobada atom synaqtarynyń tarıhy týraly sóz qozǵalady. Qazaqstanda polıgon zardaptary týraly barlyǵy jaqsy biledi. Al shet memleketterdiń azamattary Semeı synaq alańy týraly az bilýi múmkin nemese múldem bilmeıdi deýge de bolady. О́mirinde ıadrolyq synaq alańy týraly aqparat estimegen jandar da bar. Olar – óte baqytty jandar!
Men osyǵan deıin kóptegen derekti fılmder túsirdim. Biraq atom qasireti jónindegi taqyrypqa alǵash ret kelip otyrmyn. Osy taqyryp aıasynda Nevada synaq alańynda da boldym. Sizderge bizdiń derekti fılmimiz polıgon tarıhyn, onyń ishinde, qazaq halqy tartqan atom qasiretin búkil álemge jetkizýge arqaý bolady dep ýáde beremin.
– Jalpy, ıadrolyq qarýdy taratpaý jóninde ne aıta alasyz? Bul taraptaǵy qazaqstandyq bastamalardan habardar bolarsyz?
– Kez kelgen halyq ókiliniń óz elinde soǵys órtiniń tutanǵanyn, bolmasa, otbasy men balalarynyń qandaı da bir jappaı qyryp-joıatyn joıqyn qarýdan qurban bolýyn qalamaıtyny anyq. Bul álem halqyna ortaq múdde. Sondyqtan, ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi ıdeıa kúlli álem jurtshylyǵy úshin óte ózekti másele. Bizdi, ıaǵnı túrli etnostar men memleketterdi ulttyq mádenıetter men memlekettik shekaralar bólip turǵanymen, Jer planetasy – ortaq úıimiz ekeni barshamyzǵa aıan. Sol sebepti, ıadrolyq synaqtar men qarýlardy qoldanýdan adamzatpen birge Jer dúnıesi de, onyń ǵajaıyp ósimdik jáne janýarlar álemi, ózge de tirshilik ıeleri qatty zardap shegedi.
Bul rette bakterıologııalyq, hımııalyq, atom qarý-jaraǵyn qatań shekteýge shaǵyn eldermen qatar alyp memleketter de úles qosqany abzal. Osy oıdy únemi qozǵap júrgen saıasatkerlerdiń biri Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev dep bilemiz. Bizdiń planetadaǵy kóptegen adamdar sizderdiń elderińizge jáne Elbasylaryńyzǵa erekshe alǵys aıtady. О́ıtkeni, Qazaqstannyń jáne onyń kóshbasshysynyń ustanǵan saıasaty – atomdyq qarýlanýdy toqtatý. Bul – bizdiń zaman úshin de, keleshek urpaq úshin de óte mańyzdy másele. Muny Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt odan ári dáıekteı tústi.
Qazaqstan basshysy jarııalaǵan manıfeste ıadrolyq qarýdan azat aımaq retinde jarııalanǵan Ortalyq Azııa aımaǵy týraly sóz boldy. Bul osydan 10 jyl buryn Semeı qalasynda jarııalanǵan jańa keńistik. HHI ǵasyr – adamzat balasy úshin qaýip-qaterge toly ǵasyr bolsa da, halyqaralyq uıymdar men aıtýly saıasatkerlerdiń kúsh-jigeriniń arqasynda ıadrolyq qaýipsizdik alańdary men aımaqtary odan ári arta túsedi degen senim mol.
Qazaqstan álemdik qaýymdastyqqa táýelsiz el retinde múshe bolǵan alǵashqy jyldary-aq jahandyq deńgeıde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Semeı synaq alańyn jarııaly túrde japty. Osydan keıin Ortalyq Azııa aımaǵynda jańa beıbitshilik aımaǵy qalyptasty. Bul jańa memleketterdiń erkin damýyna, ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa erekshe serpin berdi dep oılaımyn. Qazaqstandaǵy saparymnyń áserin bólisýge múmkindik syılaǵandaryńyz úshin sizderge rızashylyq bildiremin.
– Sizge de búkpesiz áńgimeńiz úshin úlken rahmet!
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kýrchatov qalasy