Sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııa iske asyrylýda

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń jańa satysy jáne eń aldymen, memlekettiń jáne qoǵam ómiriniń túrli salalarynda osy qaýiptiń paıda bolýy sebep-saldarynyń aldyn alý bo­ıynsha baǵdarlamalyq qu­jat bolyp tabylady. Ol memle­kettik bılik organdarynda, son­daı-aq,  jeke sektorda sybaılas jemqorlyqqa qarsy sharalardy ázirleý men júzege asyrý keshenin kózdeıdi, jáne de qazaqstandyq azamattardyń oǵan tózimsizdik kóz­qarasyn qalyptastyrady. Jalpy, atalǵan Strategııany júzege asyrýda 2015 jyly júr­gizilgen ju­mystar kózdelgen maq­sattarǵa qol jetkizýge múmkindik berdi. Máselen, júrgizilgen áleý­mettik saýalnama memlekettik qyz­met kórsetý sapasyna turǵyn­dardyń qana­ǵat­tanýshylyq deńgeıi 79 paıyz ekendigin kórsetti, al mem­lekettik basqarý ınstıtýttaryna qoǵamnyń senim deńgeıi, ortalyq memlekettik organdaryna – 58,1 paıyz, jergilikti atqarýshy organdarǵa 60,4 paıyz senetindigin kórsetti. Sonymen qatar, Transparency International sybaılas jemqorlyqty anyqtaý ındeksinde Qazaqstan 126-oryn­­nan 123-orynǵa jyljyp, óz kór­setkishin jaqsartqanyn kór­setti. Memlekettik qyzmet salasyn­daǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl sharalary «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» 2015 jyly 18 qarashada qabyldanyp jáne 2016 jyldyń 1 qańtarynan qoldanysqa engizilgen jańa zań­da qaralǵan. Bul zań sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl sala­syndaǵy qoǵamdyq qatynas­tardy retteıdi jáne Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Osy zańmen memlekettiń sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl sýbektileriniń qyzmetin úıles­tiretin tıisti ýákiletti organ any­q­taldy. Bul – memlekettik or­gan­dar, kvazımemlekettik sekt­or sýbek­tileri, qoǵamdyq birlestikter jáne basqa da jeke jáne zańdy tulǵalar bolyp tabylady. Osylaısha sybaılas jemqorlyqqa qarsy monıtorıng, sybaılas jemqorlyq táýekelderin taldaý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý sııaq­ty sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyldyń jańa ınstıtýttary engizildi. Jalpyǵa málim, Memleket bas­shysynyń Jarlyǵymen sybaılas jemqorlyq táýekelderin syrtqy taldaý qaǵıdalary beki­tildi. Sondaı-aq, oǵan qosa Memle­kettik qyzmet isteri mınıs­tri­niń buıryqtarymen sybaılas jemqorlyq táýekelderine ish­ki taldaý júrgizýdiń úlgilik qaǵı­dalary, sondaı-aq, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy monıtorıng júrgizý qaǵıdalary bekitildi. Atalǵan bul tetikter sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý sharalaryn tıimdi iske asyrýǵa múmkindik beredi. Endi, osy zańǵa sáıkes jyl saıyn Memleket basshysynyń qa­raýyna sybaılas jemqorlyqtyń halyqaralyq jáne ulttyq deń­geıde naqty jaı-kúıi men úrdis­terin taldaý men baǵalaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıa­satty qalyptastyrý, iske asyrý jáne jetildirý jónindegi usy­nystar barysy aıtylatyn Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qı­myl týraly ulttyq baıandama engiziledi. Sonymen qatar, osy zańǵa saı qyzmetkerlerdiń etı­kalyq normalardy saqtaý talaptary, óz qyzmetinde jeke múddeler qaq­ty­ǵysyna jol bermeý jaǵy da qaraldy. Memlekettik qyzmetshilerdiń adamgershilik qasıetterin arttyrý maqsatynda Prezıdenttiń Jar­­lyǵymen Memlekettik qyz­met­­shi­leriniń ádep kodeksi jáne Ádep jónindegi ýákil týraly ereje beki­tildi. Ádep kodeksi ár­túrli jaǵ­daı­lardaǵy mi­nez-qu­lyq ba­rysyn, ıaǵnı ju­mys ke­zin­de áriptesterimen, qara­ma­ǵynda­ǵylarmen, basshylyqpen