Alyp el basshylaryna oı salady

«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI

Búgingi tańda álemdi tolǵandyryp turǵan máseleler az emes. Sonyń ishinde eń mańyzdysy adamzatty soǵystan qorǵaý, terrorızmge qarsy kúresý máselesi birinshi orynda tur. Soǵan oraı, qazir dúnıejúziniń tanymal qaıratkerleri, memleket basshylary, bedeldi halyqaralyq uıymdar osy máseleni jıi talqylaıtyny jasyryn emes. Jýyrda Túrkııanyń Ystanbul qalasynda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń (IYU) HIII sammıti bolyp ótti. Bul sammıt «Birlik pen yntymaq ádilettilik pen beıbitshilik úshin» degen taqyrypty qamtydy. Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıtpen qatar­las ótip, uqsas máseleler qaral­ǵan sol syndarly basqosýǵa uıymǵa múshe elderdiń ókilderi, sonyń ishinde 30-dan astam memleket jáne úkimet basshylary jáne basqa laýazymdy tulǵa­lary qatysqany belgili. Búgingi tańda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna 57 el múshe, jalpy halyq sany 1,5 mıllıard shamasynda bolyp otyr. Bul forýmda kóterilgen eń negizgi másele osy uıymǵa kiretin memleketter arasyndaǵy dostyq qarym-qatynas, aýyzbirshilik, jalpy, qazirgi dúnıejúzindegi saıası-ekonomıkalyq ahýal, syn-qaterler tóńireginde boldy. Al osy forýmǵa qatysqan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń róli joǵary, sózi salmaqty shyqty. О́ıtkeni, sheteldik buqaralyq aqparat quraldary Qazaqstan Prezıdentin sammıt ótetin eldiń basshysy erekshe jaǵdaıda, joǵary deńgeıde qarsy alǵanyn, kezdesý ótken saraıdyń saltanatyna deıin jazyp jatty. Bizdiń Elbasymyz atalǵan samıtte jańa ıdeıalar aıtyp, tyń bastamalar kóterdi. Qazir qandaı máselelerge basa kóńil bólinýi qajet ekenin atap ótti. Qashanda órttiń tutanýy ońaı da, ony sóndirý qıynǵa túsetini belgili. Elbasy aýyldaǵy aǵaıyndar ara­syndaǵy kıkiljińnen sol óńirdi ábigerge túsiretin daý shyǵyp ketetin kezderi bolatynyn aıtyp, búgingi tańda birqatar memlekette alasapyran bolyp jatqanyna toqtaldy. Sonyń ishinde qazir 15 elde ekstremızm men terrorızm oty janyp turǵany anyq. Qazir musylman elderiniń ishinde Lıvııadaǵy, Sırııadaǵy, Iraktaǵy soǵys zardaptarynyń sol memleketterge, halqyna jáne álemge qalaı áser etip jatqanyn aıtyp ótti. Qolda bar málimetterge súıen­sek, qazir 60 mıllıonnan astam adam bosqynǵa aınalǵan. Al olar buryn beıbit ómir súrip jatqan adamdar edi ǵoı! Sırııanyń ózinen 5 mıllıonnan astam adam shetelge qashýǵa dýshar bolǵan. «Islam terrorızmi» – ótken ǵasyrdyń sońynda jáne HHI ǵasyrdyń basynda aıtylyp kele jatqan termın. Buryn ıslam memleketterinde ıslam terrorızmi bolǵan emes! Sońǵy jyldary BAQ-tarda «ıslam terrorızmi» degen termın kóp qoldanylyp júr. Ásirese, 2001 jylǵy 11 qyrkúıek­te Nıý-Iorkte bolǵan jarylys­tan keıin «ıslam terrorızmi» degen termın jıi aıtyla bastady. Biraq bul qate qalyptastyrylǵan uǵym dep esepteımin. Ár