Kúni keshe respýblıkamyzdyń mańyzdy memlekettik organdarynda laýazymdy qyzmetter atqaryp, bılik basyndaǵy Alash azamattarynyń alǵy sapynda júrgen, ómiriniń aqtyq sátine deıin elim dep emirenip, halqym dep qamyn jep ótken tekti tulǵalarymyzdyń biri, saıasat sardary, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qarataı Turysovtyń jarqyn beınesi áli kóz aldymyzda. Sonaý keńes zamanynda eńbek jolyn qatardaǵy ınjener-geologtan bastap, qala, oblys basqaryp, respýblıka Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, kásipodaqtardyń Búkilodaqtyq Ortalyq keńesiniń hatshysy syndy mártebeli laýazymdardyń tizginin ustap, odan bergi Táýelsizdik jyldarynda da Prezıdenttiń senimdi serikteri qatarynda mınıstr, Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy, Parlament Májilisindegi Qarjy jáne bıýdjet jónindegi komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin qaltqysyz atqarǵan ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Injenerlik akademııanyń akademıgi Qarataı aǵamyzdyń esimin eldiń zııaly qaýymy ǵana emes, kózi ashyq, kókiregi oıaý barsha jurtshylyǵy syrttaı estip, jaqsy bilip qana qoımaı, bir kórgennen ony jazbaı tanıtyn.
Bylaıǵy jurt Qarekeńdi ózgeden erek daralap turatyn keskin-kelbeti men nurly kózderine, tip-tik qaıyrylyp, ajaryn asha túsetin kúmisteı appaq shashyna tamsana da tańdana qarasa, syılas dos, jaqyn-jýyqtary men áriptesteri onyń janynyń jaısańdyǵy men kóńiliniń keńdigine, adamǵa degen shynaıy meıirim-shapaǵaty men márttigine tánti bolatyn. О́z isine sheksiz berilgen, qyzmetine adal, jany taza Qarekeńniń áriptesteri men dostary arasynda ǵana emes, el ishindegi abyroı-bedeli de kóptegen zamandastarynan asyp túsip jatatyndyǵy ras-ty. Sonysyna qyzyǵa da qyzǵana qaraıtyndar da az bolmaıtyn.
Mine, munysyn jaqsy biletin, aǵamyzben dám-tuzdas bolǵan syralǵy dos-jaran kezinde Qarekeńniń osyndaı qadir-qurmetke bólenýinde otbasynyń berekesin keltirip otyrǵan onyń súıikti jary, adal ómirlik serigi Áskerkúl Jambaıbekqyzynyń ózindik úlesi bar ekenin, onyń qonaqjaılylyǵy men peıiliniń darqandyǵyn, kisige qaıyrymy men bıik parasatyn, adamgershilik izgiligi men iltıpatyn rızalyqpen aıtyp otyrady. Osy áńgimeler qulaǵyma tıgen men osydan on bes jyl buryn Áskerkúl jeńgeıge jolyǵyp, onymen júzdesýge asyqqan edim. Sóıtip, aldyn ala telefon arqyly ózimen tildesýge kelisimin alyp, ýaqytyn belgilep, Astanadaǵy Parlament depýtattary turatyn úıdiń ekinshi qabatyna kóterilip, páter qońyraýyn basqanymda, esikti ózi ashyp qarsy alǵan Áskerkúl jeńgeıdiń jyly shyraıyn kórgende-aq qadamymdy jaqsylyqqa joryǵanmyn.
