Qazaq teatrynyń hali qalaı eken, onyń qandaı problemalary bar? Ult aldynda turǵan kókeıkesti máselelerdiń sheshilýinde mádenıet basqarmalary, Teatr odaǵy qaıratkerleri ne tyndyryp otyr degen oryndy saýaldar bizdi jıi mazalaıdy. Tushymdy jaýap bolmaǵan soń, qazaq teatrynyń halin ózimiz saralaýymyzǵa týra keldi.
Teatr óneriniń qazirgi rýhanı ahýalyna eleýli nuqsan keltirip júrgen – bizdiń salǵyrttyǵymyz, boıkúıezdigimiz, júrdim-bardym qaraýymyz.
Tarıhqa júginsek, alǵashqy rejısserimiz J.Shanın teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi bolyp turǵanda qandaı iri isterge irkilmesten baryp edi. Teatrdy jetildirý úshin minberden muń-muqtajyn aıtyp, kez kelgen qıyndyqpen kúrese bildi. Tipti, akterlerdiń saýatyn ashý úshin aptalyq sabaq kestesin quryp, ózi sony tikeleı qadaǵalap otyrǵan. Tártip, eńbek, jaýapkershilik. Osy úsh talapty myqty ustanǵan Jumat Shanın artısterge selqos, nemquraıdy bolýǵa tıtteı de jol bermegen eken.
Já, olar dala akterleri bolǵan soń solaı jasaýǵa týra keldi dersizder? Máskeý, Tashkent GITIS-terin bitirip kelgen akterler de 12 jyl teatrdyń ádebı bóliminde otyrǵan M.Áýezov te osy úrdisti berik ustandy. Odan keıingi qaı-qaısysy bolsa da ulttyq kadrlardy daıarlaý, spektaklderdiń kórkemdik sapasyn jaqsartý, teatrlardy kórkeıtý maqsatynda bar kúshterin sarqa jumsap aıanbaı eńbek etti. Kezek kútkisiz jaǵdaılarǵa jaıbaraqat qarap otyrmaı, qazaq drama teatrlarynyń hal-jaıy tóńireginde qanshama problemalyq maqalalar jazdy, joǵary jaqqa janaıqaıyn jetkizdi. Teatr – ulttyń taǵdyry dep qarap, qabyrǵasyn sógip almaýǵa kúsh saldy.
Bastyq kóp, basshy az
Búgingi kúnniń bastyqtary qazaq teatrynyń qaryshtap damýyna kedergi bolar keseldi dertterge tez urynyp júr. Bilikti basshy ekenińdi tanyt dep bekitken adamdary sol orynǵa laıyq qyzmet etip jatyr ma? Teatrdyń bolashaǵy úshin óz isine sheber, myqty mamandardy jınap, oǵan jaǵdaı jasaý jolǵa qoıylǵan ba? Jıi konsert júrgizip, asaba bolatyn akterlerdiń merekelik keshterimen, toıymen qabattasyp qalmaý úshin aldyna ala ózderinen surap repertýar jasaıtyn, aptasyna bir-eki ret qana spektakl qoıyp, qalǵan kúnderi zaldy satatyn jadaılar bar. Teatr shyǵarmashylyǵyn júıeli túrde júrgizýge túısigi jetpeı júrgen teatr bastyqtaryn da, kórkemdik jetekshilerin de, keńesshilerin de – bárin de jappaı súzgiden ótkizip, bir tazalap alýdyń kúni baıaǵyda jetken. Ornyna teatr taýqymetine kónetin, ulttyq sıpatqa toly kórkem dúnıeni durys dáripteýdi jolǵa qoıa alatyn, erteńgi kúnniń júgin búgin kótere beretin sanaly adamdardy asa qyraǵylyqpen tańdap, taǵaıyndaý kerek. Áıtpese, bastyqtary qaıta-qaıta aýysyp jatqan teatr ujymyna obal. Teatrǵa qandaı jańalyqtar engizer eken dep keshe kelgen adamnan úzile kútip júrgende, oıda-joqta onyń ornyna sý jańa bastyq kelip otyrady.
Teatrdan oıly dúnıelerdi kórý emes, jyl qurǵatpaı bastyqtardyń aýysqanyna jáne olardy jan-jaqtan quttyqtap jatqandaryna ǵana kýá bolyp júrmiz. Teatr atty jasampaz ónerimiz jasyryn jatqan jańa tynysyn ashyp, bir serpilgisi-aq keledi-aý, keledi. Biraq, bári ádiram. Aýysýdan, jańa orynǵa jaıǵasýdan qol bosamaı jatyr. Bári bastyq bolýǵa áýes, shen qumartpaıtyn «sherli» adam qalmady ózi.