qa­rym-qatynasty ornatý, jumys­tan bos ýa­­qyttardaǵy minez-qulqyn anyq­taıdy. Jańa kodeks memlekettik qyz­met­shiniń kúndelikti ómirin jan-jaqty qamtyǵan tájirıbelik anyq­tamalyǵy retinde jáne merı­tok­ratııany qorǵaý men sybaılas jem­qorlyqtyń aldyn alý tetigi boldy. Al Ádep jónindegi ýákilderdiń quzyretine memlekettik qyz­met­shilerge memlekettik qyzmet, sy­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl salasyndaǵy zańnamalardy saq­taý boıynsha konsýltasııalyq kómek kórsetý, Ádep kodeksiniń nor­malaryn tájirıbede qoldaný máselelerin túsindirý jáne qu­qyq buzýshylyqtardy jasaýǵa ıter­­meleıtin sebepter men sharttardy taldaý jáne onyń qory­tyndysymen memlekettik organ­nyń basshylyǵyna olardy joıý týraly usynymdar engizý kiredi. Qoǵamdyq baqylaý ınstıtýtyn engizý maqsatynda «Qoǵamdyq keńester týraly» zań daıyndalyp, 2015 jylǵy 2 qarashada qabyldandy. Ol halyq aldynda esep bere­tin memleket qalyptastyrý, bar­lyq deńgeıdegi memlekettik organ­dardyń sheshimder qabyl­daýyna azamattardyń jáne qo­ǵamnyń ke­ńinen qatysýyn qamta­masyz etý boıynsha memlekettik saıasatty iske asyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq keńesterdiń qyzmetin uıymdastyrý tártibin aıqyndaıdy. Qoǵamdyq keńesterdiń negizgi maqsaty, azamattyq qoǵamnyń qo­ǵamdyq mańyzdy máseleleri bo­ıynsha pikirin bildirý bolyp tabylady. Olar eki deńgeıde – respýblıkalyq jáne jergilikti deńgeılerde qurylady. Qoǵamdyq keńester avtonomdy jáne derbes bolyp tabylady. Bul rette, qoǵamdyq keńester memlekettik organdar ókilderinen qurylǵan jumys tobynan jáne konkýrstyq negizde qalyptastyrylady. Qoǵamdyq keńes músheligine kandıdatýralardy kommersııalyq emes uıymdar men jekelegen adam­dar da ózin-ózi usynýy múm­kin. Qoǵamdyq keńesterdiń usy­nym­­dary memlekettik organ­dar­­dyń qaraýy úshin mindetti bolyp tabylady. Mine, osylaısha, azamattardyń quqyqtary men múddelerin qozǵaıtyn, memlekettik organdardyń sheshimderin saraptaıtyn jáne alqaly organdardyń jumysyna azamattardyń qaty­sýyna qatysty máseleleri boıynsha qoǵamdyq tyńdaýdy júrgizýge quqyqtyq negiz quryldy. Bul oraıda, sondaı-aq, 2015 jylǵy 16 qarashada «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań qabyldandy. Osy zańmen qol jetkizilýi shektelýge jatpaıtyn málimetterdiń tizbesi keńeıtildi. Atap aıtqanda, órt qaýipsizdiginiń jaı-kúıi, sanı­tarlyq-epıdemıologııalyq jáne ra­dıasııalyq jaǵdaı týraly; tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi týraly; azamattardyń qaýipsizdigi men den­saýlyǵyna qater tóndiretin tó­tenshe jaǵdaılar men apattar jáne olardyń saldary týraly; sondaı-aq dúleı zilzalalar, olardyń resmı boljamdary men saldary týraly; adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylý faktileri týraly; terrorızm aktilerin jasaý faktileri týraly jáne basqa da málimetter. Sonymen qatar, «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zańyn buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik engi­zildi. Osylaısha, aqparatty berýd­e­­­n quqyqqa qaıshy bas tart­qan ne kó­rineý jalǵan aqparat be­ril­gen jaǵdaıda, ákimshilik jaý­ap­­ker­shilikke tartylady. Mundaı jaýapkershilik memle­kettik qyzmetkerlerge jáne de ishin­ara bıýdjetten qarjy­lan­dy­­rylatyn azamattardyń qyzy­ǵýshy­lyǵyn týdyratyn aqparat­tardy ıelenýshi kásipkerlik sýbek­tilerine qoldanylady. «Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl týraly» zań bo­ıynsha alǵashqy ret sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres sharalary jeke sektorǵa da taratylady. Zańǵa sáıkes kvazımemlekettik