Qaıran, Qarekeń de úıinde bolyp shyqty. Bizdiń alǵash júzdesýimizden-aq birden til tabysyp, emen-jarqyn áńgimemiz órilip sala bergen. «Áı, munyń da jón eken», – dep áńgimemizge jan bitirgen de Qarekeńniń ózi edi sonda. Ekeýimiz qonaq bólmedegi jumsaq dıvanǵa jaıǵasqannan keıin maǵan kóziniń qıyǵyn bir tastap qoıdy da: – Sen de áıeldiń qadirin biletin jasqa jetip qalǵan sııaqtysyń, baıqaımyn, – dep alyp, aǵynan jarylyp sala bergen. – Aıtary joq, otbasynyń ósip-ónýi men órisi de, jaqsylyǵy men tapshylyǵy da áıelge baılanysty. Bes balamnyń qalaı týyp, qalaı adam bolǵanyn da osy Áskerkúl jeńgeń biledi. Men 1955 jyly Máskeýden ınstıtýt bitirip kelip, Qaraǵandy oblysynyń geologııalyq-barlaý partııalarynda boıdaq ınjener geolog bolyp alty-jeti jyl júrgende kúrep tapqan aqsham qumǵa sińgendeı bolatyn. Ol kezde 350 som aılyq degenińiz kóp aqsha edi ǵoı. Sodan 1962 jyly úılenip, birge turǵannan keıin qolyma sheshem, aǵamnyń eki balasy keldi. Uzamaı men partııa jumysyna aýysyp, bárimiz 150 som jalaqyǵa qarap qaldyq. Soǵan bes jan tirshilik ettik. Aıtaıyn degenim, báriniń berekesin keltirgen de, onymen qoımaı, sol aqshaǵa aǵaıyn men dos-jarannyń kóńilin tapqan da osy jeńgeleriń.
Partııa jumysynda júrgende tańǵy saǵat 7-de ketip, túngi 12- de kelemiz. Úıge qaraýǵa mursha qaıda? Sonda bar sharýany tyndyratyn bir ózi. Qazir balalary ósse de tynym joq. Keıde: «Ne isteımiz, úıge qyzmetshi jaldaımyz ba, álde toqal alaıyn ba?» dep aıtyp qoıam. Árıne, qaljyń ǵoı. «Jaqsy áıel jaman erkekti adam eter, jaman áıel jaqsy erkekti nadan eter» demekshi, bári osy jeńesheńniń jaqsylyǵy, eger men qandaıda bir bıikke kóterildim desem, Áskerkúldiń de munda úlesi kóp. Áskerkúlge aǵaıyn-týys qana emes, tipti, sonaý geolog kezimnen aralasqan jora-joldastarymnyń balalaryna deıin izdep kelip, úıirilip «apalap» turady. Jaraıdy, endigisin jeńgeń ózi jetkizer. Senderde jumys beskúndik shyǵar, bizde senbi degen sırek bolady...
Qarekeń osyny aıtyp, menimen qoshtasyp, jumysyna jınala bastady. Sol joly Áskerkúl jeńgemizben júrgizgen suhbatymyz «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynyń 2001 jylǵy tamyz aıyndaǵy sanynda jarııalanǵan bolatyn. Sodan keıin de júzdesýimizdiń oraıy kelgen.
Al endi Áskerkúl jeńgeıdiń ózine kelsek, Qyrǵyzstannyń Talas oblysynyń Kırov aýdanyna qarasty Groznyı aýylynda ósip, mektepti úzdik bitirgen ol sol jyly Qyrǵyz Memlekettik ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetiniń birinshi kýrsynda oqyp júrgen kezinde ákesi Jambaıbek shuǵyl túrde Qazaqstanǵa kóshý jóninde sheshim qabyldaıdy. Sóıtip, Áskerkúldiń qujattaryn da qyzynyń jylap-syqtaǵanyna qaramaı, ýnıversıtetten aldyryp, Jambyl oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy Kýıbyshev atyndaǵy aýyldan bir-aq shyǵady. Baqsa, ákesi anasy Kerbezdiń týǵan jerindegi partorgtik qyzmetin de aldyn ala kelisip qoısa kerek.