Ulttyq rejıssýradaǵy aqaýlar
Rejıssýra salasynda tyń izdenistiń joq ekenin aıtqanbyz, aıta da beremiz. Rejısserler repertýar tańdaýǵa kelgende shorqaq, táýir shyǵarmalardy izdeý jaǵynan qatty aqsaıdy. Álde, izdengileri kelmeı me? Áıteýir, túsiniksiz. Sol burynǵy 80-90-jyldary qoıyp ketken spektaklderiniń óńin sál ózgertip qaıtalap qoıýdan, bir teatrdan ekinshi teatrǵa súıreleýden ári asa almaı jatyr. Odan qala berdi, teatr sahnalarynda aıtar problemalary bir-birine uqsas, kótergen máseleleri kúldeı jeńil, teatr zertteýshileri arasynda «ortasha» degen atqa ıe bolyp júrgen, ne ozyq emes, ne tozyq emes spektaklder barshylyq. Bul spektaklderdiń negizgi kemshiligi – árıne, dramatýrgııa. Drama janryna qalam tartýshylardyń kóbisi janrǵa qoıylatyn basqy shart – tartys (konflıkt) qura bilmeıdi. Sodan keledi de sahnalyq shıelenis qımyláreketpen damytylýdyń ornyna uzynnan uzaq sózsoqty dıalogtarǵa, aıtary joq jutań da júdeý epızodtarǵa urynady. «Ortasha» spektaklde basty keıipker joq, sahnada jalpy bir másele jaıly, bos sózderdi kólkitken, maqsatsyz jandar bosyp júredi. Kóp qoıylymdar kisini jalyqtyratyndaı bir saryndy, shıeleniske sarań. Bunyń bári spektakl júıesin jalǵan-jasandylyqqa, akterlik oıyndardyń senimsiz, sólsiz shyǵýlaryna ákelip soǵady. Aqıqatyn aıtar bolsaq, mundaı kókjasyq pesalardy A.Toqpanovqa, R.Seıtmetovke qoıǵyzyp, Q.Qýanyshbaevqa, Y.Noǵaıbaevqa oınatsańyz da abyroı ápermesi anyq (bul kisilerdiń árýaǵy keshirer meni). «Qytyqtap» kúldiretin kassalyq jeńil vodevılderdi emes, kórkemdik qundylyǵy joǵary spektaklderdi qoıý arqyly ǵana kórermenderdiń dúnıetanymy keńeıe túsetinin rejısserler qashan túsiner eken?! Tómendegi sózimizdiń astyn syzyp aıtqymyz keledi, kórermenderdiń kórgisi keletin dúnıelerdi ǵana emes, kórsetilýge tıis spektaklderdi de sahnalaýymyz kerek.
Ý.Shekspırdiń «Karıolan», S.Júnisovtiń «Krossvord», E.Álimjannyń «Áıelder bir isti bastady...», «Januran», «Tóle bı», R.Muqanovanyń «Mysyqtar patshalyǵy», «Shatyr astyndaǵy Men», «Sen» degen (tizim jaǵynan tize berýge bolady) tamasha pesalary bar. Túsiniksiz bir qoıyrtpaq dúnıelerdi qoıýǵa qumar rejısserlermizdiń bul ózekti týyndylardy sahnalaýǵa júrekteri daýalamaıdy eken-mis. Qoıatyn pesa joq dep únemi dabyl qaǵyp júretin rejısserlerdiń sondaǵy aıtatyn syltaýlary «onda bılikti synaǵan shyndyq bar» deıdi. Búgingi kúnniń ashy shyndyǵyn sýrettegen shyǵarmalardan tura qashatyndaryna qarap, solaryń jaltaqtyqtan, jylpostyqtan, quldyq sanadan qashan arylar eken deısiń de... Átteń, osyndaı áreketti, ózekti taqyryptar tasada, tartpada jatqany qandaı ókinishti. Teatr kelbetin tanytatyn birden-bir sebep rejısser talǵamyna tikeleı qatysty bolǵandyqtan, kórermenniń sanasyn oıatatyndaı, shyndyqqa shymyr shyǵarmalardy qoıyp jatsa, ózderine abyroı emes pe?
Qazaq dramatýrgııasynyń injý-marjany sanalatyn «Eńlik-Kebek», «Qozy Kórpesh –Baıan sulý», «Aıman-Sholpan», «Qaragóz», «Abaı» syndy ǵajap dúnıelerge de tyrjııa qaraıtyndar bar eken.
Klassıkalyq jáne tarıhı shyǵarmalarǵa úlken jaýapkershilikpen qaraý jaǵy jetimsiz. Kúrdeli dúnıelerdi bir aıdyń ishinde astan-kesteńin shyǵaratyn ádet taýypty. О́zderi qazaqtyń shyǵarmasyn búk ne shik qylyp júrgende, ózge eldiń rejısserlerin alshysynan túsiretindeı shaqyrtatyndary, tipti, namyssyzdyq. Jalpy, búgingi tańdaǵy rejısserler ulttyń tóltýma tabıǵatynan alystap bara jatqandaı. Rejısserler óziniń ulttyq dástúrin, tilin, dinin, ádebıetin jyǵa tanymaǵandyǵynan bolar oryssha oılap, orynsyz elikteýlerdiń keń etek jaıa bastaǵany. Árbir ulttyq shyǵarmany qoıǵan kezde, ár rejısserde úlken ıdeıa, arman bolý kerek. Áýezovtiń, Músirepovtiń, Aıtmatovtyń deńgeıine jetsem degen. Qazaq rejısserleri – ulttyq negizden, tóltýma tabıǵatynan alystap qalmaýy kerek. Halyqtyń tarıhyn tereń bilmeı spektakl qoıa salý – qylmyspen teń.
Osyǵan qarap-aq Odaq kóleminde iri qoıylymdarymen aty shyqqan Tovstonogov, Nıakroshıýs, Efremov, Lıýbımov, Tabakov syndy rejısserler ázirge bizde teatr ónerinde baıqalmaǵany bylaı tursyn, álemdi moıyndatqan Ázekeńniń (Á.Mámbetov) deńgeıine eshqaısysy jete almaı jatyr. Iаǵnı, Á.Mámbetovtiń («Ana – Jer-Ana»), R.Seıtmettiń («Stalınge hat») anshlagpen ótetindeı, esik syndyrarlyq kópshiliktiń qara kúshindeı qoıylymdar kelmeske ketti. Rejıssýra salasynan óz baǵyn synap kórýshiler qóbeıip, oblystyq teatrlardyń biraz akterleri de rejısser atanyp júr. Rejıssýrany ońaı kásipke aınaldyrǵan olardyń da, basqalardyń da qoıylymdaryn kóbinde festıvaldarda kórip qalamyz.
