Til janashyry Alla Gavrına osyny zamandastaryna isimen úıretkisi keledi
Osy jaqynda ǵana Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bastamasymen «Máńgilik El» patrıottyq aktisine arnalyp elimiz boıynsha barlyq oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq kitaphanalarda, joǵary oqý oryndary men dostyq úılerinde bir mezgilde memlekettik tilde jalpy, qazaqstandyq ashyq dıktant jazý sharasy ótkeni belgili. Bul ıgi is-shara qazaq tilin qadirlep, qasterleıtin, boılaryn shyn mánindegi otanshyl, parasatty sezim kernegen alýan etnostardyń kóp ekenin aıǵaqtady. Memlekettiń tildiń mereıin asyrǵan sondaı ǵıbrat jandardyń biri – búgingi áńgime arqaýy.
Qostanaılyq kórermender oblystyq «Qazaqstan-Qostanaı» teledıdaryna kelgen jańa dıktordy birden baıqaǵan. Kórermenniń kózin toıdyryp, ekrandaǵy ádemi orys qyzynyń qazaq tilinde múdirmeı sóılep otyrǵany odan saıyn ishińdi jylytatyn. Ylǵı izdeniste júretin Alla dıktorlyqpen shektelip qalǵan joq, avtorlyq habarlar uıymdastyrýǵa kiristi. Onyń orys jáne qazaq tilderinde birdeı júrgizgen «Boıtumar» degen habary tek tildi dáripteý ǵana emes, qaıyrymdylyǵymen de, izgi isimen de kórermenniń kózaıymyna aınaldy. Barlyǵy 40-tan asa sany ekranǵa shyqqan habardyń keıipkerleri arasynan 8 ben 15 jas aralyǵyndaǵy 15 bala óziniń jańa otbasyn, jańa ata-anasyn taýyp, meıirimge bólendi. Munda jas jýrnalıstiń sheberligi, uıymdastyrýshylyǵy basty oryn alǵan bolatyn. Alla habaryna qatysqan bala orys nemese jalpy slavıan halyqtary ultynan bolsa orys tilinde, qazaq nemese túrkitildes halyqtan bolsa qazaq tilinde sóıledi. Sonysymen habardyń barlyq boıaýy, mazmuny kórermen júregine jetip otyrdy.
– Men habarda balany jan-jaqty ashýdy maqsat tuttym. Olarmen ekrannan tys jumys istedim, barlyq ónerin, ishki tup-tunyq jan dúnıesin, taǵdyryn kórermenge jetkizdim. Sodan bizdiń stýdııaǵa telefon qońyraýlary jıi shyryldap, ata-analar balalar úıine baryp, olarmen tanysyp, úıine alyp ketip jatty. Eń sońǵy habaryma 9-11 jastaǵy apaly-inili Ásııa, Almas atty jetim balalardy qatystyrǵan edim. Bizdiń habarymyzdy tamashalaǵan Taraz qalasynyń turǵyndary telefon shaldy. Qostanaı oblysynyń turǵyndary da álgi súıkimdi, ónerli eki balany surastyrýmen boldy. Qazir balalar Qarabalyq aýdanynan óziniń jańa ata-anasyn taýyp, turyp jatyr, qujattaryn resimdedi, – deıdi Alla Nıkolaevna.
Oblystyq teledıdardan beriletin «Polıglot» habary da Alla izdenisteriniń mazmundy jemisi bolatyn. Onda jýrnalıst úsh tuǵyrly tildi nasıhattaıdy. Habarǵa qazaqsha, aǵylshynsha bilmeıtin bir orys nemese basqa ult ókili, orys tiline shorqaq, aǵylshynsha bilmeıtin qazaq, sonymen qatar, qazaq, orys tilderin bilmeıtin sheteldik bir kisi shaqyrylady. Habarda osy úsh keıipker ortaq áńgimege shaqyrylady. Al júrgizýshi Alla Gavrına bolsa keıipkerdiń úsheýimen de úsh tilde erkin sóılesedi.