sektor sýbektileri ózderiniń qyzmeti salasynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy standarttar bekitedi, sybaılas jemqorlyqqa qarsy monıtorıng jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderine ishki taldaý júrgizedi. Sot jáne quqyq qorǵaý or­gan­daryndaǵy sybaılas jem­qor­lyqtyń aldyn alý maqsatynda sýdıalarǵa qoıylatyn talaptardy kúsheıtý úshin zańnamalyq sharalar qabyldandy. Olardyń qataryna: sýdıa bolýǵa kandıdattardy daıyndaý jáne irikteý; joǵary sýdıalyq laýazymdaryna kadrlyq rezervti qalyptastyrý jáne olarmen jumys jasaý; sýdıalardyń qyzmeti men jaýapkershiligin baǵalaý jáne t.b. jatady. Máselen, 2015 jyldyń jeltoq­sanynda sýdıa laýazymyna bilik­tilik talaptary men kandıdattardy irikteý tetikteri kúsheıtildi. Atap aıtqanda, Ult Josparynyń 18-qadamyn iske asyrý aıasynda Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot tó­religi akademııasy quryldy. Al 2015 jylǵy 29 qazanda personaldy irikteý resimderinde merıtokratııa, ashyqtyq jáne ádildik qaǵıdatyn qamtamasyz etý úshin quqyq qorǵaý organdarynyń kadr saıasatynda jańa ádistemeler engizildi. Osylaısha, joǵary laýazymǵa jyljytý, kadr rezervin qalyptas­tyrý, qyzmetkerlerdi attestat­taý jáne aýdarý kezinde árbir kan­dıdat zańnamany bilý syna­ǵy­nan, psıhometrııalyq jáne polı­grafııalyq zertteýden, suhbat­tasý­dan ótedi, sıtýasııalyq esepterdi sheshedi, fızıkalyq normatıvterin tapsyrady. Sóıtip, osy kezeńderdiń qorytyndysymen árbir qyzmet­kerdiń  jáne qyzmetke kásibı beıimi, básekege qabilettiliginiń negizgi kórsetkishteri anyqtalady. Bul tıisti normatıvtik-quqyqtyq aktiler árbir quqyq qorǵaý organynda qabyldanǵan jáne qoldanysqa engizilgen. Jalpy, aqparattyq-nasıhattaý qyzmetin uıymdastyrý úshin Memle­kettik qyzmet isteri mınıstrligimen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy tú­sin­dirý jáne qoǵamda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý boıynsha qadamdyq is-sharalar jospary bekitildi. Ony oryndaý aıasynda BAQ-ta belsendi aqparattyq-túsindirme jumystary júrgizildi. Mysaly, memlekettik qyzmetti jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldy jetildirý, kásibı memlekettik apparat qurý týraly Prezıdent tapsyrmalaryn oryndaýǵa qatysty túsindirmeler berilip, atalǵan taqyryp boıynsha 20-dan astam spı­kerdiń baıandamalary jarııalandy. 2015 jyly qoǵamdaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıet deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan ulttyq jáne aımaqtyq telearnalarda 3369 beınesıýjetter kórsetildi, radıo arqyly 4840 aqparattyq habarlamalar taratyldy. Baspa BAQ-ta 6135 maqala jarııalanǵan, ınternet keńistiginde jáne áleýmettik jelilerde, sondaı-aq aqparattyq agenttikterdiń saıttarynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy taqyryptar boıynsha 8549 ma­­qalalar men jazbalar ornalas­tyrylǵan. Aqparattyq-túsindirý jumystary Bas prokýratýra, Jo­ǵarǵy Sot, Ádilet mınıstrligi se­kildi memlekettik organdarmen bel­sendi túrde júrgizilýde. 2015 jyly azamattardyń sybaılas jemqorlyq kórinisterine tózimsizdigin qalyptastyrýǵa ba­ǵyt­talǵan memlekettiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn túsindirý boıyn­sha derekti, kórkem fılmder, áleý­mettik aýdıo-beınerolıkterdi tú­sirý jáne taratý úshin is-sharalar qabyldandy. Má­selen, 2015 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstandaǵy BUU Damý baǵdar­lamasymen birlesip qazirgi kezeńdegi memlekettiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatyn ashatyn beınedáristi túsirý aıaqtaldy. Erkin qol jetkizýdi qamtamasyz etý úshin beınedáris «Adaldyq alańy» (adaldyk.kz) veb-saıtynda ornalastyrylǵan. Son­daı-aq, teledıdarda jáne de HQKO, qoǵamdyq kólik jáne saý­da ortalyqtaryndaǵy monıtorlarda sybaılas jemqorlyqqa qar­sy mádenıetti qalyptastyrýǵa ba­ǵyttalǵan beınerolıkter daıyndaldy jáne taratyldy. Sondaı-aq, bizdiń elde sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksin anyqtaý boıynsha áleýmettik zertteý júrgizilip turady. Bul zert­teýdiń  maqsaty – memlekettik or­gan­dardaǵy sybaılas jemqorlyq jaǵdaıy týraly qoǵamdyq pikirdi sıpattaıtyn sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksin anyqtaý, onyń ishinde qoǵamdyq sanada sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıet deńgeıin anyqtaý jáne  sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýǵa yqpal etetin eń tıimdi sharalardy anyqtaý  bolyp tabylady. Áleýmettik zertteýdiń nátıjeleri memlekettik organdarda sybaılas jemqorlyq deńgeıin tómendetýge jeke úlesi boıynsha 43,7 paıyz, sonymen qatar sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý boıyn­sha onymen betpe-bet kezdesken jaǵdaıda qandaı da bir belsendi is-qımyl jasaýǵa 47,2 paıyz azamat daıyn ekendigin bildirdi. Búginde Qazaqstanmen sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qı­­myl salasynyń negizin qalaý­shy halyqaralyq qujat ratıfı­ka­sııalanǵan. Ol BUU Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy konvensııasy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasy boıynsha 18 eki­jaqty halyqaralyq kelisim (Fran­sııa (2), QHR, Ispanııa, Esto­nııa, BAÁ, Italııa, Latvııa, Túr­kııa jáne t.b. sııaqty eldermen ke­lisim­ge otyrǵan, olardyń ret­teıtin ta­qyryby qylmystyń bar­lyq túrimen kúres bolyp tabylatyn) qoldanysta bar. Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet isteri mınıs­trligi  BUU, EQYU, EYDU já­ne Eýropa keńesimen  sybaı­las jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl  máse­­leleri boıynsha tyǵyz qarym-qatynasta. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy vedomstvolar qaýymdastyǵynyń  (IACCA, Pekın qalasy), Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa elderi úshin EYDU sybaılas jemqorlyqqa qarsy torabynyń (EYDU SJQT), Azııa elderi jáne Tunyq muhıt Azııalyq Damý banki jáne EYDU sybaılas jemqorlyqqa qarsy bas­tamashylyqtardyń (ADB/EYDU, Manıla qalasy), Halyqaralyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy akade­mııanyń (HSJQA, Lıýksen­býrg qalasy) jáne TMD Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi memleketaralyq keńestiń (SJQMK, Mınsk qalasy) múshesi bolyp tabylady. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi memleketaralyq keńesti qurý kelisim sheńberinde Astana qalasynda 2015 jyldyń 18-19 qarashasynda Keńestiń kezek­ti otyrysy ótti, onda 2016 jyl­ǵy tóraǵalyq Qazaqstanǵa berildi. Memleketaralyq keńestiń otyry­synyń qorytyndylary sheteldik BAQ-ta jarııalandy. Máselen, 2015 jyly Newsweek brıtan jýrnalynda Qazaqstan týraly arnaıy basylym ázirlendi, onyń aıasynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ýákiletti organnyń qyzmeti týraly suhbat jarııalandy. Qazaqstandyq delegasııalardyń shetelge sapary aıasynda (AQSh, Kanada, Germanııa, Shveısarııa) sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha tu­saýkeserler, talqylaýlar, kelis­sózder ótkizildi, sonymen qatar, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl deńgeıin baǵalaıtyn jáne reıtıng berýdi júzege asyratyn halyqaralyq uıymdarǵa tıisti aqparat usynyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet isteri mınıs­trligi