din óziniń artyqshylyqtaryn aıtady ǵoı. Al ıslam dininiń bas­ty qaǵıdaty – tatýlyq, birlik, tazalyq, adamǵa qııanat jasamaý. Jalpy, ıslamnyń baǵyty Quran Kárimde de anyq jazylǵan. Islam dininiń qaǵıdaty boıynsha, adam men adam kezdeskende, «Assalaýmaǵaleıkúm» dep amandasýynyń ózi beıbitshilikke, tynyshtyqqa shaqyrýmen bastalady. Maǵynasy «saǵan beıbitshilik tileımin» degen uǵymdy bildiredi. Mysaly, Amerıkada, Eýropada, Shyǵys Azııa elderinde jarylystardy uıymdastyratyndar, terrorlyq áreket jasaıtyndar bolady. Biraq sony iske asyrǵan adamdardyń dinine, ultyna, násiline, shyqqan tegine qarap ǵaıbattap jatpaıdy. Aıtalyq, Amerıkada aıyna ne jylyna bir qarýly adam shyǵyp, mektepterge, ashanalar men shirkeýlerge baryp, qyryp ketip jatqanyn aqparat quraldarynan estip, kórip otyramyz. Al olardyń dinine qarap, terrorızm tirkesin qospaıdy. 2011 jyly Norvegııada Andres Breıvık degen adam aralǵa baryp, lagerde jatqan 70-ten astam adamdy atyp tastap edi. Sonda onyń ulty mynadaı, dini mynadaı degen joq jáne dinine terrorızm degen termındi tirkegen joq. Jalpy, ekstremızmde, terrorızmde din de, ult ta joq. Ol – adamgershilikke jatpaıtyn, qatygezdikpen jasalatyn qylmys. Bul jóninde qazir naqty faktiler de aıtylyp jatyr. Birikken Ulttar Uıymynan bastap, halyqaralyq uıymdar, buqaralyq aqparat quraldary endigi jerde halyqty shatastyrmaı, ıslam men terrordy bólip tastaýy kerek. Osy tusta aıta ketý kerek, óz­derin «Islam memleketimiz» dep sanaıtyn (IShIM, DAISh) terrorlyq uıymnyń (Qazaqstanda tyıym salynǵan) ıslamǵa esh­qandaı qatysy joq! Keıingi kezdegi Iraktaǵy, Sırııadaǵy, eki myńjyldyq tarıhy bar IýNESKO qorǵaýynda turǵan, adamzattyń ıgilikti baılyǵy bolyp tabylatyn eskertkishterdi qıratýy eshqandaı aqylǵa syımaıtyn áreket. Jalpy, tarıhı qundylyǵy bar dúnıelerdi talan-tarajǵa salýǵa, zańsyz shetel­­ge satýǵa eshkimniń de quqyǵy joq. IYU sammıtinde bizdiń eldiń basshysy Qazaqstanda shırek ǵasyr ishinde tatýlyqqa, birlikke, dinaralyq kelisimge shaqyratyn, eldiń tutastyǵyn saqtaıtyn qandaı jumystar atqarylǵany jóninde aıtyp ótti. Sonyń ishinde adamzat tarıhynda birinshi ret bizdiń memlekette barlyq dinder­diń basshylary men ókilderi jınalyp, bir shańyraq astynda bas qosty. Din basshylarynyń sezi ár úsh jyl saıyn ótip keledi. Atap aıtqanda, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shy­larynyń I sezi 2003 jylǵy 23-24 qyrkúıekte Astana qalasynda ótti. Oǵan Eýropa, Azııa, Afrıka men Taıaý Shyǵystyń 13 elinen ıslam, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm, sıntoızm, daosızm jáne basqa da konfessııalardyń, 17 dinı uıymnyń ókilderi qatysty. О́miri bastary qosylyp kórmegen, tipti, kózqarastary bir-birimen qaıshy dinniń basshylary bir ústeldiń basynda birlik, tatýlyq, beıbitshilik týraly ortaq oı qozǵady. Bir dastarqannan dám tatty. Munyń ózin dúnıejúzilik