Men búginde jasy 75-ke tolyp otyrǵan elimizge belgili qaıratker Telman Erkinbekuly Saýranbekovpen áńgimeleskende osy sýret kózime elestedi. «Adam – sóıleskenshe, jylqy – kisineskenshe» deıtin ataly sóz bar qazaqta. Al ár adam – ózinshe bir álem. Sol álemdi taný, álgi adamnyń kim ekenin bilý úshin onyń ózimen sóılesip, suhbattasqanǵa ne jetsin?!
Týǵan jer – tuǵyryń
Halyq arasynda Baýyrjan Momyshuly týraly ańyzǵa bergisiz áńgimeler aıtyla qalsa, onyń ómirlik dostary, belgili qalamger Qurmanbek Saǵyndyqov pen Erkinbek Saýranbekovtiń esimi de qatar atalady. – Osy úsh azamattyń dostyǵy týraly bilgiń kelse myna joldardy oqy, – dep Telman Erkinbekuly Baýyrjan Momyshulynyń kelini, jazýshy Zeınep Ahmetovanyń «Shýaqty kúnder» dep atalatyn estelikter kitabynyń ózi belgilep qoıǵan bir betin maǵan kórsetti. «...– Kúni búginge deıin bir jaǵdaıǵa tańdanam, – dep basyn shaıqap qoıdy atam. – Baıaǵyda, men Jýalyda raıkomda istep júrgende, Erkinbektiń úıinde turdym. Erkinbek Qurmanbek ekeýmizden eki-úsh jas úlken bolatyn. Biraq bizdiń syrlas, qımas dos bolýymyzǵa onyń áseri tıgen emes. Keýdemizdi arman men tilek kernegen jas kezimiz, basymyz birikse-aq aldaǵy kúnimizdi armandap, joramal jasaımyz. Sonda Qurmanbek «men jýrnalıst bolamyn» deıdi. Men «áskerı adam bolamyn» deımin. Erkinbek ekeýmizge qarap kúlip qoıyp: «Nıetterińe jetińder, armandaryń aldaryńnan shyqsyn, ekeýiń syrtta júrgende bireýimizdiń aýylda qalǵanymyz jón. Sondyqtan men osynda qalyp, aýyldyń belsendisi bolaıyn» deıtin. Osy aıtqandarymyz aınymaı keldi. Erkinbek marqum ómiriniń sońyna deıin Jýaly aýdanynda partııa, sovet qyzmetinde bolyp, adal ter tókti. Qurmanbek bolsa belgili jýrnalıst, jaqsy aýdarmashylyǵymen tanyldy. О́ziń bilesiń Aleksandr Bektiń «Arpalysyn» oıdaǵydaı aýdaryp, qazaq oqyrmanyna jetkizdi. Úsheýmizdiń dostyǵymyz erteden bastalyp, talaı asýdan asty»... (Z.Ahmetova, «Shýaqty kúnder», A., «Jalyn», 1987, 253-bet). Osy tulǵalardyń dástúri balalary Baqytjan, Keńes, Telmandardyń, onan ótip nemereleriniń dostyǵymen jalǵasqany da tańǵalarlyq jáı. Bul shynynda da aǵa urpaqtyń óshpes ónegesiniń jemisi. Baýyrjan Momyshulymen ómir boıy dos bolyp, syılasyp ótken Erkinbek Saýranbekuly aýyldaǵy mektepti, sonan soń Jambyl qalasyndaǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrsty, Qyzylordadaǵy kooperatıvtik kýrsty bitirip, muǵalim, kooperatıv qyzmetkeri, aýdandyq mılısııa bóliminiń bastyǵy, kolhoz tóraǵasy, mektep dırektory laýazymdaryn atqarǵan kisi. 1942 jyly Uly Otan soǵysyna attanǵan Erkinbek Saýranbekov 1943 jyly alapat shaıqasta aýyr jaralanyp elge qaıtady. 1944 jyly Jýaly aýdandyq atqarý komıtetine jaýapty hatshy qyzmetine shaqyryldy. Bir-eki jyldan soń aýatkom tóraǵasynyń orynbasary, tóraǵasy laýazymdaryna kóterildi. Jýaly óńirinde Erkinbek Saýranbekovtiń azamattyǵy, qaıratkerligi, elge istegen jaqsylyqtary týraly ańyzǵa bergisiz áńgimeler qazirge deıin aıtylyp keledi.