– Kórermen biri biriniń tilin bilmeıtin úsh keıipkerdiń bir sáttik izdenisine kýá bolady. Olar sózdikti qoldanady, qoldarymen siltep kórsetedi, bir sózdiń úsh tilde qalaı atalatynyn tabady.Aqyrynda, jarty saǵattyq habarda ortaq taqyrypty úsh kisi de túsinip, sóılesýge deıin barady, – deıdi Alla. – Sonymen qatar, habarǵa til mamany qatysyp, aǵylshyn tiliniń grammatıkasy týraly aıtyp otyrady.
Alla qazir qazaq, orys, aǵylshyn jáne fransýz tilderinde erkin sóıleıdi. Reseıde orys mektebiniń esigin attady, biraq kóp uzamaı Qostanaı oblysyna qonys aýdarǵan soń, kishkentaı búldirshin qyz óz qalaýymen qazaq synybyna baratynyn aıtty.
– Qazir oılap otyrsam, qazaq mektebin bitirsem de, tildi tereń bilem deýim astamshylyq eken. Telejýrnalıstıkaǵa kelgeli qazaq tiliniń nárine sýsyndadym, óstim dep oılaımyn. Aldyma kelgen jańalyqtardy qarap shyqqanda Aıdyn degen jýrnalıst jigittiń sóz saptaýyna tańǵalyp júrdim, basqalardan bólekshe, tildiń boıaýyn keltirip jazady. Ishimnen onyń sóz saptaýyn umytpaýǵa tyrysyp, sóılegende ózim de paıdalanyp otyrdym. Kitaptar oqımyn, maǵan kóbine jazýshylardyń áńgimeleri unaıdy. Shirkin, Oralhan Bókeevtiń, Sherhan Murtazanyń, taǵy basqalardyń áńgimelerin oqyǵanda til jumaǵyna baryp kelgendeı áserde bolamyn. Degenmen, kúndelikti tirliktegi sóz qoldanysymyzda qazaq tiliniń qunaryna, keremet boıaýyna mán bere bermeımiz, – dep tolǵanady Alla.
Ol Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń shet tilder fakýltetine túsip, aǵylshyn-fransýz tilderi mamandyǵyn meńgerdi.
– Osy mamandyqty tańdaýǵa naǵashy aǵamnyń yqpaly tıgen edi. Ol kisi: «Qazaq, orys tilderine aǵyp tursyń, endi shetel tilderin meńgerýiń kerek» degen bolatyn bala kezimde. Qazir kerek bolǵan jaǵdaıda tórt tilde de sóılese alamyn. Biraq orys tilin ana tilim dep uqqanymmen, qazaq tili janyma jaqyn. О́zim orys qyzymyn, biraq janym qazaq. Múmkin, naǵashylarym qazaq bolǵandyqtan, naǵashy ájemniń qolynda óskendigimniń de áseri bar shyǵar, – deıdi Alla.
Alla til úırenýge eńbekpen qatar, ulttyq namys ta kerek ekenin aıtyp júredi. Ony bulaı oılantatyn da, aıtqyzatyn da qazaq tiliniń jaıy. Osydan eki jyl buryn, stýdent kezinde Fransııada bir aı bolyp keldi. Sonda fransýzdardyń óz tiliniń patrıoty ekendigine tańǵalǵan ári qyzyqqan.
– Fransııada eki til – aǵylshyn tili men fransýz tili qatar júredi. Biraq biz bolǵan Parıjde fransýzdar negizinen óziniń memlekettik tilinde – fransýzsha sóılesedi. Olarǵa qarap biz sekildi syrttan barǵan ózge ult ókilderi de fransýzsha sóıleýge tyrysady eken. Fransýz halqy óz eliniń, tiliniń patrıoty eken, – deıdi Alla. Bul sapar onyń sanasynda «til patrıoty» degen uǵymdy ornyqtyrdy.
– Men aǵylshyn tiliniń halyqaralyq tilge aınalyp ketkenin, dúnıejúzinde ǵylymnyń da basymy osy tilde damyp jatqanyn bilemin, túsinemin. Ýaqyttyń talabyna qaraı ony da bilgenimiz durys bolar. Biraq qoǵam men ǵylym ózge tilderde de damyp jatyr ǵoı. Memlekettik tilimizde biz sóılemesek, kim sóıleýi qajet? Otandy, eldi, halqymyzdy memlekettik tilsiz qalaı elestetemiz? – deıdi Alla.