Sodan mektepti qyrǵyzsha bitirgen Áskerkúl birden joǵary oqý ornyna qujat tapsyrýǵa batyly barmaı, onyń ústine qabyldaý merzimi ótip ketkendikten orta arnaýly oqý ornyn támamdap alyp baryp, ınstıtýtqa túsýdi oılaıdy. Sóıtip júrgende «Jambaıbektiń júziktiń kózinen ótkendeı boıjetken qyzy bar eken» dep buǵan kóz tigip, sóz salyp, quda túsýshiler kóbeıedi. Aqyry, ne kerek, kolhozda ujym bastyǵy qyzmetin atqaratyn, kórshisi, ákesimen rýlas Beısenbaı Maralovtyń úıindegi ári syrlas, ári syılas jeńgesi Tursynnyń «Máskeýde oqyǵan, qazir Qaraǵandyda jumys isteıtin meniń bir quda balam bar» dep áńgimeniń shetin shyǵarǵanymen, onyń ústine Beısekeńniń de: «Ol mynandaı!» dep bas barmaǵyn shoshaıtqany da tegin bolmaı, aınalyp kelgende taǵdyr osy Qarekeńmen tabystyryp tynǵan. Qarekeń men Áskerkúl jeńgemiz ekeýiniń tanysýy men tabysýynyń ózi bir jyr-dastanǵa bergisiz hıkaıa. «Mahabbat – máńgi erteginiń» naǵyz ózi.
Sonymen, jarasymdy jup eki jastyń Aǵadyrdan bastalǵan jubaılyq ómiri Turysovtar áýletiniń shańyraǵyn shattyqqa bólegen. Alǵash Aǵadyr stansasynda áriptes geolog dostary bulardy poıyzdan qushaq-qushaq gúl shoqtarymen, júrekteri jaryla qýana kútip alyp, aıaq-qoldaryn jerge tıgizbeı, aq bosaǵadan attatqanda Qarekeńniń anasy Kúlimhan men aǵasynyń ul-qyzdary Taljan men Álimqul qushaqtaryn jaıa qarsy alyp, anasy aınalyp-tolǵanyp, emirene baýyryna basqanda Áskerkúl óziniń jar tańdaýda jaza baspaǵanyn jan-júregimen sezingen. Sezinip qana qoımaı, osy altyn bosaǵanyń baqyty úshin bar kúsh-jigeri men ǵumyryn arnaýǵa ishteı sert etkendeı bolǵan.
Shynynda, ana meıirimi júregin tebirentken sol sezimi aldamapty. Qarekeń alǵashqy kúnnen-aq aıaýly jaryn aıalap, naǵyz azamattyǵyn tanytsa, Áskerkúl ózin qyzyndaı kórip, baýyryna tartqan enesin anasyndaı úkilep kútip, bar jyly-jumsaǵyn aldyna tosyp, qabaǵyna kirbiń túsirmeýge janyn salǵan. Qaınysy men qaıynsińlisiniń de kóńilderinen shyǵyp, úıge kelgen qonaqtyń da babyn taba bilip, az ýaqytta qutty kelin atanǵan. Kóp uzamaı, Qarekeńniń de ómirde joly bolyp, geofızıkalyq ekspedısııadaǵy partııa bastyǵynan Aqshataý óndiristik aýdanyndaǵy partııalyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine joǵarylap, osynda júrgende tulaboıy tuńǵyshtary Nurlany dúnıege keledi.
Mine, osydan keıin-aq qandaı da bolsyn jaýapkershilikti minsiz atqaryp, qaı isti bolsyn urshyqsha úıirip ala jóneletin qarymdy da qaǵylez Qarekeńniń qyzmet satysymen órleý joly bastalǵan. Qarajal qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqaryp júrgende qudaı Qarekeń men Áskerkúl jeńgeıge úsh birdeı qyzdy: Ǵalııasyn, Qorlany men Toǵjanyn birinen keıin birin berip, úıleri úpir-shúpir sábılerge tolyp, kóp balaly otbasy bolyp shyǵa kelgen. Degenmen, bala bolǵan soń aýyryp-syrqamaı tura ma? Osyny oılap, kóringenge júgire bergenshe dep, sol Qarajalda turǵanda medısına ýchılıshesine túsip, ony qyzyl dıplommen bitirip alǵan Áskerkúl óz úıiniń otbasylyq dárigerine aınalǵan.
