«Alashtyń Ortalyq Azııadaǵy tulǵasy» – bizdiń keıipkerimizge osy jyldyń 27 qańtarynda «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórgen maqalada artyq-kemi joq dál osyndaı baǵa berildi. Zııaly ǵylymı ortanyń pikir-paıymyna júginsek, tyń derek, tolaıym tujyrymdarmen aıshyqtalǵan atalmysh maqala ulttyq tulǵatanýǵa eleýli úles bolyp qosylyp ta úlgerdi. Ol jarııalanymnyń avtory barshamyzǵa belgili ǵalym, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Dıhan Qamzabekuly, al keıipkeri qıly da qııapatty sonaý jyldarda el qorǵany bolýǵa umtylǵan, halqyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sebelegendeı jaqsylyq jasaýǵa talpynǵan, jastyǵyna qaramaı úlken qaıratkerlik órege kóterilgen kúresker qazaq Myrza Naýryzbaıuly bolatyn. Iá, biz jazylǵan jaıdy keıbir jańa derektermen tolyqtyra, zamana qyspaǵynyń qııanatyn keshken kúrdeli taǵdyr ıesiniń taýqymetti joldaryn, jan azabyn jýrnalıst kózimen jańǵyrta jalǵastyrsaq deımiz.
Myrzanyń ómir bastaýynan óz qolymen tańbalap ketken belgili derek – onyń Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qyzylqum aýdanynyń №13 aýylynda týǵandyǵy. Mal baqqan sharýa ákesi Naýryzbaı 1916 jyly, sheshesi Aıymkúl bir jyldan soń qaıtys bolǵan eken. Izinen ergen eki inisi bar. 1929 jylǵy partııalyq tazalaý kezinde toltyrǵan bir saýalnamada dúnıe-múlikten bir kıiz úıdiń ıesimin dep kórsetipti. Shamasy, ákeden qalǵan bar mura-baılyq osy bolsa kerek.
Deı tursaq ta, asqar taý panalarynan erte aıyrylǵan Myrza úshin basty baılyq dúnıe emes, oqyǵan-toqyǵan bilim, kórgen-túıgen tálim, óziniń jan-júreginiń jalyny, alǵyrlyq alymy men boıdaǵy daryny edi. Áke-sheshesiniń kózi tirisinde Samarqandaǵy medresede bilim alǵannan keıin gımnazııada oqyp, odan soń eki jyldyq orys-túzem ýchılıshesin bitiredi. Oı-órisiniń baılyǵy, orys tiline jetiktigi osydan dep shamalaımyz. О́z ómiriniń osyndaı kómeski qalǵan sátteri jaıly qartaıǵan shaǵynda úı ishinde áńgimelep aıtyp otyrady eken. Al ol mektepke qalaı tústi, Samarqanǵa qaıdan baryp júr, ol jaǵy beımálim. Qalaı bolǵanda da Myrza Naýryzbaıulynyń órimdeı kezindegi oı óresi, qabilet-qarymy tań qaldyrǵandaı.
Endi sol bir alasapyran ýaqyttyń bizdiń áńgimege qatysty tarıh sulbasyn kóz aldyna keltireıik. 1918 jyldyń qyrkúıeginde bir top sosıal-revolıýsıoner jas buharalyqtar kommýnıst-bolshevıkter partııasynyń baǵdarlamasyn qabyl alady. Tashkenttik jas buharalyqtardyń úlgisine olardyń Samarqandaǵy jáne basqa qalalardaǵy pikirlesteri de qosylyp, uly dúrmekke eredi. Jańa ómir ańsaǵan osynaý jas toptyń ishinde Myrza Naýryzbaıuly da bolady.
Zaman solaı edi. Taǵdyr peshenesi soǵan laıyqtap ákeldi. Buǵanasy qatyp, býyny bekimeı jatyp saıasat tolqynynyń jalyna jarmasty. Samarqandaǵy dúrbeleń oqıǵalarǵa aralasyp, revolıýsııalyq qozǵalysqa qosyldy. Sóıtip júrip enshilegen bir eńbegi sol, Ortalyq Azııadaǵy jádıtshildik-jańashyldyq qozǵalysyna basshylyq etken «Jas buharalyqtar» uıymynyń jumysyna belsene qatysyp, Buhara halyq keńes respýblıkasyn qurýǵa atsalysady. Munyń bir sebebi, Myrzanyń sol kezderde ózbektiń bolashaq úlken memleket qaıratkeri Faızolla Hodjaevpen bir sapta, bir pikirde, bir tilekte júrgendigi bolsa kerek dep paıymdaımyz. Munymen de qoımaı, qazaqtyń osynaý órimdeı jas jigitiniń 1924 jyly Buhara halyq keńes respýblıkasy Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Úkimet múshesi bolyp sharyqtaǵanyn kóremiz. Osyǵan qarap ony qyp-qyzyl kommýnıst, qyran bolshevık dep oılaýymyz da kádik. Tipti de olaı emes. Ortalyq Azııanyń sol tustaǵy ulttyq bólinis, shekara mejeleý, halyqtyń saýatyn ashý, bilim berý isin negizdeý sııaqty saıasattaryna bel sheshe aralasqan qazaqtyń jas oǵlany Myrza Naýryzbaıulynyń osy jumystarda tek qazaqtyń joǵyn joqtap, múddesin kózdegeni, kózdep qana qoımaı, sol jolda baryn sala, janyn sala kúreskeni baıqalady. Ispen de, sózben de. Sóz bolǵanda, gazet betindegi myńdarǵa jetip jatqan jalyndy sózben. Osy jaılardyń bári qujatty túrde aıǵaqtalady.
Shynynda da, sol qıly kezeńde qazaqqa burynnan atameken sanalyp, qandastarymyz kóbirek qonystanǵan Buhara, Samarqanda bir basshynyń qazaqtan bolǵandyǵyn ózbek qaıratkerlerdiń ózderi de qolaı kórýi ábden qısyndy. Mine, naq osy laýazymdy tuǵyr-tııanaq etken jalyndy jas talap sol shaqtyń aýma-tókpe kúresterinde shynyǵyp, kommýnıstik lepirmege elikpeı, óz ultynyń, qazaqtyń muqtajyn joqtaıtyn qaıratkerlik dárejesine kóteriledi. Bir ǵajaby, bul oraıda ol Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatuly, Álimhan Ermekov, Sultanbek Qojanov, Haıretdın Bolǵanbaı syndy Alash arystarymen ıdeıalas, murattas, pikirles boldy deı alsaq kerek. Buǵan onyń baspasózde jarııalanǵan maqalalary jáne 1924 jylǵy maýsymda Orynborda ótken Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh sezinde Buhara men Horezm qazaqtarynyń máselesin ótkir kóterýi, qandastaryn aǵartýdy kókseýi aıqyn dálel bolady. Naq osy jaılardy joǵaryda atalǵan maqalasynda Dıhan Qamzabekuly baýyrymyz keńinen qamtı jazǵandyqtan, biz Myrza Naýryzbaıulynyń osy tustaǵy qaıratkerliginiń basqa bir qyryna úńileıik.
Iá, búginde Myrza Naýryzbaıulynyń Orta Azııada Stalınniń yqtııarymen júrgizilgen ulttyq-memlekettik shekaralardy aıqyndap mejeleý isine belsendi túrde qatysqany belgili. 1924 jyldyń 10 sáýirinde Buhara kommýnıstik partııasynyń Ortalyq komıteti óz sheshimimen Ulttyq mejeleýdi daıyndaý jáne ótkizý jónindegi komıssııa uıymdastyrady. Álbette, bul komıssııa quramyna Buhara Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary Myrza Naýryzbaıulynyń kirýi zańdy edi. Solaı boldy da. Komıssııa quramyna engender qatarynda F.Hodjaev, K.Atabaev, K.Pýlatov, A.Mýhetdınov jáne Navrızbaev esimderi atalady.
Osyǵan ile-shala, ıaǵnı 13 sáýirde RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Ortaazııalyq bıýrosy Orta Azııa respýblıkalaryn ulttyq mejeleý máselesiniń kún tártibine qoıylýyna barynsha qoldaý bildiredi. Sóıtip, BKP Ortalyq komıtetine Orta Azııa halyqtarynyń ulttyq keńestik memlekettigin qurý ıdeıasyn Buhara halyqtyń qalyń toptary arasynda aýyzsha jáne baspasóz júzinde jan-jaqty kórsetip nasıhattaýdy usynady. Árıne, ulttyq mejelený, saıyp kelgende, bóliný, «ortaq ógizdi ońasha buzaýǵa» aınaldyrý ońaı sharýa emestigi ámbege aıan. Ártúrli kózqarastar, kereǵar da qarama-qaıshy pikirler boı kórsetedi. Mine, bizdiń paıymdaýymyzsha, Myrza Naýryzbaıulynyń óz partııalastarymen kelispeýshiligi, joldarynyń eki aıyrylýy, ultshyl dep aǵash atqa mingizilgen keıingi taýqymetteri, partııalyq jazalaýǵa ushyraýy – sonyń bári osy kezden bastalǵan sııaqty. Sebebi, mejeleý jónindegi komıssııa múshesi laýazymyn paıdalana otyryp Myrza Naýryzbaıuly О́zbek respýblıkasynyń quramynda avtonomııaly qazaq oblysy bolý kerektigi jóninde usynys engizedi. Áýeli usynys aıtady, keıinirek talap etedi. Bul talabyn Buharada qazaqtardyń jıyn otyryp, mol shoǵyrlanýymen, sanynyń kóptigimen negizdeıdi. Ádiline kelsek, is júzindegi qalyptasqan jaǵdaı shynynda da solaı, Myrza joldas aıtqandaı edi.
Keıinirek Myrza Naýryzbaıulyn qaralaǵan bir qujatta onyń 1922-1924 jyldar aralyǵynda Buhara respýblıkasy Ortalyq atqarý komıtetiniń Qazaq bóliminiń meńgerýshisi jáne Prezıdıým múshesi bolǵandyǵy kórsetiledi. Osyndaı qyzmetterde júrgen azamattyń qazaq úshin Buharadan tabylmaǵan ádiletti endi Máskeý asyp izdeýi de zańdy, tabıǵı jaı edi. Sol sebepten de ol 1924 jyldyń shilde jáne tamyz aılarynda Máskeýde, ózi kórsetkendeı, Buhara respýblıkasynan Orta Azııa men Qazaqstannyń mejelenip bóliný máselesi boıynsha búkilodaqtyq starosta M.I.Kalınınniń qabyldaýynda eki ret bolady. Álbette, bizdiń qolymyzda Kalının aqsaqaldyń aldynda qandaı áńgime bolyp, qandaı sheshim alynǵandyǵy jaıynda aqparat joq. Tek 1924 jylǵy 19 tamyzda Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý komıtetiniń janynan qurylǵan Ulttyq mejelený jónindegi komıssııa otyrysynyń hattamasy istiń ańǵary qalaı aýǵanyn máımóńkesiz ańǵartady. Komıssııanyń bul otyrysy Myrza Naýryzbaıulynyń ótinish-talabymen, Kalınınniń pármenimen kezekten tys ótken bolýy kerek dep shamalaımyz.
Otyrys komıssııa múshesi Lýkıanovtyń tóraǵalyǵymen ótedi. Hatshysy – Fokın. Múddeli taraptarǵa keler bolsaq, Buhara respýblıkasynan ókil retinde T.Saındjanov, al Buhara respýblıkasy janyndaǵy Qyrǵyz (qazaq dep oqıyq) bóliminen M.Naýryzbaev qatysady. Hattamada otyrysta tyńdalǵan másele qyrǵyzdardyń avtonomııaly oblys bolyp bólinýi dep aıqyndalǵan. Saındjanov Buhara respýblıkasynyń aýmaǵynda nebári 30 myń qazaq turatyny jaıly habardar etedi. Naýryzbaev bolsa, buǵan kerisinshe, Buharada 360 myń qazaq mekendeıtinin málimdeıdi. Osy arada Lýkıanovtyń: «Quryltaıda qansha qyrǵyz bolady?» degen suraǵyna Saındjanov: «5-10 delegat» dese, Naýryzbaev: «Quryltaıǵa 22 adamǵa deıin delegat qatysady» dep jaýap beredi. Ári qaraı, osy aıtylǵandarǵa oraı, Buharanyń quzyrly ókili О́zbek respýblıkasyna kiretin qazaq ýálaıatyn (oblysyn) qurýǵa qarsy emestigin bildiredi. Al Naýryzbaev О́zbek respýblıkasynyń quramyna kiretin avtonomııalyq qazaq oblysyn qurýdy talap etedi, Lýkıanov joldas birinshi usynysty jaqtaıdy, ıaǵnı О́zbek respýblıkasy quramyndaǵy qazaqtardyń derbes avtonomııasynyń joly jabylady. Myrza Naýryzbaıulynyń Orta Azııadaǵy ulttyq-memlekettik mejelený máselesindegi dál osy jolǵy qaıratkerligin 1920 jyly Lenınniń aldynda baıandama jasap, Qazaqstannyń búgingi aýmaǵyn qorǵap shyqqan Alash bilimpazy Álimhan Ermekovtiń erligimen barabar desek, ádileti de sol bolar edi.
Osy arada bizge bir oı keledi, osynyń aldynda, 1924 jylǵy maýsym aıynda ǵana Myrza Naýryzbaıuly Orynborda ótken Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh sezine qatysyp keldi, negizgi Alash arystarymen túgeldeı derlik júzdesti, ózi kúreskerlik ulttyq rýhtaǵy kósem pikirlerimen kózge tisti. Sol kezde oǵan Buhara men Samarqan qazaqtary úshin jeke avtonomııa suraý týraly órgek oı-paıymdy Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, H.Dosmuhameduly, M.Dýlatuly syndy ult qamqorlary qulaqqaǵys etýi de múmkin-aý. Qalaı bolǵanda da, 1924 jyl Myrza Naýryzbaıulynyń juldyzy aıryqsha jarqyraǵan, qazaq bilimpazdarynyń sezinde, Orta Azııadaǵy ulttyq-memlekettik mejeleýde hám baspasóz betinde qazaq máselesi oraıynda qadaý-qadaý qaıratkerligin tanytqan qarymdy jyl boldy. Osynaý alashshyl azamattyń qazaq tarıhynda, ultymyzdyń táýelsizdik jolyndaǵy kúres tarıhynda tuǵyrlana turpattalyp, altyn áriptermen áıgilenip qalýy úshin quıryqty juldyzdaı jalt etken osy birer jyldyq ǵumyrynyń, sondaǵy kúreskerlik eńbeginiń ózi ábden jetkilikti ekeni de kúmánsiz.
Iá, Buhara qazaqtary úshin О́zbek respýblıkasy sheginde avtonomııa talap etýin, qazaq bilimpazdary sezindegi «búlikshil» oılaryn sol kezdegi keńestik júıe men kommýnıstik ıdeologııa esil erge esh keshirmedi. Qaı jerde, qaı qyzmette júrse de otyrsa opaq, tursa sopaq qyldy. 1924 jyldyń tamyzynan keıin M.Naýryzbaıulynyń Buhara-Samarqandaǵy qyzmeti pyshaq keskendeı sap tyıylady. 1944 jyly Frýnze qalasynda óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda: «1922-1924 jyldary Samarqanda sharýa mektebinde, 1924-1926 jyldary Orynbor qalasynda rabfakta oqydym», dep kórsetedi. Munda ómir jolynyń biraz derekterin jasyryp qalǵany baıqalady, qoǵamdyq-saıası qyzmeti, laýazymdy jumystary, ásirese, óz ómir-muratynyń basty oqıǵalary ótken Buhara kezeńi múldem aıtylmaıdy. Olaı etý, árıne, óz basyna pále izdeýmen, basyn oqqa baılap berýmen birdeı-tin. Onsyz da bir basyna myń bir pále-jalanyń úıilip-tógilýinen Myrza Naýryzbaıuly budan bylaıǵy ǵumyrynda kende bolmady. 1929-1930 jyldary M.Naýryzbaev Moıynqum jáne Túlkibas aýdandyq atqarý komıtetteriniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵanymen, quıryǵyna shala baılanyp, aqyry, jalǵan aıyp-jalamen partııadan shyǵarylyp tynady. 1930 jylǵy 22 qańtarda ótken VKP (b) okrýgtik komıssııasy tekserý komıssııasynyń otyrys hattamasyna zer salaıyq. Munda oǵan Qyrǵyzstandaǵy Sýsamyr jaılaý komıtetinde Qazaqstan ókili bolǵan kezinde salyq salynatyn nysandardy esepke alýda Merke aýatkomyna kómek kórsetpedi, jaılaýdy paıdalaný máselesine taptyq emes, tek ulttyq kózqaras turǵysynan ǵana qarady, astyq daıyndaý jónindegi ókil bolyp Bostandyq aýdanyna barǵanda baıdyń úıine toqtady degen qısynsyz aıyptar taǵylǵanyn kóremiz. Myrzanyń ózi baıdyń úıine toqtady degen tarmaqty ǵana moıyndaǵan, biraq bul jaıdy onyń ál-aýqatyn bilmegendikten dep túsindirgen. Qarap otyrsańyz, kúlkili. Sonymen, otyrys qaýly qabyldap, joldas Naýryzbaevty partııalyq tekseristen ótti dep esepteıdi jáne oǵan sógis jarııalaıdy.
Biraq partııa men keńestiń qyraǵy kózderi Myrza Naýryzbaev tym jumsaq jazalandy dep eseptegen bolar, jazǵa qaraı ony qýdalaý isin jańa qarqynmen, keń aýqymda bastaıdy. Ony jikshil toptar qurdy dep te aıyptaıdy. Munyń jaı-japsaryn tolyǵyraq bilý úshin VKP (b) Syrdarııa okrýgtik komıteti okrýgtik baqylaý komıssııasynyń partııalyq tergeýshisi Chekýshın qol qoıǵan VKP (b) múshesi M.Naýryzbaevtyń isi boıynsha qorytyndy baıanǵa úńileıik:
«...Okrýgtik baqylaý komıssııasynyń qolyndaǵy materıaldar boıynsha, Qyzylqum aýdanyndaǵy baıdyń balasy, onyń ákesi 1917 jylǵy jutta kedeılengen. 1922-1924 jyldary О́zbekstanda jumys istegende júrgen jeri búlik-buzaqylyq bolǵan, zańsyz qamaýǵa alǵan, paraqorlyqpen aınalysqan, aqyr sońynda Buhara ókimeti jasaǵan tártipsizdikteri úshin tutqyndaǵan. 1,5 aı túrmede otyryp, mejeleýden keıin kepildikpen bosatylǵan. Naýryzbaev Qazaqstanǵa jumysqa aýysady, sóıtip, onyń qylmystyq isi, qaıda ekeni belgisiz, toqtap qalǵan.
1929 jyly joldas Naýryzbaev Sýsamyrda (Qyrǵyzstan) jaılaý keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgende Sýsamyrda kóship-qonǵan baılar men alypsatarlardyń malyn tekserýge Merke aýdany fınınspeksııasynyń agentin jibermeıdi, ony balaǵattap, qamaýmen jáne uryp-soǵýmen qorqytady. Sóıtip, Sýsamyr arqyly Ferǵanaǵa mal aıdaǵan baılar men alypsatarlarǵa maldy salyqtan jasyrýǵa sybaılasady. Sýsamyrda bolǵan kezde joldas Naýryzbaev óz jumysynda taptyq emes, belgili bir ultshyldyq baǵyt júrgizdi, qazaq malshylarynan, sonyń ishinde baılardan da, veterınarlyq tekserý úshin jınalǵan qarjyny qaıtaryp berý jóninde zańsyz buıryqtar berdi, sondaı-aq, veterınarlyq tekserý jáne mal aıdaǵany úshin budan bylaı tólem jınaýǵa tyıym saldy.
Ol ózin tym tákappar ustady, Jaılaý keńesiniń sheshimderine baǵynbady, onyń sheshimderin ózine mindetti sanamady, eshqandaı ókilettigi bolmasa da, qyrǵyz ókimet oryndarynyń isine zańsyz kıligip aralasty. Joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy:
taptyq baǵytty únemi burmalaǵany úshin, Buhara kópshilikke jáne jekelegen qyzmetkerlerge bıýrokrattyq pen tóreshildik tanytqany úshin, qatelikteri men asyra silteýlerin túzetýden bas tartqany úshin, jeke basynyń múddesin kózdep, bıligin asyrǵany jáne qyzmet babyn paıdalanǵany úshin Myrza Naýryzbaev azǵyndaǵan element retinde jumysynan dereý bosatylyp, ámbe isi sotqa berile otyryp, VKP (b) qatarynan shyǵarylsyn».
Syrdarııa okrýgtik komıteti okrýgtik komıssııasynyń Naýryzbaev isin qaraǵan otyrysynyń 1930 jylǵy 4 maýsymdaǵy qorytyndy hattamasy osylaı deıdi. О́ńkeı ótirikten quralǵan, Myrzanyń ózi de asa bir qasqıǵan qaısarlyqpen moıyndamaǵan osynaý jalaly hattamadan qýǵyn-súrginniń úreıli usqyny kórinedi, sol zamannyń yzǵary men yzbary esedi. Oty men sotynan qalaı qutylǵany belgisiz, Myrza Naýryzbaıuly endi basshylyq pen saıasattan shettep, tek sharýashylyq jumystarmen aınalysqan syńaıly. 1930 jyldyń qyrkúıeginen bastap bir jyldaı Túrkistan aýdandyq jer bóliminde agronom bolyp isteıdi. Odan Arys aýdandyq jer bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalady. Osyǵan deıingi aralyqta onyń Orta Azııa maqta-ırrıgasııalyq ınstıtýtynda oqyǵanyn da baıqaımyz. Jalpy, M.Naýryzbaıulynyń qujattalǵan anketalyq derekteri onyń naǵyz ómirbaıanymen sáıkes kele bermeıtinin eskergenimiz jón. Muny qazirgi urpaqtary da aıtady. Sebebi, saıası saýatty, kókirek kózi ashyq, zamannyń suryn sergek sezingen zerdeli Myrza Naýryzbaıuly ómirbaıanynyń keleshekte ózine zııany tıetin derekterin sanaly túrde kórsetpegen. Osyndaı saqtyǵy onyń ómirin saqtap, urpaq órbitýine múmkindik berdi deı alamyz. Aıtalyq, ol 1937 jyldyń maýsymynda F.Hodjaevtyń tutqyndalǵanyn estigen bette endi óziniń de ustalýy ábden múmkin ekenin bilip, qýǵyn-súrginnen qutylý úshin dereý jınalyp, eshkimge sezdirmesten Qyrǵyzstanǵa ketip qalýǵa, dálirek aıtqanda, qashýǵa májbúr bolady.
Al buǵan deıin, 1935 jyly M.Naýryzbaıuly Qazaq halkomkeńesi brıgadasynyń quramynda (Belosarov, Naýryzbaev, Melshıkov) Qyrǵyzstannan 32-niń asharshylyǵy kezinde sol jaqqa aýa kóshken qazaqtardy atamekenge, burynǵy qonystaryna qaıtarý jónindegi jumystarmen aınalysady. Buǵan Qyrǵyz halkomkeńesiniń tóraǵasy Isakeevtiń 1935 jylǵy 26 qyrkúıektegi hatyna qarap kóz jetkizemiz. Álbette, qandastardyń taǵdyr-talaıy tarazyǵa túsken osyndaı qıyn kúrmeýli iske M.Naýryzbaıuly sııaqty janashyr, qaısar qaıratkerdiń tartylýy áste tegin emes. Onyń qyzmeti, bilim-biligi, kúreskerligi ultqa qajettiginiń aıǵaǵy bul. Al Qyrǵyzstanǵa boı tasalap keter aldynda, 1937 jyldyń aqpanynda Shymkent qalasynda ótken stahanovshy-maqta ósirýshilerdiń respýblıkalyq sletine Oktıabr aýdanynyń «Kóktal» kolhozynan delegat bolyp qatysqanyn kóremiz.
Biraq qyran qanaty qyrqylyp qalǵan edi. Qyrǵyzstanda boı tasalaǵan 15 jyldaǵy negizgi maqsat – otbasyn júdetpeý, sol úshin óz basyn aman saqtaý bolǵany anyq. Iá, tulpar arbaǵa jegildi. Jerge qatysty ártúrli mekemelerde agronom bolady. Sonyń ózinde de bilim-parasaty eriksiz bıikke órlete bergendeı. Qyrǵyzstannyń jer organdary atynan delegat bolyp saılanyp, 1940 jyldyń 17 maýsymynda Máskeýde ótken KSRO Jer organdary odaǵynyń plenýmyna qatysady. Al osy jyldyń qazanynda Qyrǵyz Jer organdary respýblıkalyq komıtetiniń plenýmy bolǵanda osy komıtettiń múshesi retinde ári KSRO Jer organdary odaǵynyń atynan baıandama jasaıdy.
Ádildik izdep, óziniń partııa músheligin de qalpyna keltiredi. 1943 jyldan bastap Qyrǵyz KSR Memlekettik baqylaý halyq komıssarıatyna baqylaýshy qyzmetine aýysady, odan aǵa baqylaýshylyqqa kóteriledi. «Almas kezdik qap túbinde jatpas» degendeı, Máskeý qaı jerde de qabiletimen jarqyrap kózge túsetin Myrza Naýryzbaıulynyń óz qyzmetkeri bolýyn qalaıdy. Sóıtip, 1948 jyldyń sáýirinen 1952 jyldyń maýsymyna deıin ol KSRO Memlekettik baqylaý mınıstrliginiń Qyrǵyz respýblıkasy boıynsha astyq ónimderiniń jumsalýy men saqtalýyn qadaǵalaý jónindegi baqylaýshysy qyzmetin atqarady. II dárejeli Memlekettik baqylaýshy laýazymyndaǵy úlgili qyzmetker sanatynda júrgen Myrzaǵa kózqaras 1951 jyldan bastap nildeı buzylady. Tyrnaq astynan kir izdep, árbir issaparyn tekserýge arnaıy adam jiberip, árbir basqan qadamyna ańdý qoıady. Aýyrǵan kúnderine deıin anyqtama suratyp, jumysta bolmaǵan dep tańbalaıdy. Besaspap mamandy jaýapkershiligi tómen, tipti, orys tilinde anyqtama da jaza almaıtyn, laýazymyna sáıkespeıtin etip kórsetedi. Bul kórineý qııanat edi. Myrza da buǵan tózbeı qarsylasyp baǵady. Ásirese, KSRO Memlekettik baqylaý mınıstrligi Qyrǵyz respýblıkalyq tobynyń jetekshisi F.Smelık degen qyr sońyna túsedi. Jeldiń qaı jaqtan soqqanyn ańǵarý qıyn emes edi. Aqyry, 1952 jyldyń maýsymynda sáıkessizdik babymen jumystan bosatyp tynǵan eken.
Ońaı beriletin Myrza ma, sonyń ózinde Máskeýge baryp, aqtyǵyn dáleldep, abyroıyn qaıtaryp, KSRO Memlekettik baqylaý mınıstrliginiń apparatyna joǵarylap, baqylaýshy bolyp taǵy jarty jyl isteıdi. Odan soń Qazaqstandaǵy basqa jumysqa shaqyrylýyna baılanysty qyzmetten óz erkimen bosap, 15 jyldyq ot keshýden keıin týǵan eline oralady. Bul eki ortada jylymyq kezeń bastalyp, burynǵy úreı seıile bastaıdy. О́zi de egde tartady. 1953-1954 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kırov (qazirgi Maqtaaral) aýdanyndaǵy Frýnze keńsharynyń dırektory bolyp, 1962 jyly zeınetke shyqqanǵa deıin on jyldaı Qaratas aýdandyq (qazirgi Qazyǵurt aýdany) tutynýshylar odaǵy tóraǵasynyń saýda jónindegi orynbasary, Qaratas aýdandyq daıyndaý keńsesiniń dırektory qyzmetterin abyroımen atqarady. Shardarada ornyǵyp, birshama tynysh ómir keship, úrim-butaǵyn órbitedi, baqýatta bolady.
Áıtkenmen, osynaý baıypty qarııanyń qatparly kókireginde tiri tarıh dúbirlep turǵanyn kim ańdap, kim ańǵarady. 70-shi jyldardyń sońyna qaraı ózi О́zbek KSR memlekettik arhıvine, 1969 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń hatshysy M.Georgadzege hat jazyp, 20-shy jyldary ulttyq-memlekettik mejeleý isine qatysqandyǵy, Kalınınniń qabyldaýynda bolǵandyǵy týraly aıǵaq-derekter jiberýin ótinedi. Sol aıǵaqtarǵa qoly jetpeı, aqsaqal armanmen ótken syńaıly. Kezinde el-jurt «Myrza» demeı, «Myrzatóre» dep atap qurmettegen eken. Myrzatóre atamyzdyń da eline etken eńbegi, esimi búginde qaıta jańǵyryp jatyr. Sonaý súrgin jyldarda Alashtyń Ortalyq Azııadaǵy tolymdy tulǵasy bolǵan Myrza Naýryzbaıuly ómiriniń, kúresiniń aqtańdaqtaryn ashýda, rýhyn tiriltýde, el degende Edigedeı eńiregen azamattyń amanat-ósıetin halqyna tabystap tanystyrýda general Erjan Isaqulov, ǵalym Dıhan Qamzabekulynyń jan salǵan qareketteri ǵanıbet. Bizdiń Myrzabaıanymyzdyń osy ǵanıbetke kishkentaı ǵana sebi tıse, nur ústine nur.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
«Alashtyń Ortalyq Azııadaǵy tulǵasy» – bizdiń keıipkerimizge osy jyldyń 27 qańtarynda «Egemen Qazaqstanda» jaryq kórgen maqalada artyq-kemi joq dál osyndaı baǵa berildi. Zııaly ǵylymı ortanyń pikir-paıymyna júginsek, tyń derek, tolaıym tujyrymdarmen aıshyqtalǵan atalmysh maqala ulttyq tulǵatanýǵa eleýli úles bolyp qosylyp ta úlgerdi. Ol jarııalanymnyń avtory barshamyzǵa belgili ǵalym, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Dıhan Qamzabekuly, al keıipkeri qıly da qııapatty sonaý jyldarda el qorǵany bolýǵa umtylǵan, halqyna qarlyǵashtyń qanatymen sý sebelegendeı jaqsylyq jasaýǵa talpynǵan, jastyǵyna qaramaı úlken qaıratkerlik órege kóterilgen kúresker qazaq Myrza Naýryzbaıuly bolatyn. Iá, biz jazylǵan jaıdy keıbir jańa derektermen tolyqtyra, zamana qyspaǵynyń qııanatyn keshken kúrdeli taǵdyr ıesiniń taýqymetti joldaryn, jan azabyn jýrnalıst kózimen jańǵyrta jalǵastyrsaq deımiz.
Myrzanyń ómir bastaýynan óz qolymen tańbalap ketken belgili derek – onyń Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qyzylqum aýdanynyń №13 aýylynda týǵandyǵy. Mal baqqan sharýa ákesi Naýryzbaı 1916 jyly, sheshesi Aıymkúl bir jyldan soń qaıtys bolǵan eken. Izinen ergen eki inisi bar. 1929 jylǵy partııalyq tazalaý kezinde toltyrǵan bir saýalnamada dúnıe-múlikten bir kıiz úıdiń ıesimin dep kórsetipti. Shamasy, ákeden qalǵan bar mura-baılyq osy bolsa kerek.
Deı tursaq ta, asqar taý panalarynan erte aıyrylǵan Myrza úshin basty baılyq dúnıe emes, oqyǵan-toqyǵan bilim, kórgen-túıgen tálim, óziniń jan-júreginiń jalyny, alǵyrlyq alymy men boıdaǵy daryny edi. Áke-sheshesiniń kózi tirisinde Samarqandaǵy medresede bilim alǵannan keıin gımnazııada oqyp, odan soń eki jyldyq orys-túzem ýchılıshesin bitiredi. Oı-órisiniń baılyǵy, orys tiline jetiktigi osydan dep shamalaımyz. О́z ómiriniń osyndaı kómeski qalǵan sátteri jaıly qartaıǵan shaǵynda úı ishinde áńgimelep aıtyp otyrady eken. Al ol mektepke qalaı tústi, Samarqanǵa qaıdan baryp júr, ol jaǵy beımálim. Qalaı bolǵanda da Myrza Naýryzbaıulynyń órimdeı kezindegi oı óresi, qabilet-qarymy tań qaldyrǵandaı.
Endi sol bir alasapyran ýaqyttyń bizdiń áńgimege qatysty tarıh sulbasyn kóz aldyna keltireıik. 1918 jyldyń qyrkúıeginde bir top sosıal-revolıýsıoner jas buharalyqtar kommýnıst-bolshevıkter partııasynyń baǵdarlamasyn qabyl alady. Tashkenttik jas buharalyqtardyń úlgisine olardyń Samarqandaǵy jáne basqa qalalardaǵy pikirlesteri de qosylyp, uly dúrmekke eredi. Jańa ómir ańsaǵan osynaý jas toptyń ishinde Myrza Naýryzbaıuly da bolady.
Zaman solaı edi. Taǵdyr peshenesi soǵan laıyqtap ákeldi. Buǵanasy qatyp, býyny bekimeı jatyp saıasat tolqynynyń jalyna jarmasty. Samarqandaǵy dúrbeleń oqıǵalarǵa aralasyp, revolıýsııalyq qozǵalysqa qosyldy. Sóıtip júrip enshilegen bir eńbegi sol, Ortalyq Azııadaǵy jádıtshildik-jańashyldyq qozǵalysyna basshylyq etken «Jas buharalyqtar» uıymynyń jumysyna belsene qatysyp, Buhara halyq keńes respýblıkasyn qurýǵa atsalysady. Munyń bir sebebi, Myrzanyń sol kezderde ózbektiń bolashaq úlken memleket qaıratkeri Faızolla Hodjaevpen bir sapta, bir pikirde, bir tilekte júrgendigi bolsa kerek dep paıymdaımyz. Munymen de qoımaı, qazaqtyń osynaý órimdeı jas jigitiniń 1924 jyly Buhara halyq keńes respýblıkasy Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Úkimet múshesi bolyp sharyqtaǵanyn kóremiz. Osyǵan qarap ony qyp-qyzyl kommýnıst, qyran bolshevık dep oılaýymyz da kádik. Tipti de olaı emes. Ortalyq Azııanyń sol tustaǵy ulttyq bólinis, shekara mejeleý, halyqtyń saýatyn ashý, bilim berý isin negizdeý sııaqty saıasattaryna bel sheshe aralasqan qazaqtyń jas oǵlany Myrza Naýryzbaıulynyń osy jumystarda tek qazaqtyń joǵyn joqtap, múddesin kózdegeni, kózdep qana qoımaı, sol jolda baryn sala, janyn sala kúreskeni baıqalady. Ispen de, sózben de. Sóz bolǵanda, gazet betindegi myńdarǵa jetip jatqan jalyndy sózben. Osy jaılardyń bári qujatty túrde aıǵaqtalady.
Shynynda da, sol qıly kezeńde qazaqqa burynnan atameken sanalyp, qandastarymyz kóbirek qonystanǵan Buhara, Samarqanda bir basshynyń qazaqtan bolǵandyǵyn ózbek qaıratkerlerdiń ózderi de qolaı kórýi ábden qısyndy. Mine, naq osy laýazymdy tuǵyr-tııanaq etken jalyndy jas talap sol shaqtyń aýma-tókpe kúresterinde shynyǵyp, kommýnıstik lepirmege elikpeı, óz ultynyń, qazaqtyń muqtajyn joqtaıtyn qaıratkerlik dárejesine kóteriledi. Bir ǵajaby, bul oraıda ol Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatuly, Álimhan Ermekov, Sultanbek Qojanov, Haıretdın Bolǵanbaı syndy Alash arystarymen ıdeıalas, murattas, pikirles boldy deı alsaq kerek. Buǵan onyń baspasózde jarııalanǵan maqalalary jáne 1924 jylǵy maýsymda Orynborda ótken Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh sezinde Buhara men Horezm qazaqtarynyń máselesin ótkir kóterýi, qandastaryn aǵartýdy kókseýi aıqyn dálel bolady. Naq osy jaılardy joǵaryda atalǵan maqalasynda Dıhan Qamzabekuly baýyrymyz keńinen qamtı jazǵandyqtan, biz Myrza Naýryzbaıulynyń osy tustaǵy qaıratkerliginiń basqa bir qyryna úńileıik.
Iá, búginde Myrza Naýryzbaıulynyń Orta Azııada Stalınniń yqtııarymen júrgizilgen ulttyq-memlekettik shekaralardy aıqyndap mejeleý isine belsendi túrde qatysqany belgili. 1924 jyldyń 10 sáýirinde Buhara kommýnıstik partııasynyń Ortalyq komıteti óz sheshimimen Ulttyq mejeleýdi daıyndaý jáne ótkizý jónindegi komıssııa uıymdastyrady. Álbette, bul komıssııa quramyna Buhara Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary Myrza Naýryzbaıulynyń kirýi zańdy edi. Solaı boldy da. Komıssııa quramyna engender qatarynda F.Hodjaev, K.Atabaev, K.Pýlatov, A.Mýhetdınov jáne Navrızbaev esimderi atalady.
Osyǵan ile-shala, ıaǵnı 13 sáýirde RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Ortaazııalyq bıýrosy Orta Azııa respýblıkalaryn ulttyq mejeleý máselesiniń kún tártibine qoıylýyna barynsha qoldaý bildiredi. Sóıtip, BKP Ortalyq komıtetine Orta Azııa halyqtarynyń ulttyq keńestik memlekettigin qurý ıdeıasyn Buhara halyqtyń qalyń toptary arasynda aýyzsha jáne baspasóz júzinde jan-jaqty kórsetip nasıhattaýdy usynady. Árıne, ulttyq mejelený, saıyp kelgende, bóliný, «ortaq ógizdi ońasha buzaýǵa» aınaldyrý ońaı sharýa emestigi ámbege aıan. Ártúrli kózqarastar, kereǵar da qarama-qaıshy pikirler boı kórsetedi. Mine, bizdiń paıymdaýymyzsha, Myrza Naýryzbaıulynyń óz partııalastarymen kelispeýshiligi, joldarynyń eki aıyrylýy, ultshyl dep aǵash atqa mingizilgen keıingi taýqymetteri, partııalyq jazalaýǵa ushyraýy – sonyń bári osy kezden bastalǵan sııaqty. Sebebi, mejeleý jónindegi komıssııa múshesi laýazymyn paıdalana otyryp Myrza Naýryzbaıuly О́zbek respýblıkasynyń quramynda avtonomııaly qazaq oblysy bolý kerektigi jóninde usynys engizedi. Áýeli usynys aıtady, keıinirek talap etedi. Bul talabyn Buharada qazaqtardyń jıyn otyryp, mol shoǵyrlanýymen, sanynyń kóptigimen negizdeıdi. Ádiline kelsek, is júzindegi qalyptasqan jaǵdaı shynynda da solaı, Myrza joldas aıtqandaı edi.
Keıinirek Myrza Naýryzbaıulyn qaralaǵan bir qujatta onyń 1922-1924 jyldar aralyǵynda Buhara respýblıkasy Ortalyq atqarý komıtetiniń Qazaq bóliminiń meńgerýshisi jáne Prezıdıým múshesi bolǵandyǵy kórsetiledi. Osyndaı qyzmetterde júrgen azamattyń qazaq úshin Buharadan tabylmaǵan ádiletti endi Máskeý asyp izdeýi de zańdy, tabıǵı jaı edi. Sol sebepten de ol 1924 jyldyń shilde jáne tamyz aılarynda Máskeýde, ózi kórsetkendeı, Buhara respýblıkasynan Orta Azııa men Qazaqstannyń mejelenip bóliný máselesi boıynsha búkilodaqtyq starosta M.I.Kalınınniń qabyldaýynda eki ret bolady. Álbette, bizdiń qolymyzda Kalının aqsaqaldyń aldynda qandaı áńgime bolyp, qandaı sheshim alynǵandyǵy jaıynda aqparat joq. Tek 1924 jylǵy 19 tamyzda Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý komıtetiniń janynan qurylǵan Ulttyq mejelený jónindegi komıssııa otyrysynyń hattamasy istiń ańǵary qalaı aýǵanyn máımóńkesiz ańǵartady. Komıssııanyń bul otyrysy Myrza Naýryzbaıulynyń ótinish-talabymen, Kalınınniń pármenimen kezekten tys ótken bolýy kerek dep shamalaımyz.
Otyrys komıssııa múshesi Lýkıanovtyń tóraǵalyǵymen ótedi. Hatshysy – Fokın. Múddeli taraptarǵa keler bolsaq, Buhara respýblıkasynan ókil retinde T.Saındjanov, al Buhara respýblıkasy janyndaǵy Qyrǵyz (qazaq dep oqıyq) bóliminen M.Naýryzbaev qatysady. Hattamada otyrysta tyńdalǵan másele qyrǵyzdardyń avtonomııaly oblys bolyp bólinýi dep aıqyndalǵan. Saındjanov Buhara respýblıkasynyń aýmaǵynda nebári 30 myń qazaq turatyny jaıly habardar etedi. Naýryzbaev bolsa, buǵan kerisinshe, Buharada 360 myń qazaq mekendeıtinin málimdeıdi. Osy arada Lýkıanovtyń: «Quryltaıda qansha qyrǵyz bolady?» degen suraǵyna Saındjanov: «5-10 delegat» dese, Naýryzbaev: «Quryltaıǵa 22 adamǵa deıin delegat qatysady» dep jaýap beredi. Ári qaraı, osy aıtylǵandarǵa oraı, Buharanyń quzyrly ókili О́zbek respýblıkasyna kiretin qazaq ýálaıatyn (oblysyn) qurýǵa qarsy emestigin bildiredi. Al Naýryzbaev О́zbek respýblıkasynyń quramyna kiretin avtonomııalyq qazaq oblysyn qurýdy talap etedi, Lýkıanov joldas birinshi usynysty jaqtaıdy, ıaǵnı О́zbek respýblıkasy quramyndaǵy qazaqtardyń derbes avtonomııasynyń joly jabylady. Myrza Naýryzbaıulynyń Orta Azııadaǵy ulttyq-memlekettik mejelený máselesindegi dál osy jolǵy qaıratkerligin 1920 jyly Lenınniń aldynda baıandama jasap, Qazaqstannyń búgingi aýmaǵyn qorǵap shyqqan Alash bilimpazy Álimhan Ermekovtiń erligimen barabar desek, ádileti de sol bolar edi.
Osy arada bizge bir oı keledi, osynyń aldynda, 1924 jylǵy maýsym aıynda ǵana Myrza Naýryzbaıuly Orynborda ótken Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh sezine qatysyp keldi, negizgi Alash arystarymen túgeldeı derlik júzdesti, ózi kúreskerlik ulttyq rýhtaǵy kósem pikirlerimen kózge tisti. Sol kezde oǵan Buhara men Samarqan qazaqtary úshin jeke avtonomııa suraý týraly órgek oı-paıymdy Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, H.Dosmuhameduly, M.Dýlatuly syndy ult qamqorlary qulaqqaǵys etýi de múmkin-aý. Qalaı bolǵanda da, 1924 jyl Myrza Naýryzbaıulynyń juldyzy aıryqsha jarqyraǵan, qazaq bilimpazdarynyń sezinde, Orta Azııadaǵy ulttyq-memlekettik mejeleýde hám baspasóz betinde qazaq máselesi oraıynda qadaý-qadaý qaıratkerligin tanytqan qarymdy jyl boldy. Osynaý alashshyl azamattyń qazaq tarıhynda, ultymyzdyń táýelsizdik jolyndaǵy kúres tarıhynda tuǵyrlana turpattalyp, altyn áriptermen áıgilenip qalýy úshin quıryqty juldyzdaı jalt etken osy birer jyldyq ǵumyrynyń, sondaǵy kúreskerlik eńbeginiń ózi ábden jetkilikti ekeni de kúmánsiz.
Iá, Buhara qazaqtary úshin О́zbek respýblıkasy sheginde avtonomııa talap etýin, qazaq bilimpazdary sezindegi «búlikshil» oılaryn sol kezdegi keńestik júıe men kommýnıstik ıdeologııa esil erge esh keshirmedi. Qaı jerde, qaı qyzmette júrse de otyrsa opaq, tursa sopaq qyldy. 1924 jyldyń tamyzynan keıin M.Naýryzbaıulynyń Buhara-Samarqandaǵy qyzmeti pyshaq keskendeı sap tyıylady. 1944 jyly Frýnze qalasynda óz qolymen jazǵan ómirbaıanynda: «1922-1924 jyldary Samarqanda sharýa mektebinde, 1924-1926 jyldary Orynbor qalasynda rabfakta oqydym», dep kórsetedi. Munda ómir jolynyń biraz derekterin jasyryp qalǵany baıqalady, qoǵamdyq-saıası qyzmeti, laýazymdy jumystary, ásirese, óz ómir-muratynyń basty oqıǵalary ótken Buhara kezeńi múldem aıtylmaıdy. Olaı etý, árıne, óz basyna pále izdeýmen, basyn oqqa baılap berýmen birdeı-tin. Onsyz da bir basyna myń bir pále-jalanyń úıilip-tógilýinen Myrza Naýryzbaıuly budan bylaıǵy ǵumyrynda kende bolmady. 1929-1930 jyldary M.Naýryzbaev Moıynqum jáne Túlkibas aýdandyq atqarý komıtetteriniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵanymen, quıryǵyna shala baılanyp, aqyry, jalǵan aıyp-jalamen partııadan shyǵarylyp tynady. 1930 jylǵy 22 qańtarda ótken VKP (b) okrýgtik komıssııasy tekserý komıssııasynyń otyrys hattamasyna zer salaıyq. Munda oǵan Qyrǵyzstandaǵy Sýsamyr jaılaý komıtetinde Qazaqstan ókili bolǵan kezinde salyq salynatyn nysandardy esepke alýda Merke aýatkomyna kómek kórsetpedi, jaılaýdy paıdalaný máselesine taptyq emes, tek ulttyq kózqaras turǵysynan ǵana qarady, astyq daıyndaý jónindegi ókil bolyp Bostandyq aýdanyna barǵanda baıdyń úıine toqtady degen qısynsyz aıyptar taǵylǵanyn kóremiz. Myrzanyń ózi baıdyń úıine toqtady degen tarmaqty ǵana moıyndaǵan, biraq bul jaıdy onyń ál-aýqatyn bilmegendikten dep túsindirgen. Qarap otyrsańyz, kúlkili. Sonymen, otyrys qaýly qabyldap, joldas Naýryzbaevty partııalyq tekseristen ótti dep esepteıdi jáne oǵan sógis jarııalaıdy.
Biraq partııa men keńestiń qyraǵy kózderi Myrza Naýryzbaev tym jumsaq jazalandy dep eseptegen bolar, jazǵa qaraı ony qýdalaý isin jańa qarqynmen, keń aýqymda bastaıdy. Ony jikshil toptar qurdy dep te aıyptaıdy. Munyń jaı-japsaryn tolyǵyraq bilý úshin VKP (b) Syrdarııa okrýgtik komıteti okrýgtik baqylaý komıssııasynyń partııalyq tergeýshisi Chekýshın qol qoıǵan VKP (b) múshesi M.Naýryzbaevtyń isi boıynsha qorytyndy baıanǵa úńileıik:
«...Okrýgtik baqylaý komıssııasynyń qolyndaǵy materıaldar boıynsha, Qyzylqum aýdanyndaǵy baıdyń balasy, onyń ákesi 1917 jylǵy jutta kedeılengen. 1922-1924 jyldary О́zbekstanda jumys istegende júrgen jeri búlik-buzaqylyq bolǵan, zańsyz qamaýǵa alǵan, paraqorlyqpen aınalysqan, aqyr sońynda Buhara ókimeti jasaǵan tártipsizdikteri úshin tutqyndaǵan. 1,5 aı túrmede otyryp, mejeleýden keıin kepildikpen bosatylǵan. Naýryzbaev Qazaqstanǵa jumysqa aýysady, sóıtip, onyń qylmystyq isi, qaıda ekeni belgisiz, toqtap qalǵan.
1929 jyly joldas Naýryzbaev Sýsamyrda (Qyrǵyzstan) jaılaý keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgende Sýsamyrda kóship-qonǵan baılar men alypsatarlardyń malyn tekserýge Merke aýdany fınınspeksııasynyń agentin jibermeıdi, ony balaǵattap, qamaýmen jáne uryp-soǵýmen qorqytady. Sóıtip, Sýsamyr arqyly Ferǵanaǵa mal aıdaǵan baılar men alypsatarlarǵa maldy salyqtan jasyrýǵa sybaılasady. Sýsamyrda bolǵan kezde joldas Naýryzbaev óz jumysynda taptyq emes, belgili bir ultshyldyq baǵyt júrgizdi, qazaq malshylarynan, sonyń ishinde baılardan da, veterınarlyq tekserý úshin jınalǵan qarjyny qaıtaryp berý jóninde zańsyz buıryqtar berdi, sondaı-aq, veterınarlyq tekserý jáne mal aıdaǵany úshin budan bylaı tólem jınaýǵa tyıym saldy.
Ol ózin tym tákappar ustady, Jaılaý keńesiniń sheshimderine baǵynbady, onyń sheshimderin ózine mindetti sanamady, eshqandaı ókilettigi bolmasa da, qyrǵyz ókimet oryndarynyń isine zańsyz kıligip aralasty. Joǵaryda aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy:
taptyq baǵytty únemi burmalaǵany úshin, Buhara kópshilikke jáne jekelegen qyzmetkerlerge bıýrokrattyq pen tóreshildik tanytqany úshin, qatelikteri men asyra silteýlerin túzetýden bas tartqany úshin, jeke basynyń múddesin kózdep, bıligin asyrǵany jáne qyzmet babyn paıdalanǵany úshin Myrza Naýryzbaev azǵyndaǵan element retinde jumysynan dereý bosatylyp, ámbe isi sotqa berile otyryp, VKP (b) qatarynan shyǵarylsyn».
Syrdarııa okrýgtik komıteti okrýgtik komıssııasynyń Naýryzbaev isin qaraǵan otyrysynyń 1930 jylǵy 4 maýsymdaǵy qorytyndy hattamasy osylaı deıdi. О́ńkeı ótirikten quralǵan, Myrzanyń ózi de asa bir qasqıǵan qaısarlyqpen moıyndamaǵan osynaý jalaly hattamadan qýǵyn-súrginniń úreıli usqyny kórinedi, sol zamannyń yzǵary men yzbary esedi. Oty men sotynan qalaı qutylǵany belgisiz, Myrza Naýryzbaıuly endi basshylyq pen saıasattan shettep, tek sharýashylyq jumystarmen aınalysqan syńaıly. 1930 jyldyń qyrkúıeginen bastap bir jyldaı Túrkistan aýdandyq jer bóliminde agronom bolyp isteıdi. Odan Arys aýdandyq jer bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalady. Osyǵan deıingi aralyqta onyń Orta Azııa maqta-ırrıgasııalyq ınstıtýtynda oqyǵanyn da baıqaımyz. Jalpy, M.Naýryzbaıulynyń qujattalǵan anketalyq derekteri onyń naǵyz ómirbaıanymen sáıkes kele bermeıtinin eskergenimiz jón. Muny qazirgi urpaqtary da aıtady. Sebebi, saıası saýatty, kókirek kózi ashyq, zamannyń suryn sergek sezingen zerdeli Myrza Naýryzbaıuly ómirbaıanynyń keleshekte ózine zııany tıetin derekterin sanaly túrde kórsetpegen. Osyndaı saqtyǵy onyń ómirin saqtap, urpaq órbitýine múmkindik berdi deı alamyz. Aıtalyq, ol 1937 jyldyń maýsymynda F.Hodjaevtyń tutqyndalǵanyn estigen bette endi óziniń de ustalýy ábden múmkin ekenin bilip, qýǵyn-súrginnen qutylý úshin dereý jınalyp, eshkimge sezdirmesten Qyrǵyzstanǵa ketip qalýǵa, dálirek aıtqanda, qashýǵa májbúr bolady.
Al buǵan deıin, 1935 jyly M.Naýryzbaıuly Qazaq halkomkeńesi brıgadasynyń quramynda (Belosarov, Naýryzbaev, Melshıkov) Qyrǵyzstannan 32-niń asharshylyǵy kezinde sol jaqqa aýa kóshken qazaqtardy atamekenge, burynǵy qonystaryna qaıtarý jónindegi jumystarmen aınalysady. Buǵan Qyrǵyz halkomkeńesiniń tóraǵasy Isakeevtiń 1935 jylǵy 26 qyrkúıektegi hatyna qarap kóz jetkizemiz. Álbette, qandastardyń taǵdyr-talaıy tarazyǵa túsken osyndaı qıyn kúrmeýli iske M.Naýryzbaıuly sııaqty janashyr, qaısar qaıratkerdiń tartylýy áste tegin emes. Onyń qyzmeti, bilim-biligi, kúreskerligi ultqa qajettiginiń aıǵaǵy bul. Al Qyrǵyzstanǵa boı tasalap keter aldynda, 1937 jyldyń aqpanynda Shymkent qalasynda ótken stahanovshy-maqta ósirýshilerdiń respýblıkalyq sletine Oktıabr aýdanynyń «Kóktal» kolhozynan delegat bolyp qatysqanyn kóremiz.
Biraq qyran qanaty qyrqylyp qalǵan edi. Qyrǵyzstanda boı tasalaǵan 15 jyldaǵy negizgi maqsat – otbasyn júdetpeý, sol úshin óz basyn aman saqtaý bolǵany anyq. Iá, tulpar arbaǵa jegildi. Jerge qatysty ártúrli mekemelerde agronom bolady. Sonyń ózinde de bilim-parasaty eriksiz bıikke órlete bergendeı. Qyrǵyzstannyń jer organdary atynan delegat bolyp saılanyp, 1940 jyldyń 17 maýsymynda Máskeýde ótken KSRO Jer organdary odaǵynyń plenýmyna qatysady. Al osy jyldyń qazanynda Qyrǵyz Jer organdary respýblıkalyq komıtetiniń plenýmy bolǵanda osy komıtettiń múshesi retinde ári KSRO Jer organdary odaǵynyń atynan baıandama jasaıdy.
Ádildik izdep, óziniń partııa músheligin de qalpyna keltiredi. 1943 jyldan bastap Qyrǵyz KSR Memlekettik baqylaý halyq komıssarıatyna baqylaýshy qyzmetine aýysady, odan aǵa baqylaýshylyqqa kóteriledi. «Almas kezdik qap túbinde jatpas» degendeı, Máskeý qaı jerde de qabiletimen jarqyrap kózge túsetin Myrza Naýryzbaıulynyń óz qyzmetkeri bolýyn qalaıdy. Sóıtip, 1948 jyldyń sáýirinen 1952 jyldyń maýsymyna deıin ol KSRO Memlekettik baqylaý mınıstrliginiń Qyrǵyz respýblıkasy boıynsha astyq ónimderiniń jumsalýy men saqtalýyn qadaǵalaý jónindegi baqylaýshysy qyzmetin atqarady. II dárejeli Memlekettik baqylaýshy laýazymyndaǵy úlgili qyzmetker sanatynda júrgen Myrzaǵa kózqaras 1951 jyldan bastap nildeı buzylady. Tyrnaq astynan kir izdep, árbir issaparyn tekserýge arnaıy adam jiberip, árbir basqan qadamyna ańdý qoıady. Aýyrǵan kúnderine deıin anyqtama suratyp, jumysta bolmaǵan dep tańbalaıdy. Besaspap mamandy jaýapkershiligi tómen, tipti, orys tilinde anyqtama da jaza almaıtyn, laýazymyna sáıkespeıtin etip kórsetedi. Bul kórineý qııanat edi. Myrza da buǵan tózbeı qarsylasyp baǵady. Ásirese, KSRO Memlekettik baqylaý mınıstrligi Qyrǵyz respýblıkalyq tobynyń jetekshisi F.Smelık degen qyr sońyna túsedi. Jeldiń qaı jaqtan soqqanyn ańǵarý qıyn emes edi. Aqyry, 1952 jyldyń maýsymynda sáıkessizdik babymen jumystan bosatyp tynǵan eken.
Ońaı beriletin Myrza ma, sonyń ózinde Máskeýge baryp, aqtyǵyn dáleldep, abyroıyn qaıtaryp, KSRO Memlekettik baqylaý mınıstrliginiń apparatyna joǵarylap, baqylaýshy bolyp taǵy jarty jyl isteıdi. Odan soń Qazaqstandaǵy basqa jumysqa shaqyrylýyna baılanysty qyzmetten óz erkimen bosap, 15 jyldyq ot keshýden keıin týǵan eline oralady. Bul eki ortada jylymyq kezeń bastalyp, burynǵy úreı seıile bastaıdy. О́zi de egde tartady. 1953-1954 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kırov (qazirgi Maqtaaral) aýdanyndaǵy Frýnze keńsharynyń dırektory bolyp, 1962 jyly zeınetke shyqqanǵa deıin on jyldaı Qaratas aýdandyq (qazirgi Qazyǵurt aýdany) tutynýshylar odaǵy tóraǵasynyń saýda jónindegi orynbasary, Qaratas aýdandyq daıyndaý keńsesiniń dırektory qyzmetterin abyroımen atqarady. Shardarada ornyǵyp, birshama tynysh ómir keship, úrim-butaǵyn órbitedi, baqýatta bolady.
Áıtkenmen, osynaý baıypty qarııanyń qatparly kókireginde tiri tarıh dúbirlep turǵanyn kim ańdap, kim ańǵarady. 70-shi jyldardyń sońyna qaraı ózi О́zbek KSR memlekettik arhıvine, 1969 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń hatshysy M.Georgadzege hat jazyp, 20-shy jyldary ulttyq-memlekettik mejeleý isine qatysqandyǵy, Kalınınniń qabyldaýynda bolǵandyǵy týraly aıǵaq-derekter jiberýin ótinedi. Sol aıǵaqtarǵa qoly jetpeı, aqsaqal armanmen ótken syńaıly. Kezinde el-jurt «Myrza» demeı, «Myrzatóre» dep atap qurmettegen eken. Myrzatóre atamyzdyń da eline etken eńbegi, esimi búginde qaıta jańǵyryp jatyr. Sonaý súrgin jyldarda Alashtyń Ortalyq Azııadaǵy tolymdy tulǵasy bolǵan Myrza Naýryzbaıuly ómiriniń, kúresiniń aqtańdaqtaryn ashýda, rýhyn tiriltýde, el degende Edigedeı eńiregen azamattyń amanat-ósıetin halqyna tabystap tanystyrýda general Erjan Isaqulov, ǵalym Dıhan Qamzabekulynyń jan salǵan qareketteri ǵanıbet. Bizdiń Myrzabaıanymyzdyń osy ǵanıbetke kishkentaı ǵana sebi tıse, nur ústine nur.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
Sońǵy jańalyqtar
Aram aqshaǵa qunyqqan alaıaq alty jylǵa sottaldy
Qoǵam • Keshe
Elimizdiń úsh óńirinde aýa raıyna baılanysty joldar jabyldy
Aýa raıy • Keshe
Jańa Konstıtýsııa jáne ult saýlyǵy: sarapshy kózqarasy
Ata zań • Keshe
Bilim sapasyn arttyrýdyń jańa múmkindigi
Bilim • Keshe
Erteń Astanada birinshi aýysym oqýshylary qashyqtan oqıdy
Aýa raıy • Keshe
Astanada demalys kúnderi aýyl sharýashylyǵy jármeńkesi ótedi
Elorda • Keshe
Aldaǵy kúnderi el aýmaǵynda aıaz kúsheıedi
Aýa raıy • Keshe
«Boran–Býran»: jady men keńistikti toǵystyrǵan kórme
Qoǵam • Keshe