Rasynda, «Ana tilińdi qurmette» degen ataly sóz qazir jaýyr bop bara jatqandaı. Qalaı qurmetteý kerek? Áńgime sonda emes pe? Balany anasy jaqsy kórgende ony tek sholpyldatyp súıe berýi kerek pe? Balany mápelep ósirip, tárbıelegende ǵana ata-ananyń balaǵa degen mahabbaty kórinis tappaq. Al balanyń ata-anaǵa degen qurmeti tipti, bólek bolmaýshy ma edi? Ana tildiń jaǵdaıyn da ómirdiń osy kórinisterine balasa lázim.
– Bizde jastar memlekettik tilimizde sóıleýi qajet. Tildiń shyraǵy sonda janady. Biz stýdent kezde kóbine orys tilinde sóıledik. Men teledıdarǵa qyzmetke kelgenimde osynyń qatelik ekenin sezindim. О́ıtkeni, ózge tilde sóılep, óz ana tiline ógeısip qaraǵan jan óziniń ana tiliniń nárinen aıyrylady eken. Tilge qurmet qur sóz bolmaýy tıis, qurmetiń – sol tilde sóıleýiń. Jalpy, til úırenýdiń eńbek ekenin aıtqym keledi, – dep túıdi Alla qyz.
Qazir Alla Gavrına jýrnalıstik izdenister ústinde. Qoǵamdyq jumystarǵa da belsene qatysady, iske kirisip ketkende topty jaryp júretin qasıeti de bar. Onyń súıikti taqyryby – til máselesi. Memlekettik tilimizdiń mártebesin aspandatyp, adymyn jazýdy, Elbasy aıtqan úsh tuǵyrly tildiń talaıly bolýyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı óz úlesin qosyp júr. Sózben emes, árıne, ispen.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
Til janashyry Alla Gavrına osyny zamandastaryna isimen úıretkisi keledi
Osy jaqynda ǵana Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bastamasymen «Máńgilik El» patrıottyq aktisine arnalyp elimiz boıynsha barlyq oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq kitaphanalarda, joǵary oqý oryndary men dostyq úılerinde bir mezgilde memlekettik tilde jalpy, qazaqstandyq ashyq dıktant jazý sharasy ótkeni belgili. Bul ıgi is-shara qazaq tilin qadirlep, qasterleıtin, boılaryn shyn mánindegi otanshyl, parasatty sezim kernegen alýan etnostardyń kóp ekenin aıǵaqtady. Memlekettiń tildiń mereıin asyrǵan sondaı ǵıbrat jandardyń biri – búgingi áńgime arqaýy.
Qostanaılyq kórermender oblystyq «Qazaqstan-Qostanaı» teledıdaryna kelgen jańa dıktordy birden baıqaǵan. Kórermenniń kózin toıdyryp, ekrandaǵy ádemi orys qyzynyń qazaq tilinde múdirmeı sóılep otyrǵany odan saıyn ishińdi jylytatyn. Ylǵı izdeniste júretin Alla dıktorlyqpen shektelip qalǵan joq, avtorlyq habarlar uıymdastyrýǵa kiristi. Onyń orys jáne qazaq tilderinde birdeı júrgizgen «Boıtumar» degen habary tek tildi dáripteý ǵana emes, qaıyrymdylyǵymen de, izgi isimen de kórermenniń kózaıymyna aınaldy. Barlyǵy 40-tan asa sany ekranǵa shyqqan habardyń keıipkerleri arasynan 8 ben 15 jas aralyǵyndaǵy 15 bala óziniń jańa otbasyn, jańa ata-anasyn taýyp, meıirimge bólendi. Munda jas jýrnalıstiń sheberligi, uıymdastyrýshylyǵy basty oryn alǵan bolatyn. Alla habaryna qatysqan bala orys nemese jalpy slavıan halyqtary ultynan bolsa orys tilinde, qazaq nemese túrkitildes halyqtan bolsa qazaq tilinde sóıledi. Sonysymen habardyń barlyq boıaýy, mazmuny kórermen júregine jetip otyrdy.
– Men habarda balany jan-jaqty ashýdy maqsat tuttym. Olarmen ekrannan tys jumys istedim, barlyq ónerin, ishki tup-tunyq jan dúnıesin, taǵdyryn kórermenge jetkizdim. Sodan bizdiń stýdııaǵa telefon qońyraýlary jıi shyryldap, ata-analar balalar úıine baryp, olarmen tanysyp, úıine alyp ketip jatty. Eń sońǵy habaryma 9-11 jastaǵy apaly-inili Ásııa, Almas atty jetim balalardy qatystyrǵan edim. Bizdiń habarymyzdy tamashalaǵan Taraz qalasynyń turǵyndary telefon shaldy. Qostanaı oblysynyń turǵyndary da álgi súıkimdi, ónerli eki balany surastyrýmen boldy. Qazir balalar Qarabalyq aýdanynan óziniń jańa ata-anasyn taýyp, turyp jatyr, qujattaryn resimdedi, – deıdi Alla Nıkolaevna.
Oblystyq teledıdardan beriletin «Polıglot» habary da Alla izdenisteriniń mazmundy jemisi bolatyn. Onda jýrnalıst úsh tuǵyrly tildi nasıhattaıdy. Habarǵa qazaqsha, aǵylshynsha bilmeıtin bir orys nemese basqa ult ókili, orys tiline shorqaq, aǵylshynsha bilmeıtin qazaq, sonymen qatar, qazaq, orys tilderin bilmeıtin sheteldik bir kisi shaqyrylady. Habarda osy úsh keıipker ortaq áńgimege shaqyrylady. Al júrgizýshi Alla Gavrına bolsa keıipkerdiń úsheýimen de úsh tilde erkin sóılesedi.
– Kórermen biri biriniń tilin bilmeıtin úsh keıipkerdiń bir sáttik izdenisine kýá bolady. Olar sózdikti qoldanady, qoldarymen siltep kórsetedi, bir sózdiń úsh tilde qalaı atalatynyn tabady.Aqyrynda, jarty saǵattyq habarda ortaq taqyrypty úsh kisi de túsinip, sóılesýge deıin barady, – deıdi Alla. – Sonymen qatar, habarǵa til mamany qatysyp, aǵylshyn tiliniń grammatıkasy týraly aıtyp otyrady.
Alla qazir qazaq, orys, aǵylshyn jáne fransýz tilderinde erkin sóıleıdi. Reseıde orys mektebiniń esigin attady, biraq kóp uzamaı Qostanaı oblysyna qonys aýdarǵan soń, kishkentaı búldirshin qyz óz qalaýymen qazaq synybyna baratynyn aıtty.
– Qazir oılap otyrsam, qazaq mektebin bitirsem de, tildi tereń bilem deýim astamshylyq eken. Telejýrnalıstıkaǵa kelgeli qazaq tiliniń nárine sýsyndadym, óstim dep oılaımyn. Aldyma kelgen jańalyqtardy qarap shyqqanda Aıdyn degen jýrnalıst jigittiń sóz saptaýyna tańǵalyp júrdim, basqalardan bólekshe, tildiń boıaýyn keltirip jazady. Ishimnen onyń sóz saptaýyn umytpaýǵa tyrysyp, sóılegende ózim de paıdalanyp otyrdym. Kitaptar oqımyn, maǵan kóbine jazýshylardyń áńgimeleri unaıdy. Shirkin, Oralhan Bókeevtiń, Sherhan Murtazanyń, taǵy basqalardyń áńgimelerin oqyǵanda til jumaǵyna baryp kelgendeı áserde bolamyn. Degenmen, kúndelikti tirliktegi sóz qoldanysymyzda qazaq tiliniń qunaryna, keremet boıaýyna mán bere bermeımiz, – dep tolǵanady Alla.
Ol Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń shet tilder fakýltetine túsip, aǵylshyn-fransýz tilderi mamandyǵyn meńgerdi.
– Osy mamandyqty tańdaýǵa naǵashy aǵamnyń yqpaly tıgen edi. Ol kisi: «Qazaq, orys tilderine aǵyp tursyń, endi shetel tilderin meńgerýiń kerek» degen bolatyn bala kezimde. Qazir kerek bolǵan jaǵdaıda tórt tilde de sóılese alamyn. Biraq orys tilin ana tilim dep uqqanymmen, qazaq tili janyma jaqyn. О́zim orys qyzymyn, biraq janym qazaq. Múmkin, naǵashylarym qazaq bolǵandyqtan, naǵashy ájemniń qolynda óskendigimniń de áseri bar shyǵar, – deıdi Alla.
Alla til úırenýge eńbekpen qatar, ulttyq namys ta kerek ekenin aıtyp júredi. Ony bulaı oılantatyn da, aıtqyzatyn da qazaq tiliniń jaıy. Osydan eki jyl buryn, stýdent kezinde Fransııada bir aı bolyp keldi. Sonda fransýzdardyń óz tiliniń patrıoty ekendigine tańǵalǵan ári qyzyqqan.
– Fransııada eki til – aǵylshyn tili men fransýz tili qatar júredi. Biraq biz bolǵan Parıjde fransýzdar negizinen óziniń memlekettik tilinde – fransýzsha sóılesedi. Olarǵa qarap biz sekildi syrttan barǵan ózge ult ókilderi de fransýzsha sóıleýge tyrysady eken. Fransýz halqy óz eliniń, tiliniń patrıoty eken, – deıdi Alla. Bul sapar onyń sanasynda «til patrıoty» degen uǵymdy ornyqtyrdy.
– Men aǵylshyn tiliniń halyqaralyq tilge aınalyp ketkenin, dúnıejúzinde ǵylymnyń da basymy osy tilde damyp jatqanyn bilemin, túsinemin. Ýaqyttyń talabyna qaraı ony da bilgenimiz durys bolar. Biraq qoǵam men ǵylym ózge tilderde de damyp jatyr ǵoı. Memlekettik tilimizde biz sóılemesek, kim sóıleýi qajet? Otandy, eldi, halqymyzdy memlekettik tilsiz qalaı elestetemiz? – deıdi Alla.
Rasynda, «Ana tilińdi qurmette» degen ataly sóz qazir jaýyr bop bara jatqandaı. Qalaı qurmetteý kerek? Áńgime sonda emes pe? Balany anasy jaqsy kórgende ony tek sholpyldatyp súıe berýi kerek pe? Balany mápelep ósirip, tárbıelegende ǵana ata-ananyń balaǵa degen mahabbaty kórinis tappaq. Al balanyń ata-anaǵa degen qurmeti tipti, bólek bolmaýshy ma edi? Ana tildiń jaǵdaıyn da ómirdiń osy kórinisterine balasa lázim.
– Bizde jastar memlekettik tilimizde sóıleýi qajet. Tildiń shyraǵy sonda janady. Biz stýdent kezde kóbine orys tilinde sóıledik. Men teledıdarǵa qyzmetke kelgenimde osynyń qatelik ekenin sezindim. О́ıtkeni, ózge tilde sóılep, óz ana tiline ógeısip qaraǵan jan óziniń ana tiliniń nárinen aıyrylady eken. Tilge qurmet qur sóz bolmaýy tıis, qurmetiń – sol tilde sóıleýiń. Jalpy, til úırenýdiń eńbek ekenin aıtqym keledi, – dep túıdi Alla qyz.
Qazir Alla Gavrına jýrnalıstik izdenister ústinde. Qoǵamdyq jumystarǵa da belsene qatysady, iske kirisip ketkende topty jaryp júretin qasıeti de bar. Onyń súıikti taqyryby – til máselesi. Memlekettik tilimizdiń mártebesin aspandatyp, adymyn jazýdy, Elbasy aıtqan úsh tuǵyrly tildiń talaıly bolýyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı óz úlesin qosyp júr. Sózben emes, árıne, ispen.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
Sońǵy jańalyqtar
Lıonel Messı Ispanııadaǵy fýtbol klýbyn satyp aldy
Fýtbol • Keshe
8 mıllıon teńgege qandaı jańa kólikter alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
Qytaıdan ákelingen kólikterdi júrgizý sharttary qandaı?
Logıstıka • Keshe
Baýyrjan Álı qarsylasyn 57 sekýndta qulatty
Boks • Keshe
Qazaqstanda ıpotekany óteýdiń jańa erejeleri kúshine endi
Ipoteka • Keshe
Almatyda sý ústindegi baq pen EXPO ortalyǵy salynady
Almaty • Keshe
Áskerge shaqyrtý alǵan kezde ne isteý kerek?
Ásker • Keshe
Tegin 10 sotyq jerdi qalaı alýǵa bolady?
Qoǵam • Keshe
