Táýelsiz sarapshy Erlan Karımovtyń málimetinshe, 2025 jyly Qazaqstannyń IJО́ kólemi 300 mlrd dollar boldy. Bir qaraǵanda, ákimshilik aıyppuldardyń 315,6 mlrd teńgege deıin ósýi (2025 jyly shamamen 627 mln dollar) fıskaldyq saıasattyń tabysy sııaqty kórinedi.
Biraq shynaıy jaǵdaıǵa kóz júgirtsek jáne jol-kólik oqıǵalarynan keletin naqty shyǵyndy eseptesek, kórinis múlde basqasha bolady – ári qorqynyshty.
Shyǵyndy qarapaıym eseppen baǵalaý
Adam ómiriniń qunyn esepteý – óte qıyn, daýly ári jaǵymsyz taqyryp. Biraq shamamen, qarapaıym deńgeıde eseptep kóreıik.
Berilgender:
- Jan basyna shaqqandaǵy JIО́ – shamamen 15 000 dollar
- Qazaqstandyqtyń ortasha eńbek etý merzimi – 40 jyl
(DTP saldarynan qaza tapqandar orta eseppen taǵy 40 jyl ómir súre alatyn edi dep alaıyq)
- 2025 jyly jol apatynan qaza tapqandar sany – 2 330 adam
Bir statıstıkalyq ómirdiń shartty quny: 15 000 dollar x 40 jyl = 600 000 dollar
Tek ólim-jitimnen kelgen jalpy ekonomıkalyq shyǵyn: 600 000 dollar x 2 330 adam = 1,4 mlrd dollar
«Sergek» paradoksy
Beınebaqylaý kameralary eldiń barlyq óńirinde ornatylyp jatqanyna qaramastan, júıeli bir másele anyq baıqalady:
- 2015 jyldan 2025 jylǵa deıin aıyppul kólemi 56,8 mlrd teńgeden 315,6 mlrd teńgege ósti (ıaǵnı 5,5 ese)
- Jol-kólik oqıǵalarynyń sany 18 917-den 36 146-ǵa deıin artty (shamamen 2 ese)
Bas prokýratýra janyndaǵy QPSjSÝ derekterine súıensek, biz klassıkalyq «jaza tuzaǵyn» kórip otyrmyz: sońǵy 10 jylda ákimshilik quqyq buzýshylyqtar sany 17,6 mln-ǵa jetken, ıaǵnı 4 ese ósken.
Bul degenimiz – eldegi ár adamǵa, tipti sábılerdi qosqanda da, orta eseppen bir quqyq buzýshylyqtan keledi. Al bir nárse jappaı sıpat alsa, aıyppul tárbıelik qural bolýdan qalady. Ol jaı ǵana «jasyryn salyqqa» aınalady.
Ne isteý kerek?
Eger Qazaqstan jol apattaryndaǵy ólim-jitimdi azaıtqysy kelse, «jazalaý» modelinen
Vision Zero (nóldik ólim) modeline kóshýi kerek.
Kameralar faktini tirkeıdi, biraq apattyń aldyn almaıdy.
Sondyqtan mynadaı naqty usynys bar: aıyppuldan jınalatyn qarajatty (sol 315 mlrd teńgeni) eldiń trassalarynda qarsy baǵyttaǵy kólik aǵyndaryn beton nemese metall qorshaýlarmen bólýge baǵyttaý kerek.
Bul sheshim mańdaıdan soǵylatyn apattardy joıady. Al dál osy apattar Qazaqstandaǵy joldaǵy ólimniń negizgi sebebi bolyp otyr.
Eger biz JIО́-ni eki ese arttyrǵymyz kelse, bir qarapaıym shyndyqty umytpaýymyz kerek: árbir qazaqstandyqtyń ómiri – jaı ǵana demografııalyq kórsetkish emes, ekonomıkanyń negizgi aktıvi. Onsyz ekonomıkany eki ese ósirý fızıkalyq turǵyda da múmkin emes.