kózqarasty, dinaralyq qarym-qatynasty jaqsartýǵa jasalǵan aıryqsha qadam dep aıtar edim. Qazaqstannan bastalǵan mámi­lege shaqyrý úrdisi jalǵasyn taýyp keledi. Bıyl kotolık dini­niń basshysy men pravoslavıe shirkeýiniń basshysy tarıhta birinshi ret kezdeskeni týraly BAQ-tarda aqparat boldy. Bul Astanadan bastaý alǵan oń betburys dep oılaımyn. Elbasy Qazaqstanda 17 konfessııa men 100-den astam etnos ókilderiniń tatý-tátti ómir súrip jatqanyn tilge tıek etti. Halyqta «bes saýsaq birdeı emes» degen naqyl bar. Keı ýa­qytta kelispeýshilik, túsinispeı qalǵanda kıkiljiń bolady, biraq sony aqylmen, dıplomatııalyq jolmen sheshe bilý eldiń birligi men berekesin saqtaıdy. Qazir dúnıejúzi bizdiń Qazaqstandy ózge elder qyzyǵa qaraıtyn, tatýlyǵy berik, ekonomıkasy jyl saıyn órkendep kele jatqan memleket retinde tanıtyn boldy. El yntymaǵyn saqtaýda Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń (QHA) róli de erekshe. 1995 jyly qurylǵan kezden bergi QHA-nyń atqaryp kele jatqan isi árbir óńirge, aýdanǵa, árbir aýylǵa da jetti desek, qatelespeımiz. О́ıtkeni, bizdiń elde turatyn ózge ulttyń ókilderi «Bir el – bir taǵdyr» degen urandy ustanady. Bıyl aqpan-naýryz aılarynda saılaýaldy jumystarymen eldi aralaǵan kezde de QHA-nyń róli zor ekenine kózimiz jetti. Halqymyz «Aǵaıyn tatý bolsa, as kóp» dep beker aıtpaǵan. Barlyq ulttyń ókilderi bir kóshede, bir aýlada birge turyp, beıbit ómir súrip jatyr. Elimizdiń búkil halqy Mem­leket basshysynyń ómirsheń ıdeıa­sy tóńireginde birigip otyr. Ol – birlikti saqtaý, el tynyshtyǵyn qorǵaý, eńbek etý arqyly damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin memleketti órkendetýge úles qosý. О́ıtkeni, qazaq – tarıhtan sabaq alǵan halyq. Nebir jaýgershilik zamandardy bastan keshti. Son­dyqtan soǵystyń qasiretin, daý-janjaldyń kesapatyn jaqsy biledi. Búgingi tańda Qazaqstan halqy Assambleıasy men «Nur Otan» partııasy ıdeologııalyq orta retinde dúnıejúzinde bolyp jatqan kúrdeli oqıǵalardy halyqqa túsindiretin uıymdar bolyp tabylady. Osy jolda ózge saıası partııalar da, qoǵamdyq uıymdar da úles qosyp otyrǵanyn da aıta ketken jón. О́ńirge barǵan saparymyzda Ýkraınadan kóship kelip jatqan azamattarmen júzdestik. Olar buryn osy Qazaqstanda týǵan, keıin «Eýropaǵa jaqyndaımyn, aǵaıyndarymmen birge bolamyn» degen maqsatta tarıhı otandaryna oralǵan eken. Endi, mine, óz elderinde tynyshtyq bolmaı turǵandyqtan, keri kelip jatyr. Olar «Bir kún beıbit tańdy kórgeniń qandaı baqyt!» deıdi. Soǵys júrip jatqan jerde úıińniń ústine qashan bomba ne snarıad kelip túsetini belgisiz. Mysaly, beıbit kezde bir adam ómirden ozsa, sol óńir ne aýyl úshin, onyń aǵaıyn-týystary úshin qandaı qasiret?! Al soǵys bolǵan jerde ómirimen qoshtasyp jatqan adamnyń sany esepsiz bolady. Kúnine júzdegen, myńdaǵan adam óledi. Sondaı-aq, Elbasy óz sózinde ıslam memleketteriniń jappaı