Jańa jaǵdaıdaǵy aqıqat

*Astana ekonomıkalyq forýmy qarsańynda Budan buryn gazetimizde habarlaǵanymyzdaı, aldymyzdaǵy 25-26 mamyr aralyǵynda tórtkil dúnıeniń tolǵaqty túıinderin talqylaıtyn jahandyq únqatysý minberine aınalǵan Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) ótedi. Osymen toǵyzynshy ret ótkizilgeli otyrǵan bıylǵy forýmnyń negizgi taqyryby – «Jańa ekonomıkalyq aqıqat: ártaraptandyrý, ınnovasııalar jáne bilim ekonomıkasy». Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń bastamasymen ómirge kelgen Astana ekonomıkalyq forýmy – ekonomıkalyq mindetterdi tal­­­qylap, sheshim qabyldaıtyn Eýrazııadaǵy tuńǵysh únqatysý alańy. Forýmnyń maqsaty álemdik sarapshylar qaýymdastyǵyn jahan­dyq ekonomıkanyń eń ózekti degen máseleleri boıynsha naqty sheshim qabyldaýǵa jumyldyrý bolyp tabylady. AEF jumysynyń basty qorytyndysy – álem sarapshylaryna jahandyq ekonomıkanyń damý baǵyttary úshin naqty keńes berý. Bıylǵy jyly plenarlyq otyrys alǵash ret «Qazaqkonsert» ortalyq konsert zalynda ótkiziledi. Forým sheńberinde 20-ǵa jýyq is-shara josparlanǵan. Forýmnyń negizgi is-sharalary – dúnıejúzine tanymal «The Economist» halyqaralyq bedeldi jýrnalymen birlese uıym­­dastyrylatyn Qazaqstan ınvestısııalyq sammıti, Boao azııa­lyq forýmy hatshylyǵymen birge uıymdastyrylatyn Uly Jibek joly elderiniń forýmy, «The Financial Times» halyqaralyq bedeldi basylymymen birlese ótkiziletin Jekeshelendirý jónindegi Qazaqstan forýmy. Sonymen birge, IH Astana ekonomıkalyq forýmynyń aıasynda «Joǵary jahandaný dáýiriniń sońy: ekonomıkalyq jáne qarjylyq arhıtektýralar úshin jańa jaǵdaılar» atty joǵary dárejedegi sessııa ót­kiziledi. Bul keshendi sessııany Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti, «Ekonomıkalyq zertteý­ler ınstıtýty» AQ, Bretton-Výds­ty jańartý jónindegi komıtet jáne Halyqaralyq strategııalyq seriktester toby uıymdastyrady dep kútilýde. Joǵary dárejedegi sessııanyń kún tártibine osyndaı ózekti taqyryptyń shyǵarylýy tegin emes. Álem 2016 jyly geosaıasatta, ekonomıkada jáne qarjylyq júıede birqatar jańa keshendi táýekelderge tap bolyp otyr. Jahandyq ekonomıka jańa dúnıe tabaldyryǵynda tur. Onyń damý úrdisinde tektonıkalyq jáne túbegeıli ózgerister oryn alýda. Álem sarapshylarynyń paıymdaýynsha, «joǵary jahandaný dáýiri» aıaqtalyp keledi. О́ńirlerdiń damý turaqtylyǵyna jańa ekonomıkalyq jáne geosaıası táýekelder sheshýshi yqpalyn tıgizýde. Osyǵan baılanysty saıası reformalardyń ekonomıkaǵa tıgizetin áserin jeńil­detý maqsatyndaǵy sharalarǵa erekshe mán berilmek. Sonymen birge, IH AEF únqatysý alańynda álemdik ekonomıkadaǵy keshendi qubylmalylyq jáne tu­raqsyzdyq, jyldam damýshy rynoktardy qaıta júkteý, Eýrazııadaǵy monetarlyq jáne qarjylyq táýekel­der, jekemenshik sektor úshin jańa bız­nes ahýal qalyptastyrý jáne bas­qa taqy­­ryptar talqylanatyn bolady. Aǵymdaǵy jahandyq silkinister álemdik ekonomıkanyń damýynda jańa baǵyttardyń oryn alýyna áser etýde. Búginde damýshy rynoktar shıkizat baǵasynyń kúrt tómendeýine baılanysty toqyraý kezeńin bastan keshýde. «Altyn toqsandar» dep atalatyn kezeńnen keıin, ıaǵnı 2000 jyldardyń basynan bastap damýshy rynoktardyń álemdik ekonomıkany damytýdyń qozǵaýshy kúshine aınal­ǵan kezeńiniń aıaqtalýyna baılanysty damýshy memleketterdiń ekonomıkalyq ósiminiń qarqyny qaıta qaralýda. «Altyn toqsandar» dáýirinde jahandyq IJО́-de damýshy rynok úlesi 52 paıyzdy quraǵan bolatyn. Al 2015 jyly damýshy rynoktyń jalpy ósimi 4,3 paıyz ǵana boldy. Bul 2010 jylǵy 7,6 paıyz dárejesinde bolǵan kórsetkishten de tómen. Sóıtip, álemdik IJО́ ósimi 2,4 paıyzǵa deıin tómendegen. Damýshy rynoktarǵa shıkizat resýrstaryna degen joǵary baǵa dáýiriniń aıaqtalýy, álemdik saýdanyń báseńdeýi, qarjy rynogyndaǵy qubylmalylyqtyń ósýi ınvestısııalyq aǵyndardyń tómendeýi keri áserin tıgizip otyr. Sonymen birge, damýshy rynoktardan kapıtaldyń shetke shyǵýynyń ósýi damýdyń tejelýine sebep bolýda. Bul jaǵdaılar, ásirese, BRIKS tobyna kiretin iri jáne jyldam damýshy memleketterdiń ekonomıkasyna erekshe keri áserin tıgizip otyr. Birqatar damýshy memleketterdiń ulttyq valıýtasy qunsyzdanyp ketti. Bul osy elderdiń turǵyndarynyń turmystyq jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýyna, ekonomıkalyq damýdyń tejelýine ákelip soqtyrdy. Astana ekonomıkalyq forýmy sheńberinde joǵary jahandaný dáýiriniń aıaqtalý kezeńiniń bastal­ǵandyǵy týraly alǵash ashyq únqa­tysýlar ótedi. Álemdik sarapshy­lardyń biraýyzdy pikirleri boıynsha, búginde álemdik ekonomıkada óńirlik jáne toptyq yqpaldastyq pen baılanystar jıi kórinis tabýda. Árbir memleket óziniń damý bolashaǵyna tıimdi bolatyn óńir­lik saýda jáne ekonomıkalyq seriktester izdestirip, jahandyq ynty­maqtastyq úderisteriniń te­jelýine áser etýde. Búginde álemde Azııalyq ınfraqurylymdyq ınves­­tısııa banki, BRIKS-ti damytýdyń jańa banki, Jibek joly qory sııaqty óńirlik ınstıtýttar qurylýda jáne olardyń jahandyq ekonomıkaǵa yqpaly barǵan saıyn artýda. Bıylǵy jyly IH AEF sheńberinde osy jahandyq máselelerdi talqy­laýǵa bıznes jáne sarapshylyq qaýym­dastyqtardyń álemge tanymal ókilderi, iri qarjylyq qu­rylymdardyń jetekshileri, ha­lyqaralyq uıymdardyń basshylary, Nobel syılyǵynyń laýreat­tary qatysady. Olardyń qata­rynda – ǵalamtor-kommersııa salasynda qytaılyq AliBaba Group kompanııasynyń negizin qalaýshy Djek Ma, HVQ basqarýshy dırektory Krıstın Lagard, EQDB prezıdenti Sýma Chakrabartı, brıtandyq «The Economist» jýrnalynyń nusqasy boıynsha álemdegi eń bedeldi eko­no­mısterdiń úshtigine kiretin Kolýmbııa ýnıversıteti Jer ıns­tıtýtynyń dırektory Djeffrı Saks, Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynyń ekonomıka professory, «Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty» atty álemdik bestsellerdiń avtory Daron Adjemoglý, AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Ronald Reıgannyń jáne Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tetcherdiń keńes­shisi bolǵan Artýr Laffer, Leontev syılyǵynyń laýreaty Ha-Djýn Chang, «Valıýtalyq soǵystar» best­selleriniń avtory Sýn Hýnbın, sondaı-aq, Nobel syılyǵynyń ekonomıka salasy boıynsha laýreat­tary Edvard Preskott, Krıstofer Pıssarıdes pen Tomas Sardjent bar. Forým aıasynda «Jahandyq kósh­basshylardyń pikir alysýy» taqyrybymen ótetin pikir alysý alańdarynda álemdik deńgeıdegi saıasatkerlerdiń, Nobel syılyǵy laýreattarynyń búgingi álemdik ekonomkany damytýdyń keleli taqyryptary boıynsha júzdesýleri ótedi. Al IH AEF qarsańynda 24 mamyr kúni HVQ basqarýshy dırektory Krıstın Lagard jáne Ortalyq Azııa, Kavkaz jáne EAEO-ǵa múshe elder úkimetteri ókilderiniń qatysýymen HVQ aımaqtyq forýmy ótetindigin atap ótken jón. Sonymen qatar, forým aıaqtalǵan soń, kelesi kúni Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesiniń 29-shy plenarlyq otyrysy ótkiziledi. Astana ekonomıkalyq forýmy sheńberinde ekonomıkalyq taqyryptar boıynsha negizgi spıkerlerdiń dárister ótkizýi, qa­tysýshylar úshin Blockchain tehnologııasyn qoldaný boıynsha vorkshoptar serııasy, bıznes-gýrý jáne jetekshi álemdik sarapshylardan netvorkıngter, sheberlik synyptar ótkizý josparlanýda, sondaı-aq, qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan birqatar is-sharalar uıymdastyrylady. EYDU, BUU, Dúnıejúzilik bank, ADB, EQDB sekildi halyqaralyq uıymdar men qarjy ınstıtýttary forýmnyń seriktesteri bolyp sanalady. Ýaqyttyń ózi aıqyndaǵanyndaı, Astana ekonomıkalyq forýmy búgingi jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń sebep-saldarlaryn anyq­tap, qıyndyqtan shyǵý joldaryn belgileıtin shynaıy álemdik pikirsaıys alańyna aınaldy. Oǵan álemniń dýaly aýyz sarapshylary men belgili saıası tulǵalarynyń Astana ekonomıkalyq forýmynyń jumysyna Davos, Sankt-Peterbýrg jáne Boaos azııalyq ekonomıkalyq forýmdary deńgeıinde bergen jo­ǵary baǵalary aıqyn dálel bolmaq. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»