Festıvaldyń maqsaty marapattaý ma?
Halyqtyń rýhanı álem deńgeıi ádebıetimen, ónerimen ólshenedi desek, basqa ulttardyń basyn biriktiretin osy ádebıet pen ónerden bastaý alar festıval bolmaq. Festıval – teatr men dramatýrgııanyń sıpatyn tanyp qoımaı, olardyń suryptap ákelgen spektaklder týraly aıtylar túpqazyq oılar men toqtam-tujyrymdardyń keń túrde júzege asýyna mol múmkindik berer ashyq alań. Biraq, qoıylymdardyń denine der kezinde ún qatyp, búge-shúgesine deıin taldap-tarazylap berer kásibı mamandardyń ornyn akter, dramatýrg, rejısser basty. Alys-jaqyn jerlerden arnaıy kelgen teatrlardyń qoıylymdary talqyǵa túser tusta akterlik oınaý máneriniń kásibılik deńgeı-dárejesi men rejısserlik sheshim-tolǵamy týraly saraptamalyq taldaýǵa olardyń qaı-qaısysy bolsa da zárý dep oılaımyz.
Akterlik óner aqsap tur
Keıipkerdiń úlken-kishisi joq ekenin eskersek, búgingi teatr jas akterleriniń sahnada obraz jasaýdaǵy jalpy sheberlikteri jaqsy bolǵanymen, keıde izdený is nátıjeleri edáýir báseńdep bara jatqandaı áser qaldyrady. Búgingi akterlerdiń barlyǵyna da ortaq bir kemshilik – tildegi tutqyrlyq, sózderdi túsiniksiz etip, asyǵys aıtý. Adýyn aıqaıǵa beriletin akterler daýystaǵy tabıǵılyqty joıyp, únniń tarǵyldanyp shyǵýyna urynyp, jasandy únniń basym jatýy – osynyń aıǵaǵy. Munyń ózi sahnalyq tabıǵı qımyldy da joqqa shyǵaryp jatady. Daýys – keıipkerdiń jan kúızelisiniń, tebirenisiniń, qýanyshtyń nátıjesi ekendigin akterler jaqsy bilgenimen, sony kóp jaǵdaıda muqııat saqtaı bermeýleri oryndalǵan obrazdyń emosııalyq, psıhologııalyq áserin tómendetip jiberedi. Joǵaryda atalǵan shynaıy sahnagerlerdiń sóz sheberligi, sóz qoldanystary, oıynyń júıeliligi, tildiń ajarly da alymdy, astarly qasıetterin túısinýi, kúndelikti tájirıbelerden qalyp bara jatqany ókinishti-aq.
Osynyń barlyǵy ázirliktiń álsizdigi. Mysaly, tym bolmasa teatrǵa bir-eki saǵat erte kelip, daýsyn baptap, ómirdiń tirshiliginen arylyp, ózin rýhanı qalypqa túsirýdiń ornyna, spektakl bastalýǵa on bes-jıyrma mınýt qalǵanda akterlerdiń kórermendermen jarysyp kele jatqanyn kóziń shalady. Júgirip kelip entigin basa almaı sahnaǵa ebedeısiz shyqqandyqtan da olardyń eńseńizdi túsirip jibererlikteı ersilikterge ushyrap jatýlary ár jolǵy ádetke aınalyp barady. Bizge tek sahnalyq tájirıbe kerek dep, oqý-bilimge oqta-tekte bolsa da bas qoımaý saldary, shynaıylyqtyń shylbyryn sahnada sylbyr súıretýge májbúr etip júr. Rejısserdiń bergen baǵyt-baǵdarynan ary akterlerdiń ózinshe shalyqtaı almaı, basqa bir mánsiz nysanaǵa bet alyp, oı arnasynan aýytqyp, adasý saldarynan rólder álemi shynshyldyq deńgeıge kóterile almaı jatýy jasyryn emes.
Eńbeksiz jetken beıneler
«Jas akterdiń úlken rólmen shyǵý mezeti qubylys bolýy kerek. Biz sol este qalarlyq, esten tanarlyq óner jasaı almaı júrmiz», dep marqum Áshirbek Syǵaı ár joly aıtyp otyrýshy edi. Qaıdan tań qaldyratyn dúnıe jasasyn... О́nerdiń qunyn túsinbese, onyń qundylyǵyn uǵyndyra almaı jatsaq. Áli etek-jeńin jıyp úlgermegen, mamandyǵyn bitirip joldama almaǵan «sary aýyzdardy» óz aralarynda jasyryn kastıng ótkizip jumysqa turǵyza salý búgingi kúnde qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. О́ner ordalarynda qyzmet etip júrgen ustazdar teatrdaǵy kóp jyldyq eńbek jolyn, dárejesin ıa bolmasa basshylyǵyn paıdalanyp, óz shákirtterin teatrǵa tyqpalaý syrqaty jyldan jylǵa asqynyp barady. Akademııa, ýnıversıtet uıasynan túlep ushpaı jatyp, teatrǵa ornalastyryp qoıý – stýdentke degen qamqorlyq, ónerge degen janashyrlyq emes.
Esh ýaıymsyz, qobaljýsyz óte salǵan jastar álbette rólge degen jaýapkershiligin tolyq sezine almaıdy. О́ıtkeni, oǵan aýyrtpalyqsyz ońaı keldi, qıyndyqsyz tez jetti. Mańdaı tersiz, izdenissiz kelgen dúnıeniń qadiri únemi este saqtala bermeıdi.
Ekinshiden, sahnada mańdaı teriniń bir tamshysy úzilip túsýine úlgertpeı jatyp, keshe ǵana kelgen jastardy ataqqa usynyp jatady. Basty keıipkerlermen júrekpen tildesýine, shaǵyn róldermen oń tabyspen tanylýyna deıin biraz ýaqyt kerek emes pe? Sahnanyń shańyn jutyp, tozańyna tunshyqpaı jatyp, ol oljaǵa nege olar ońaı kenelý kerek eken? Búgin sahnaǵa shyǵyp, erteńine bərine shen bere berse, onda ol ataqta ne mən qaldy?
Qazaq ónerin tanytýdy emes, tanylýǵa, ulttyq ónerdi qurmetteýge emes, ataqqa qyzmet etýge, Stanıslavskııshe aıtqanda, ózindegi ónerdi emes, ónerdegi ózin súıýge úıretip jatyrmyz-aý.
Qarastyratyn úshinshi mańyzdy máselemiz talanttardy izdeýde, talapkerlerdi qabyldaýda bolyp tur.
Burynyraqta osylaı jer-jerlerdi aralap, aýyl-aımaqtarǵa arnaıy baryp izdep, talaby bar jastardy tańdap, óner alamanyna qosýshy edi, búgingi kúnde ol jaqsy bastama jalǵasyn tappaı jatyr. Eger sol jas jetkinshekterdiń beıimine qaraı tereń mán berip, oqýǵa túsirip, durys baǵyt-baǵdar berse eger, keleshekte kemeńger adam bolyp, urpaqtyń kádesine jararlyq kóp mura qaldyrar edi-aý.
Ult bolýǵa shaqyrý – ustaz boryshy
Halyq tanıtyn, el biletin biraz ataqty kisiler ustazdyq qyzmette de júr. Ustazy jaqsynyń ustamy myqty bolýshy edi, biraq balalaryna qarap keıde olaı aıtpaısyń. Qansha baıqaımyz, stýdentterdiń kóbisi dálizde aıqaılap júredi, úlkenge jol berý, amandasý, sypaıylyq tanytý, izettilik kórsetý degen ádep belgilerinen ada. Kópshilik ortada ózderin ustaýy nashar. Munyń bári aýdıtorııada ádep nyshandary jaıynda áńgimeniń kóp qozǵala bermeýinde. Stýdentterge tek bilim berip qoıý ǵana az, jan-jaqty, rýhanı jetilgen urpaq tárbıeleýge betburys kerek. Kóp pedagogtar bekitilgen baǵdarlama boıynsha teorııasyn beredi de ketedi, osymen ustazdyq mindetim bitti dep oılar. Joq! Olardyń oqýyn qadaǵalap qamshylap otyrýmen birge, tárbıe jaǵyna da muqııat den qoıý kerek. Mádenıettiń jadaýlyǵy, jutańdyǵy adamnyń rýhanı mesheýligine ákep soqtyrady. Búgingi urpaqty ult bolýǵa shaqyrý, rýhanı qazynaǵa oraltý ustazdyń basty mindeti bolmaq. Rýhanı-estetıkalyq tárbıege úlken mán bermesek, keıin sonyń aǵattyqtarynyń «jemisin» kóremiz.
Osy jáne basqa da keleńsiz jaǵdaılardyń etek jaıa bastaýy mádenıet basqarmasynyń oń qabaq tanytpaýynan, Teatr qaıratkerleri odaǵynyń úni báseńsip, mylqaý kúıge túskendiginen. Rasyn aıtsaq, Odaqtyń bar ekenin sezine almaı júrmiz. Bárin aıt ta birin aıt, ulttyq namysymyz azaıyp, sanamyz sarqylyp, rýhymyz kemigennen teatrdyń taǵdyry da burmalanyp jatyr. Ultynyń tarıhyn jete uǵyna almaıtyn, ónerine jany aýyrmaıtyn adam qýraǵan qý aǵash ispettes. Qazaq teatrlaryna yqylas qoıyp, ishki-syrtqy máselelerin durys sheshýge qulyqty, belsendi bolaıyqshy... degennen basqa bizden ne tilek bar!
Aızat QADYRALIEVA,
teatrtanýshy
Redaksııadan: Teatrtanýshy avtor maqalasyna «Qalǵyma, Qazaq teatry!» dep qoıǵany qalaı, bizdiń teatr salasy qashan uıqyǵa ketip edi, onyń sońǵy jyldary qol jetkizgen jetistikteri de az emes edi ǵoı, nege birjaqty tek kemshilikterdi tizbelep shyqqan degen sııaqty saýaldardyń týyndaýy zańdy. Bul – shynynda da tolǵandyrar taqyryp, sondyqtan teatr qaıratkerleriniń, akterlerdiń, kórermen qaýymnyń pikirlerin kútemiz, jarııalaýǵa ázirmiz.
ASTANA
Qazaq teatrynyń hali qalaı eken, onyń qandaı problemalary bar? Ult aldynda turǵan kókeıkesti máselelerdiń sheshilýinde mádenıet basqarmalary, Teatr odaǵy qaıratkerleri ne tyndyryp otyr degen oryndy saýaldar bizdi jıi mazalaıdy. Tushymdy jaýap bolmaǵan soń, qazaq teatrynyń halin ózimiz saralaýymyzǵa týra keldi.