qarýlanýy jaqsylyqqa alyp kelmeıtinin, muny toqtatý ke­rek­tigin, óıtkeni, onyń sońy dúnıejúzilik apatqa baryp soq­tyrýy múmkin ekenin aıtyp ótti. Aıtalyq, búgingi tańda álemde adamzatqa apat alyp keletin ıadrolyq jáne sol sııaqty qarý­lardyń jınalǵandyǵy sondaı – onyń bárin bir mezgilde jaratyn bolsa, Jer sharyn óz orbıtasynan shyǵaryp jiberedi eken! Bizdiń ǵalamsharymyzdy júz ret jaryp jiberýge qýaty jetetin bombalar men ıadrolyq qarýlar bar qolda. Qazir álemde ıadrolyq qarý­lanýdy toqtatý, synaqtar ót­kizýdi azaıtý baǵytynda jumys­tar úzdiksiz júrgizilýde. Soǵan qaramastan, 2015 jylǵy qory­tyndy málimet boıynsha, dúnıe­júzinde jyl saıyn 2 trıllıonǵa jýyq dollar qarý-jaraq alýǵa jumsalady eken! Bul – kimdi bolsa da tolǵandyratyn másele! Al osy kezeńde qazir álem bo­ıynsha 1 mlrd. adam ashtyqtyń qur­saýynda otyr! Árbir atqan tań saıyn olardyń basynda «Bú­gin ne jeımin?» degen oı turady. Sondaı-aq  2,5 mlrd. adam jalpy sanıtarlyq normalarǵa saı kelmeıtin jerlerde turyp jatyr. 1 mlrd.-tan astam adam taza sý ishýge zárý! Elbasynyń ıdeıa­­synan týatyn oı jappaı qarýlanýǵa jumsalyp jatqan aqshany muqtajdyq kórip, ómir men ólimniń ortasynda azap shegip jatqan halyqtarǵa kómek retinde ber­­se, dúnıejúzi gúldenip keter edi. Keıbir jeke adamdardyń qaıy­rymdylyq isterin estip júrmiz. «Anaý mıllıarder myna elge baryp, gýmanıtarlyq kómek berdi, dári-dármekpen qamtamasyz etti», dep aıtyp jatady. Alaıda, BAQ-tardan «Damyǵan memleketterdegi keıbir dáýletti adamdar óz baılyǵyn mysyǵyna, ıtine qaldyryp ketti» degen málimetti oqyǵanda, jaǵańdy ustaısyń. Teledıdarǵa nazar salsaq, soǵys bolyp jatqan nemese asharshylyqqa ushyraǵan elderde ashtan, shólden ólip jatqan shıetteı balalardyń kózderine shybyn úımelep jatqanyn kórgenińde, júregiń aýyrady. Sonyń bárin júregimen sezine bilgen Elbasy óz ıdeıasyn usynyp otyr. Sammıtte qabyldanǵan sheshim boıynsha oń qadamdar jasalady dep oılaımyn. О́ıtkeni, qazir kimge bolsa da, oılanatyn ýaqyt jetti. Adam balasy dúnıege kelgende, qaı ulttan bolsyn, onyń jany da, qany da birdeı bolady. Al ony ári qaraı jaqsy jaqqa ne jaman ádetke tárbıeleıtin – óz otbasy, ósken ortasy, odan keıin qoǵamy jáne memleketi. Elbasy óz baıandamasynda ıslam memleketteriniń 11-i soǵysty basynan ótkizip jatqanyn, sondaı-aq, súnnıtter men shııtterdiń arasynda arajigi ashylýǵa taıaý ekenin, bóliný qaýpi bar ekenin atap kórsetti. Sondyqtan, búkil musylman álemi birigip, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shy­ǵaryp», yntymaqtastyqty saqtaýǵa atsalysýy qajettigin alǵa tartty. Tutastaı alǵanda, bul úlken forýmnyń búkil musylman álemin beıbitshilikke, tatýlyqqa shaqyrýda oń áser etetini anyq jáne Elbasynyń salmaqty ıdeıalary alyp elderdiń basshylaryna oı salatyny sózsiz dep oılaımyn. Ersultan BEKTURǴANOV, Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi