Qalyń elge ásem tabıǵatymen, áýelegen án-kúıimen, asqaq tulǵalarymen jaqsy tanys Arqadaǵy Qarqaraly aýdany – sharýashylyqtyń jaıyn da umyt qaldyryp kórmegen berekeli óńir. О́nerkásip ónimderin óndirý kólemi aýdanda bul kúnderi 96 paıyzdy qurap otyr. Kórsetkishke keri yqpalyn tıgizip otyrǵan – temir rýdasyn tasýdy ýaqytsha toqtatyp qoıǵan «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasy. Degenmen, shamamen bir aıdan soń, qazir taý-ken keshenderin daıarlap bolyp qalǵan «Altaı Polımetal» JShS iske qosylmaq, bul kemshiliktiń ornyn sol kásiporyn toltyrýy tıis.
Taratyp aıtqanda, bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynyń qorytyndysy boıynsha, aýdanda ónerkásip óniminiń kólemi 970 mıllıon teńgege jetken. О́nerkásip óniminiń negizgi bóligi «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasyna qarasty «О́rken-Kentóbe» ókildigine tıesili. Alǵashqy toqsannyń qorytyndysy boıynsha «О́rken-Kentóbe» kásiporny 777,4 mıllıon teńgeniń ónimin shyǵaryp, 196 myń tonnaǵa jýyq ken óndirgen, 180 myń tonnadan astam temir konsentrattaryn shyǵarǵan.
«Qazaqmys» korporasııasy» JShS-ne qarasty Qaraǵaıly baıytý fabrıkasy da ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda 72,9 myń tonna mys konsentratyn shyǵaryp, jospardy asyra oryndap otyr. Kásiporynǵa shıkizat «Aqbastaý» ken ornynan jetkiziledi. «Abyz» kenishinde de ken óndirý jumystary qaıta jandanǵan.
Aýdanda Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalar boıynsha jumystar jalǵasýda. Solardyń biri «Kóktasjal» mys ken ornynda taý-ken keshenin salý jáne paıdalaný» jobasy boıynsha jumystar aıaqtalýǵa jaqyn. Barlyq atqarylyp jatqan jumystarǵa 2016 jyly 1,1 mlrd. teńge ınvestısııa salynǵan. Búgingi kúni kásiporynda 300-den astam jumysker eńbek etse, sonyń 220-sy jergilikti turǵyndar.
Sonymen qatar, «Alaıǵyr» ken ornynda polımetall kenderin óndirý» jobasy júzege asyryla bastaǵan. Jobany júzege asyrýshy «Alaıǵyr birlesken kásiporny» JShS. Investısııa kólemi – 41,14 mlrd. teńge. Jylyna 60 myń tonna qorǵasyn konsentratyn shyǵarý josparlanǵan. Joba 2014-2020 jyldar aralyǵynda júzege asyrylady.
Al aýdannyń aýyl sharýashylyǵy salasynda ázirge qapy joq. Bul salada jalpy ónim 1906,1 mıllıon teńgeni nemese 140 paıyzdy qurap otyr. Paıyzǵa shaqqanda, et óndirý – 101,9, jumyrtqa – 101,5, sút – 125,4, jylqy basy – 110,3, sıyr – 105,7, qoı-eshki – 94, úı qustary 100,8 paıyzdy qurap otyr.
Aıta ketý kerek, aýdan bıýdjetine tıesili kiristiń 44,3 mıllıon teńgesi áli túspegen. Dese de, bıýdjet qarajaty tolyǵymen ıgerilýde. Qosymsha salyqtar boıynsha jospardyń jartysynan kóbi oryndalǵan.
Qarqaraly aýdany boıynsha mejelengen egistik kólemi – 52 myń gektar. Qazirgi ýaqytta tuqym sebý jumystary qarqyn alǵan. Keıingi málimetke súıensek, aýdan boıynsha 33,9 myń gektarǵa egin sebilgen.
Aýdanda qurylys jumystary mandymaı tur. Aýdan ákimi Halel Maqsutovtyń aıtýynsha, qolǵa alynǵan qurylystardyń keıbiri, qarajat jetispeýshiligi saldarynan, jyl aıaǵyna deıin de bitpeýi múmkin. Bıyl osydan bir-eki jyl buryn bastalǵan qurylystar tolyǵymen aıaqtalsa da jaman bolmas edi. Osy kúzde 24 jas otbasy jańa baspanamen qamtamasyz etilýi tıis. Bul maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 100 mıllıon teńge qarajat bólingen bolatyn.
Qarqaralyda kásipkerlik te qanat jaıyp keledi. Bıylǵy jyldyń ózinde 60-shaqty jańa sýbekt paıda bolyp, tıisinshe 70 jańa jumys orny ashyldy. Jaqynda Kóktas aýylynda jańa naýbaıhana, osy aýyldyń irgesinen ótetin kúre joldyń boıynan dámhana ashylmaq.
Bólshek saýdadaǵy taýar aınalymy jaman emes. Birneshe kásiporyn azyq-túlik ónimderin turaqty shyǵaryp otyr. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha, aýdan ortalyǵy Qarqaraly qalasynda qonaq úı, meıramhana men toıhana salynýda. Bul nysandardyń qurylysyna 250 mıllıon teńge shamasynda qarajat jumsalady. Al kelesi jyldan bastap, Qaraǵandy-Qarqaraly tas jolynyń boıynda kempıng turǵyzylmaq.
Aldaǵy jyly aýdan ortalyǵynda 120 oryndyq balabaqsha qurylysyn bastaý josparlanyp otyr. Oǵan barlyq kommýnıkasııa jelileri tartylǵan jer de bólinip qoıǵan. Qıyny – aýyz sý máselesi. Aýdan basshylyǵy sý tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda qosymsha sýtasyǵysh kólikterdi de iske qosqan. Jańa sý joldaryn salý isi keıinge qaldyrylýmen keledi. Bıýdjettegi ózgeristerge oraı, aýdannyń jobalyq-smetalyq qujattamalary qaıta jasalyp, oǵan segiz mıllıon teńgedeı qarajat jumsalǵan. Aýyz sýǵa qatysty eki mıllıard teńge turatyn jobanyń qurylysy tek 2018 jyly qolǵa alynady dep josparlanǵan.
Aýdanda qazir shaǵyn bıznestiń 1610 sýbektisi bar. Bul salada aýdan boıynsha barlyǵy 3317 adam jumys jasaıdy. Osy salada 3 aıda barlyǵy 57 jańa kásipkerlik sýbektisi tirkelip, onda 70-ke jýyq jańa jumys oryndary ashylǵan. Shaǵyn kásipkerlik sýbektileri bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda 525 mıllıon teńgeniń ónimderin shyǵarǵan.
Aǵymdaǵy jyly aýdannyń 189 kásipkeri túrli kózderden barlyǵy 997,9 mıllıon teńge nesıe alypty. Onyń ishinde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń aıasynda da alynǵan nesıelerge birneshe joba júzege asyrylýda.
Týrısterdi tartý maqsatynda bar demalys úıleriniń jumysyn jandandyrý isi qolǵa alynǵan. Jumys istep turǵan barlyq demalys úıleri men saýyqtyrý lagerlerinde servıstik qyzmetti jaqsartýǵa den qoıylǵan. Aýdanda týrızm salasyn tıisti deńgeıde damytyp, halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý úshin tıisti ınfraqurylymdy damytý qajet. О́ńirge týrısterdiń az kelýine birden-bir sebep – Qaraǵandy-Qarqaraly tas jolynyń jaǵdaıy. Respýblıkalyq mańyzdaǵy jol bolsa da, jóndeý kórmegenine kóp bolǵan. Qazir Qarqaraly-Kóktas aralyǵyndaǵy 42 shaqyrymdyq joldy jóndeýdiń smetalyq qujattary daıyn. Joba quny – 6 mıllıard teńge.
Qarqaraly qalasynyń ózi úshin de eń bir jaısyz másele – jol problemasy. Mundaǵy joldardy jóndeýge 300 mıllıon teńge kerek bolsa, sonyń tek 10 mıllıony ǵana bólinip otyr. Bul qarajat aýdan ortalyǵyndaǵy bir kósheni ortasha jóndeýden ótkizýge ǵana jetedi. Buıyrtsa, Toqtar Áýbákirov kóshesi jóndelip qalar, óıtkeni bıyl qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeriniń mereıtoıy. Al basqa kósheler men joldar, qansha ekenin qaıdam, áıteýir kúte turýlaryna týra keledi...
Qaırat ÁBILDINOV,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Qarqaraly aýdany