Turmysqa shyqqannan keıin kóp uzamaı Aǵadyrǵa jaǵdaılaryn bilip ketýge kelgen anasy ekeýi ońasha qalǵan bir sátinde: «Esińde bolsyn, ekeýiń birdeı bilgish bolyp áńgime aıtsańdar, áıel erinen synyq súıem tómen turmasa, úıden bereke ketedi. Búgin bir sóz aıtsań, erteń eki, úshinshi kúni úsh sóz aıtyp, sosyn tilden jaman sóz shyǵady, soǵan jetkizbe, sabyrly bol. Qadir-qasıetiń bolmaı qalady» degendi shegelep turyp aıtqan. Oqymasa da toqyǵany, kórgeni kóp aıaýly anasynyń osy bir ósıet sózin jadynda máńgi ustaǵan Áskerkúl jeńgeı otaǵasynyń bar jaǵdaıyn jasap, úıdiń shyraıyn, otbasynyń berekesin keltirýden eshqashan aınyǵan emes.
Iá, Qarataı aǵa men Áskerkúl jeńgeı jubaılyq ómirlerin bastaǵan Qaraǵandynyń Aǵadyrynan beri 16 ret kóship-qonypty. Sonyń ishinde Torǵaıdyń Arqalyǵynda, Máskeýde, Almatyda eki ret bolyp, osy Astanaǵa kelip taban tiregen eken. Sonyń qaı-qaısysynda da qanshama adamdarmen, jaqsy-jaısańdarmen dámdes-tuzdas, syılas bolyp, týystaı bolyp ketýiniń túp-tórkini de aınalyp kelgende osy Áskerkúl jeńgemizdiń kishipeıildigi men keńpeıildiginde jatqanyn jurttyń bári jaqsy biletin. Mysaly, Arqalyqta obkomnyń hatshysy kezinde 1976 jyldyń 8 naýryzynda dúnıege kelgen eń kenjetaılarynyń esimin obkomnyń birinshi hatshysy Saqan Qusaıynov aǵasy Álııa dep qoıyp, onyń úıindegi Shaıza apasy bar jol-joralǵysyn jasap, úlkendik úlgisin kórsetken. Sonymen qatar, Áskerkúl jeńgeı Kárim Mýsın degen aǵasynyń báıbishesi Bádısha, Asanbaı Asqarov aǵasynyń úıindegi otaǵasynyń basyna is túskende naǵyz qaısarlyq pen jigerlilik tanytyp, qıyndyqty qaıyspaı kóterisken Fatıma apalarynan da kóp taǵylym-tárbıe alǵanyn aǵynan jaryla aıtqan.
Aýyldyń ózinde de bilimi bolmasa da, ómirden toqyǵany kóp, ilimi men parasaty mol, Ulpandaı ulaǵatty, Aıǵanymdaı aqylman, rýhy myqty, jan dúnıesi baı, tulaboıy danalyq tunǵan analar qanshama. Olardyń mynaý qaladan, mynaý daladan dep aıyratyny joq dep biledi Áskerkúl apa. Bir ǵana mysal. Áskerkúldiń anasy qaıtys bolǵannan keıin birde ákesi aýrýhanaǵa túsip qalypty. Muny estigen Qarekeńniń maıdanǵa attanǵan úsh aǵasynan aman kelgen úlkeni Mámitáli qaınaǵasynyń áıeli Dildásh abysyny úıdegilerge: «Sender endi óz qamdaryńdy jasaı berińder. Qatıpa bolsa joq. Qyzy Áskerkúl bolsa ana jaqta. Balalary shıetteı. Men endi sol balalardyń janyna baraıyn. Qaıbir jetisip jatyr deısiń», – dep solardyń ystyq-sýyǵyn ázirlep, qudasy ózine-ózi kelip: «Qudaǵı, shúkir, endi jaqsymyn. Úıge qaıta berińiz, rahmet sizge, Alla razy bolsyn!» – degenshe ketpepti. Al endi buǵan ne ýáj aıtarsyz.