Teatr óneriniń qazirgi rýhanı ahýalyna eleýli nuqsan keltirip júrgen – bizdiń salǵyrttyǵymyz, boıkúıezdigimiz, júrdim-bardym qaraýymyz.
Tarıhqa júginsek, alǵashqy rejısserimiz J.Shanın teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshisi bolyp turǵanda qandaı iri isterge irkilmesten baryp edi. Teatrdy jetildirý úshin minberden muń-muqtajyn aıtyp, kez kelgen qıyndyqpen kúrese bildi. Tipti, akterlerdiń saýatyn ashý úshin aptalyq sabaq kestesin quryp, ózi sony tikeleı qadaǵalap otyrǵan. Tártip, eńbek, jaýapkershilik. Osy úsh talapty myqty ustanǵan Jumat Shanın artısterge selqos, nemquraıdy bolýǵa tıtteı de jol bermegen eken.
Já, olar dala akterleri bolǵan soń solaı jasaýǵa týra keldi dersizder? Máskeý, Tashkent GITIS-terin bitirip kelgen akterler de 12 jyl teatrdyń ádebı bóliminde otyrǵan M.Áýezov te osy úrdisti berik ustandy. Odan keıingi qaı-qaısysy bolsa da ulttyq kadrlardy daıarlaý, spektaklderdiń kórkemdik sapasyn jaqsartý, teatrlardy kórkeıtý maqsatynda bar kúshterin sarqa jumsap aıanbaı eńbek etti. Kezek kútkisiz jaǵdaılarǵa jaıbaraqat qarap otyrmaı, qazaq drama teatrlarynyń hal-jaıy tóńireginde qanshama problemalyq maqalalar jazdy, joǵary jaqqa janaıqaıyn jetkizdi. Teatr – ulttyń taǵdyry dep qarap, qabyrǵasyn sógip almaýǵa kúsh saldy.
Bastyq kóp, basshy az
Búgingi kúnniń bastyqtary qazaq teatrynyń qaryshtap damýyna kedergi bolar keseldi dertterge tez urynyp júr. Bilikti basshy ekenińdi tanyt dep bekitken adamdary sol orynǵa laıyq qyzmet etip jatyr ma? Teatrdyń bolashaǵy úshin óz isine sheber, myqty mamandardy jınap, oǵan jaǵdaı jasaý jolǵa qoıylǵan ba? Jıi konsert júrgizip, asaba bolatyn akterlerdiń merekelik keshterimen, toıymen qabattasyp qalmaý úshin aldyna ala ózderinen surap repertýar jasaıtyn, aptasyna bir-eki ret qana spektakl qoıyp, qalǵan kúnderi zaldy satatyn jadaılar bar. Teatr shyǵarmashylyǵyn júıeli túrde júrgizýge túısigi jetpeı júrgen teatr bastyqtaryn da, kórkemdik jetekshilerin de, keńesshilerin de – bárin de jappaı súzgiden ótkizip, bir tazalap alýdyń kúni baıaǵyda jetken. Ornyna teatr taýqymetine kónetin, ulttyq sıpatqa toly kórkem dúnıeni durys dáripteýdi jolǵa qoıa alatyn, erteńgi kúnniń júgin búgin kótere beretin sanaly adamdardy asa qyraǵylyqpen tańdap, taǵaıyndaý kerek. Áıtpese, bastyqtary qaıta-qaıta aýysyp jatqan teatr ujymyna obal. Teatrǵa qandaı jańalyqtar engizer eken dep keshe kelgen adamnan úzile kútip júrgende, oıda-joqta onyń ornyna sý jańa bastyq kelip otyrady.
Teatrdan oıly dúnıelerdi kórý emes, jyl qurǵatpaı bastyqtardyń aýysqanyna jáne olardy jan-jaqtan quttyqtap jatqandaryna ǵana kýá bolyp júrmiz. Teatr atty jasampaz ónerimiz jasyryn jatqan jańa tynysyn ashyp, bir serpilgisi-aq keledi-aý, keledi. Biraq, bári ádiram. Aýysýdan, jańa orynǵa jaıǵasýdan qol bosamaı jatyr. Bári bastyq bolýǵa áýes, shen qumartpaıtyn «sherli» adam qalmady ózi.
Ulttyq rejıssýradaǵy aqaýlar
Rejıssýra salasynda tyń izdenistiń joq ekenin aıtqanbyz, aıta da beremiz. Rejısserler repertýar tańdaýǵa kelgende shorqaq, táýir shyǵarmalardy izdeý jaǵynan qatty aqsaıdy. Álde, izdengileri kelmeı me? Áıteýir, túsiniksiz. Sol burynǵy 80-90-jyldary qoıyp ketken spektaklderiniń óńin sál ózgertip qaıtalap qoıýdan, bir teatrdan ekinshi teatrǵa súıreleýden ári asa almaı jatyr. Odan qala berdi, teatr sahnalarynda aıtar problemalary bir-birine uqsas, kótergen máseleleri kúldeı jeńil, teatr zertteýshileri arasynda «ortasha» degen atqa ıe bolyp júrgen, ne ozyq emes, ne tozyq emes spektaklder barshylyq. Bul spektaklderdiń negizgi kemshiligi – árıne, dramatýrgııa. Drama janryna qalam tartýshylardyń kóbisi janrǵa qoıylatyn basqy shart – tartys (konflıkt) qura bilmeıdi. Sodan keledi de sahnalyq shıelenis qımyláreketpen damytylýdyń ornyna uzynnan uzaq sózsoqty dıalogtarǵa, aıtary joq jutań da júdeý epızodtarǵa urynady. «Ortasha» spektaklde basty keıipker joq, sahnada jalpy bir másele jaıly, bos sózderdi kólkitken, maqsatsyz jandar bosyp júredi. Kóp qoıylymdar kisini jalyqtyratyndaı bir saryndy, shıeleniske sarań. Bunyń bári spektakl júıesin jalǵan-jasandylyqqa, akterlik oıyndardyń senimsiz, sólsiz shyǵýlaryna ákelip soǵady. Aqıqatyn aıtar bolsaq, mundaı kókjasyq pesalardy A.Toqpanovqa, R.Seıtmetovke qoıǵyzyp, Q.Qýanyshbaevqa, Y.Noǵaıbaevqa oınatsańyz da abyroı ápermesi anyq (bul kisilerdiń árýaǵy keshirer meni). «Qytyqtap» kúldiretin kassalyq jeńil vodevılderdi emes, kórkemdik qundylyǵy joǵary spektaklderdi qoıý arqyly ǵana kórermenderdiń dúnıetanymy keńeıe túsetinin rejısserler qashan túsiner eken?! Tómendegi sózimizdiń astyn syzyp aıtqymyz keledi, kórermenderdiń kórgisi keletin dúnıelerdi ǵana emes, kórsetilýge tıis spektaklderdi de sahnalaýymyz kerek.
Ý.Shekspırdiń «Karıolan», S.Júnisovtiń «Krossvord», E.Álimjannyń «Áıelder bir isti bastady...», «Januran», «Tóle bı», R.Muqanovanyń «Mysyqtar patshalyǵy», «Shatyr astyndaǵy Men», «Sen» degen (tizim jaǵynan tize berýge bolady) tamasha pesalary bar. Túsiniksiz bir qoıyrtpaq dúnıelerdi qoıýǵa qumar rejısserlermizdiń bul ózekti týyndylardy sahnalaýǵa júrekteri daýalamaıdy eken-mis. Qoıatyn pesa joq dep únemi dabyl qaǵyp júretin rejısserlerdiń sondaǵy aıtatyn syltaýlary «onda bılikti synaǵan shyndyq bar» deıdi. Búgingi kúnniń ashy shyndyǵyn sýrettegen shyǵarmalardan tura qashatyndaryna qarap, solaryń jaltaqtyqtan, jylpostyqtan, quldyq sanadan qashan arylar eken deısiń de... Átteń, osyndaı áreketti, ózekti taqyryptar tasada, tartpada jatqany qandaı ókinishti. Teatr kelbetin tanytatyn birden-bir sebep rejısser talǵamyna tikeleı qatysty bolǵandyqtan, kórermenniń sanasyn oıatatyndaı, shyndyqqa shymyr shyǵarmalardy qoıyp jatsa, ózderine abyroı emes pe?
Qazaq dramatýrgııasynyń injý-marjany sanalatyn «Eńlik-Kebek», «Qozy Kórpesh –Baıan sulý», «Aıman-Sholpan», «Qaragóz», «Abaı» syndy ǵajap dúnıelerge de tyrjııa qaraıtyndar bar eken.
Klassıkalyq jáne tarıhı shyǵarmalarǵa úlken jaýapkershilikpen qaraý jaǵy jetimsiz. Kúrdeli dúnıelerdi bir aıdyń ishinde astan-kesteńin shyǵaratyn ádet taýypty. О́zderi qazaqtyń shyǵarmasyn búk ne shik qylyp júrgende, ózge eldiń rejısserlerin alshysynan túsiretindeı shaqyrtatyndary, tipti, namyssyzdyq. Jalpy, búgingi tańdaǵy rejısserler ulttyń tóltýma tabıǵatynan alystap bara jatqandaı. Rejısserler óziniń ulttyq dástúrin, tilin, dinin, ádebıetin jyǵa tanymaǵandyǵynan bolar oryssha oılap, orynsyz elikteýlerdiń keń etek jaıa bastaǵany. Árbir ulttyq shyǵarmany qoıǵan kezde, ár rejısserde úlken ıdeıa, arman bolý kerek. Áýezovtiń, Músirepovtiń, Aıtmatovtyń deńgeıine jetsem degen. Qazaq rejısserleri – ulttyq negizden, tóltýma tabıǵatynan alystap qalmaýy kerek. Halyqtyń tarıhyn tereń bilmeı spektakl qoıa salý – qylmyspen teń.
Osyǵan qarap-aq Odaq kóleminde iri qoıylymdarymen aty shyqqan Tovstonogov, Nıakroshıýs, Efremov, Lıýbımov, Tabakov syndy rejısserler ázirge bizde teatr ónerinde baıqalmaǵany bylaı tursyn, álemdi moıyndatqan Ázekeńniń (Á.Mámbetov) deńgeıine eshqaısysy jete almaı jatyr. Iаǵnı, Á.Mámbetovtiń («Ana – Jer-Ana»), R.Seıtmettiń («Stalınge hat») anshlagpen ótetindeı, esik syndyrarlyq kópshiliktiń qara kúshindeı qoıylymdar kelmeske ketti. Rejıssýra salasynan óz baǵyn synap kórýshiler qóbeıip, oblystyq teatrlardyń biraz akterleri de rejısser atanyp júr. Rejıssýrany ońaı kásipke aınaldyrǵan olardyń da, basqalardyń da qoıylymdaryn kóbinde festıvaldarda kórip qalamyz.
Festıvaldyń maqsaty marapattaý ma?
Halyqtyń rýhanı álem deńgeıi ádebıetimen, ónerimen ólshenedi desek, basqa ulttardyń basyn biriktiretin osy ádebıet pen ónerden bastaý alar festıval bolmaq. Festıval – teatr men dramatýrgııanyń sıpatyn tanyp qoımaı, olardyń suryptap ákelgen spektaklder týraly aıtylar túpqazyq oılar men toqtam-tujyrymdardyń keń túrde júzege asýyna mol múmkindik berer ashyq alań. Biraq, qoıylymdardyń denine der kezinde ún qatyp, búge-shúgesine deıin taldap-tarazylap berer kásibı mamandardyń ornyn akter, dramatýrg, rejısser basty. Alys-jaqyn jerlerden arnaıy kelgen teatrlardyń qoıylymdary talqyǵa túser tusta akterlik oınaý máneriniń kásibılik deńgeı-dárejesi men rejısserlik sheshim-tolǵamy týraly saraptamalyq taldaýǵa olardyń qaı-qaısysy bolsa da zárý dep oılaımyz.
Akterlik óner aqsap tur
Keıipkerdiń úlken-kishisi joq ekenin eskersek, búgingi teatr jas akterleriniń sahnada obraz jasaýdaǵy jalpy sheberlikteri jaqsy bolǵanymen, keıde izdený is nátıjeleri edáýir báseńdep bara jatqandaı áser qaldyrady. Búgingi akterlerdiń barlyǵyna da ortaq bir kemshilik – tildegi tutqyrlyq, sózderdi túsiniksiz etip, asyǵys aıtý. Adýyn aıqaıǵa beriletin akterler daýystaǵy tabıǵılyqty joıyp, únniń tarǵyldanyp shyǵýyna urynyp, jasandy únniń basym jatýy – osynyń aıǵaǵy. Munyń ózi sahnalyq tabıǵı qımyldy da joqqa shyǵaryp jatady. Daýys – keıipkerdiń jan kúızelisiniń, tebirenisiniń, qýanyshtyń nátıjesi ekendigin akterler jaqsy bilgenimen, sony kóp jaǵdaıda muqııat saqtaı bermeýleri oryndalǵan obrazdyń emosııalyq, psıhologııalyq áserin tómendetip jiberedi. Joǵaryda atalǵan shynaıy sahnagerlerdiń sóz sheberligi, sóz qoldanystary, oıynyń júıeliligi, tildiń ajarly da alymdy, astarly qasıetterin túısinýi, kúndelikti tájirıbelerden qalyp bara jatqany ókinishti-aq.
Osynyń barlyǵy ázirliktiń álsizdigi. Mysaly, tym bolmasa teatrǵa bir-eki saǵat erte kelip, daýsyn baptap, ómirdiń tirshiliginen arylyp, ózin rýhanı qalypqa túsirýdiń ornyna, spektakl bastalýǵa on bes-jıyrma mınýt qalǵanda akterlerdiń kórermendermen jarysyp kele jatqanyn kóziń shalady. Júgirip kelip entigin basa almaı sahnaǵa ebedeısiz shyqqandyqtan da olardyń eńseńizdi túsirip jibererlikteı ersilikterge ushyrap jatýlary ár jolǵy ádetke aınalyp barady. Bizge tek sahnalyq tájirıbe kerek dep, oqý-bilimge oqta-tekte bolsa da bas qoımaý saldary, shynaıylyqtyń shylbyryn sahnada sylbyr súıretýge májbúr etip júr. Rejısserdiń bergen baǵyt-baǵdarynan ary akterlerdiń ózinshe shalyqtaı almaı, basqa bir mánsiz nysanaǵa bet alyp, oı arnasynan aýytqyp, adasý saldarynan rólder álemi shynshyldyq deńgeıge kóterile almaı jatýy jasyryn emes.
Eńbeksiz jetken beıneler
«Jas akterdiń úlken rólmen shyǵý mezeti qubylys bolýy kerek. Biz sol este qalarlyq, esten tanarlyq óner jasaı almaı júrmiz», dep marqum Áshirbek Syǵaı ár joly aıtyp otyrýshy edi. Qaıdan tań qaldyratyn dúnıe jasasyn... О́nerdiń qunyn túsinbese, onyń qundylyǵyn uǵyndyra almaı jatsaq. Áli etek-jeńin jıyp úlgermegen, mamandyǵyn bitirip joldama almaǵan «sary aýyzdardy» óz aralarynda jasyryn kastıng ótkizip jumysqa turǵyza salý búgingi kúnde qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. О́ner ordalarynda qyzmet etip júrgen ustazdar teatrdaǵy kóp jyldyq eńbek jolyn, dárejesin ıa bolmasa basshylyǵyn paıdalanyp, óz shákirtterin teatrǵa tyqpalaý syrqaty jyldan jylǵa asqynyp barady. Akademııa, ýnıversıtet uıasynan túlep ushpaı jatyp, teatrǵa ornalastyryp qoıý – stýdentke degen qamqorlyq, ónerge degen janashyrlyq emes.
Esh ýaıymsyz, qobaljýsyz óte salǵan jastar álbette rólge degen jaýapkershiligin tolyq sezine almaıdy. О́ıtkeni, oǵan aýyrtpalyqsyz ońaı keldi, qıyndyqsyz tez jetti. Mańdaı tersiz, izdenissiz kelgen dúnıeniń qadiri únemi este saqtala bermeıdi.
Ekinshiden, sahnada mańdaı teriniń bir tamshysy úzilip túsýine úlgertpeı jatyp, keshe ǵana kelgen jastardy ataqqa usynyp jatady. Basty keıipkerlermen júrekpen tildesýine, shaǵyn róldermen oń tabyspen tanylýyna deıin biraz ýaqyt kerek emes pe? Sahnanyń shańyn jutyp, tozańyna tunshyqpaı jatyp, ol oljaǵa nege olar ońaı kenelý kerek eken? Búgin sahnaǵa shyǵyp, erteńine bərine shen bere berse, onda ol ataqta ne mən qaldy?
Qazaq ónerin tanytýdy emes, tanylýǵa, ulttyq ónerdi qurmetteýge emes, ataqqa qyzmet etýge, Stanıslavskııshe aıtqanda, ózindegi ónerdi emes, ónerdegi ózin súıýge úıretip jatyrmyz-aý.
Qarastyratyn úshinshi mańyzdy máselemiz talanttardy izdeýde, talapkerlerdi qabyldaýda bolyp tur.
Burynyraqta osylaı jer-jerlerdi aralap, aýyl-aımaqtarǵa arnaıy baryp izdep, talaby bar jastardy tańdap, óner alamanyna qosýshy edi, búgingi kúnde ol jaqsy bastama jalǵasyn tappaı jatyr. Eger sol jas jetkinshekterdiń beıimine qaraı tereń mán berip, oqýǵa túsirip, durys baǵyt-baǵdar berse eger, keleshekte kemeńger adam bolyp, urpaqtyń kádesine jararlyq kóp mura qaldyrar edi-aý.
Ult bolýǵa shaqyrý – ustaz boryshy
Halyq tanıtyn, el biletin biraz ataqty kisiler ustazdyq qyzmette de júr. Ustazy jaqsynyń ustamy myqty bolýshy edi, biraq balalaryna qarap keıde olaı aıtpaısyń. Qansha baıqaımyz, stýdentterdiń kóbisi dálizde aıqaılap júredi, úlkenge jol berý, amandasý, sypaıylyq tanytý, izettilik kórsetý degen ádep belgilerinen ada. Kópshilik ortada ózderin ustaýy nashar. Munyń bári aýdıtorııada ádep nyshandary jaıynda áńgimeniń kóp qozǵala bermeýinde. Stýdentterge tek bilim berip qoıý ǵana az, jan-jaqty, rýhanı jetilgen urpaq tárbıeleýge betburys kerek. Kóp pedagogtar bekitilgen baǵdarlama boıynsha teorııasyn beredi de ketedi, osymen ustazdyq mindetim bitti dep oılar. Joq! Olardyń oqýyn qadaǵalap qamshylap otyrýmen birge, tárbıe jaǵyna da muqııat den qoıý kerek. Mádenıettiń jadaýlyǵy, jutańdyǵy adamnyń rýhanı mesheýligine ákep soqtyrady. Búgingi urpaqty ult bolýǵa shaqyrý, rýhanı qazynaǵa oraltý ustazdyń basty mindeti bolmaq. Rýhanı-estetıkalyq tárbıege úlken mán bermesek, keıin sonyń aǵattyqtarynyń «jemisin» kóremiz.
Osy jáne basqa da keleńsiz jaǵdaılardyń etek jaıa bastaýy mádenıet basqarmasynyń oń qabaq tanytpaýynan, Teatr qaıratkerleri odaǵynyń úni báseńsip, mylqaý kúıge túskendiginen. Rasyn aıtsaq, Odaqtyń bar ekenin sezine almaı júrmiz. Bárin aıt ta birin aıt, ulttyq namysymyz azaıyp, sanamyz sarqylyp, rýhymyz kemigennen teatrdyń taǵdyry da burmalanyp jatyr. Ultynyń tarıhyn jete uǵyna almaıtyn, ónerine jany aýyrmaıtyn adam qýraǵan qý aǵash ispettes. Qazaq teatrlaryna yqylas qoıyp, ishki-syrtqy máselelerin durys sheshýge qulyqty, belsendi bolaıyqshy... degennen basqa bizden ne tilek bar!
Aızat QADYRALIEVA,
teatrtanýshy
Redaksııadan: Teatrtanýshy avtor maqalasyna «Qalǵyma, Qazaq teatry!» dep qoıǵany qalaı, bizdiń teatr salasy qashan uıqyǵa ketip edi, onyń sońǵy jyldary qol jetkizgen jetistikteri de az emes edi ǵoı, nege birjaqty tek kemshilikterdi tizbelep shyqqan degen sııaqty saýaldardyń týyndaýy zańdy. Bul – shynynda da tolǵandyrar taqyryp, sondyqtan teatr qaıratkerleriniń, akterlerdiń, kórermen qaýymnyń pikirlerin kútemiz, jarııalaýǵa ázirmiz.
ASTANA
Sońǵy jańalyqtar
Lıonel Messı Ispanııadaǵy fýtbol klýbyn satyp aldy
Fýtbol • Keshe
8 mıllıon teńgege qandaı jańa kólikter alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
Qytaıdan ákelingen kólikterdi júrgizý sharttary qandaı?
Logıstıka • Keshe
Baýyrjan Álı qarsylasyn 57 sekýndta qulatty
Boks • Keshe
Qazaqstanda ıpotekany óteýdiń jańa erejeleri kúshine endi
Ipoteka • Keshe
Almatyda sý ústindegi baq pen EXPO ortalyǵy salynady
Almaty • Keshe
Áskerge shaqyrtý alǵan kezde ne isteý kerek?
Ásker • Keshe
Tegin 10 sotyq jerdi qalaı alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