Sóıtken Dildásh abysynynyń uldary Álimqul men Raıymhan da, qyzy Taljan da Qarekeń men Áskerkúldiń qamqorlyǵynda bolyp, keıin JenPI-di bitirgen Taljandy Qorǵaljynnyń jigitine óz qoldarynan uzatqan da osy aǵasy men jeńgesi bolsa ne dersiń. Aǵaıyn arasyndaǵy syılastyqtyń budan artyq qandaı úlgisi kerek. Nemese, Qarekeń Almatydan Torǵaıǵa obkom hatshysy qyzmetine baratynda buǵan deıin qoldarynda bolǵan enesi: «Senderge baryp-kelip turarmyn. Biraq endi elde qalaıyn», – dep óz rızashylyǵymen úlken ulyna baryp, eki jyldan keıin qaıtqan ǵoı. Dál sol qaıtatyn kúni Máskeýde oqýda júrgen Qarekeńnen buryn Torǵaıdaǵy Áskerkúlge habar bergizip, qaınaǵasynyń balasy: «Jeńeshem erteń jetedi», – degen sózin estigen boıda tynysyn tereń bir alypty da júre bergen eken enesi marqum.
Esesine Qarekeń de Áskerkúl jeńgemizdiń birde-bir týysyn shetqaqpaı etpeı, áke-sheshesin de aqtyq saparlaryna óz qoldarymen aq jýyp, arýlap attandyryp salyp, baýyrlaryn qanatynyń astyna alǵanyn, olar da Qarekeńe kózi tirisinde «aǵataılap» quraq ushyp, qurmet kórsetkenin rızalyqpen eske alady. Álbette, osynyń bári aınalyp kelgende Áskerkúl jeńgemizdiń jan balasyn jatsynbaıtyn jaqsylyǵy men adamǵa degen janashyrlyǵynyń, iltıpaty men izgiliginiń, sonymen qatar Qarekeńniń de bıik adamgershiligi men úlken parasat ıesi bolǵandyǵynyń aıǵaǵy ekendiginde daý joq.
Átteń, taǵdyrǵa ne shara?! Qarekeń de, Áskerkúl jeńgemiz de baqytty-aq edi. Biraq 2002 jylǵy 14 qarashada oryn alǵan sol bir asa qaıǵyly oqıǵa – uly Nurlan men kelini Baıannyń qandyqol qaraqshylardyń qolynan qapyda qaza bolýy oshaǵynyń oıranyn shyǵaryp, jarqyraǵan kúnderin túnekke aınaldyryp, kóńilderin sý sepkendeı basyp, ózekterin ókinish órtep, bárin de eseńgiretip jibergen. Tek bastaryna qara bult úıirilgen osy bir asa qıyn kúnderde Qarekeńniń qaıǵyny qaıyspaı kótergen qaısarlyǵy men sabyrlylyǵy ǵana ańyraǵan ana men baýyrynan aıyrylyp shyrqyraǵan qyzdaryn sharasyzdan sabasyna túsirip, esterin jıǵyzǵan.
Áskerkúl ana endi Nurlanynyń artynda qalǵan tuıaqtary Áset pen Taıyrǵa, nemerelerine ǵumyr tilep, baryna táýbe etip júrgende júregi kópten syr berip, mazalaýyn qoımasa da Parlamenttegi jumysynan qalmaı, sońǵy demi úzilgenshe halqyna qaltqysyz qyzmetinen tanbaǵan Qarekeńnen de kóz jazyp qalǵanda taǵdyrdyń isine qasqaıa qarsy turyp, belin bekem býýǵa bekingen. Sonyń bir kýási – Qarekeń týraly zamandastarynyń estelik kitabynyń jaryqqa shyǵýyna uıytqy bolǵany. Bul Qarekeńniń el jadyndaǵy ekinshi ómiriniń bastamasy ǵana bolatyn. Bul kúnderi 75-tiń tórine shyqqan Áskerkúl jeńgeı nemereleri men shóbereleriniń meıirban ájesi bolyp otyrǵanyna táýbe etedi. Iá, búkil sanaly ǵumyrynda súıispenshilik pen syılastyqtyń, birin-biri aıalaýdyń jarqyn úlgisin pash etken Qarataı aǵa men Áskerkúl jeńgemizdiń júrekte janǵan juldyzdary eshqashan óshpek emes.
Murat KÚLIMBET,
jýrnalıst