Alǵashqy qadamdar
Synap syndy syrǵyǵan ýaqyt sııaqty ómir de únemi qozǵalys, qımyl, jyljý, quldılaý, órleý ústinde ótedi. Aldan bel-belester, asýlar, qııalar kezdesedi. Bıikten-bıikke adam satylap jyljıdy. Telman da tirshilik úderisinde asqaraly asýlarǵa ómir baspaldaqtarymen órlepti. – Uly Otan soǵysynan aýyr jaraqat alyp elge oralǵan meniń ákem Erkinbek Saýranbekov Jýaly aýdandyq atqarý komıtetine jaýapty hatshy bolǵan soń biz aýdan ortalyǵy – Býrnyı selosyna kóship keldik. Men sonda 4 jasymda balabaqshaǵa bardym. Qurmanbek Saǵyndyqovtyń uly Keńes te menimen birge osynda tárbıelendi. Iаpyraı, elimizde alapat soǵys júrip jatqan osyndaı qıyn kezde balabaqshanyń jumys istep turǵanyna men qazirge deıin tańǵalamyn, – dep bastady áńgimesin Telman Erkinbekuly. – Baqshadan keıin Býrnyı orys orta mektebiniń 1-synybyna bardym. Ol kezde aýdan boıynsha jalǵyz orta mektep osy ǵana, basqa aýyl mektepteriniń bári 7 jyldyq. Bizdiń mektepte bir myńnan asa bala oqydy. Kópshiligi orys, ýkraın, nemis, cheshen balalary, qazaqtar sanaýly ǵana. Oryssha oqımyz, tárbıemiz de oryssha. Biraq, úıde qazaqsha sóılep, qazaqsha tárbıelengendikten men qazaqy qalpymdy saqtap óstim. Iá, 1957 jyly orys orta mektebin bitirgen Telman aýdandyq Pıonerler úıine ádisker bolyp jumysqa ornalasty. Kelesi jyly QazMÝ-diń fılologııa fakýltetine túsip, ekinshi kýrstan keıin Abaı atyndaǵy QazPI-diń syrttaı oqytatyn bólimine aýysty. Otbasyly bolǵan soń jumys isteý kerek. Almaty qalasy Sovet aýdandyq komsomol komıtetiniń joldamasymen pıoner lagerine tárbıeshi bolyp keldi. Kúzge salym Almaty qalasynyń sol kezdegi Sovet aýdandyq komsomol komıteti ony №6 mektep-ınternatqa pıoner vojatyı, tárbıeshi etip jiberdi. Munda da Telman óz jumysyn kórsete bildi. Osy synaqtan ótken soń 4-5 aıdan keıin aýdandyq komsomol uıymynyń basshylyǵy Telmandy Sovet aýdandyq komsomol komıtetiniń mektep, komsomol jáne pıoner uıymdary bóliminiń meńgerýshisi etip bekitti. Onyń bul jumysqa qalyptasýyna sol kezdegi aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Bolat Batalovtyń ustazdyq qamqorlyǵy kóp boldy. Almaty qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Ǵaınıken Bıbatyrovanyń aqyl-keńesi de ony shyńdaı tústi. Almaty oblystyq selolyq komsomol komıtetine (ol kezde selolyq obkom bolatyn) nusqaýshy, artynsha bólim meńgerýshisiniń orynbasary bolǵan kezeńderinde osy qyzmette júrip Almaty, Jetisý, Taldyqorǵan óńiriniń búkil atyrabyn aralap, jer kórdi, el tanydy. «Kóre-kóre kósem, sóıleı-sóıleı sheshen bolarsyń» degendeı, qyzmet istep, elmen aralasý arqasynda kórgeni, bilgeni kóbeıdi.Úsh jyl osy qyzmette shyńdalǵan ol 1965 jyly Sovet aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Bul jumysta qabilet-qarymy jarqyrap ashylǵan Telman Saýranbekov 1968 jyly Almaty qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp bardy. Buryn qaladaǵy bir ǵana aýdan aýmaǵynda jumys istese, endi osynaý alyp shahardaǵy búkil aýdandardyń, úlken-úlken kásiporyndardyń, joǵary oqý oryndarynyń, mektepterdiń, óner, mádenıet ordalarynyń jastaryna tikeleı basshylyq etetin boldy. Respýblıka ǵana emes, BLKJO Ortalyq Komıtetimen de tyǵyz baılanysta jumys istedi. Jalyndy komsomol jetekshileri О́zbekáli Jánibekov pen Ǵıbatolla Myrzaǵalıevtiń tárbıesi men yqpaly Telmandy jas qyrandaı túletti.
Máskeýdegi úsh jyl
«Adam óz baqytyn ózi jasaıdy» degen ras sóz ǵoı deımin teginde. «Jaqsylyq kórseń – ózińnen, jamandyq kórseń – ózińnen» dep dana halqymyz aıtqandaı, shynynda da, ómirde kóp nárse ózińe baılanysty bolady. Telman Saýranbekov óz baqytyn ózi tapqan, óz taǵdyryn ózi jasaǵan biregeı azamat. «Otyzynda orda buzbaǵan qyrqynda qyr aspaıdy» degendeı, otyzǵa kelgenshe talaı bıikti baǵyndyrǵan Tel-aǵa ómir asýlarynan tek óziniń aqyl-oıymen, bilim-biligimen, qabilet-qarymymen, iskerligimen, eńbekqorlyǵymen, talabymen jetken qaısar jan. Almaty qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp qyzmet istep júrgen kezinde Máskeýden kelgen BLKJO Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Evgenıı Tıajelnıkov Telman Saýranbekovtiń jumysymen tanysyp, sóılegen sózderiniń tereń mánin birden tanyp bilgen-di. 1969 jyly «Tárbıesi qıyn jasóspirimdermen jumystyń jaıy týraly» esep berý úshin BLKJO Ortalyq Komıtetine shaqyrtylǵan Telman áýeli hatshy G.Elıseevtiń qabyldaýyna baryp, esep berýge kelgenin aıtqanda ol kisi munyń sózin júre tyńdap, uzyn dálizben dedektete jónelgen. Úlken emen esiktiń aldyna kelip toqtaǵanda baıqady, bul BLKJO Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy E.Tıajelnıkovtiń kabıneti eken. Tabaldyryqtan attaǵanda úlken kisi muny kúlimsirep qarsy aldy. Júzi jaıdary. – Telman Erkinbekovıch, biz Sizdi BLKJO Ortalyq Komıtetiniń apparatyna qyzmetke alǵaly otyrmyz. Erteń saǵat 10-da Ortalyq Komıtettiń bıýro májilisinde bekitip jiberemiz, – dedi Evgenıı Mıhaılovıch sózge kelmeı. Munyń esep berýge kelgenimen eshkimniń sharýasy bolǵan joq, esep jaıyna qaldy. Bıýro májilisinde BLKJO Ortalyq Komıteti apparatynyń jaýapty uıymdastyrýshysy qyzmetine bekitildi de ketti. Almatyda bala-shaǵasy bar, Máskeýde qalý oıyna kelmegen Telman Saýranbekov elge qaıtqan soń birden Almaty qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Fedor Mochalınge baryp: «Jasym 28-ge keldi, áıelim, eki balam bar, Máskeýge barmaı-aq qoısam qaıtedi», – dep ótinish bildirdi. F.I.Mochalın dereý oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysyna telefon soqty. – Asanbaı Asqarovıch, bizdiń qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy Telman Saýranbekovti Máskeýge shaqyryp, BLKJO Ortalyq Komıtetiniń apparatyna qyzmetke taǵaıyndap jiberipti. Bul endi barmasam qalaı bolar eken dep otyr, –dedi. «Maǵan kelsin» dedi arjaqtaǵy daýys. – Aınalaıyn, munyń bolmaıdy, – dedi Asanbaı Asqarov bul kelip sálemdesken soń. – Máskeýdegi álgi jumysqa qoısa dóńgeletip áketetin bilimdi jigitter tolyp júr. Alaıda, komsomol Ortalyq Komıtetiniń basshysy partııanyń ult saıasatyn ustanyp, ult aımaǵynan kelgen seni ádeıi tańdap otyr. Ol jerde Keńes Odaǵy aımaqtarynyń komsomol-jastarymen jumys isteý arqyly kórgeniń kóbeıedi, rýhanı tolysasyń. Ǵanı Muratbaev bolǵan jerge baratynyńdy umytpa. Kerek bolǵan kezińde biz ózimiz-aq seni shaqyrtyp ala qoıamyz, – dep A.Asqarov buǵan oılana qarady. Máskeýge attanyp ketti. Jumysqa kiristi. Kóp uzamaı páter alyp, otbasyn kóshirip áketti, balasyn – mektepke, qyzyn – baqshaǵa ornalastyrdy. Ortalyq Komıtet Telman Saýranbekovtiń qadaǵalaýyna Reseıdiń Brıansk, Smolensk, Rıazan sııaqty úsh oblysyn bólip berdi. Sońǵy jyldary Iаroslavl oblysy men Chývash AKSR-in qosty. Máskeýde qyzmet istegen úsh jylda, ulan-baıtaq Reseıdiń birtalaı aımaqtaryn aralap, eldiń turmysyn, qalalary men derevnıalardyń jaǵdaıyn óz kózimen kórip, oı túıdi. Al komsomol jumysynan úırengeni qanshama?!
Qazaqstan jastarynyń jetekshisi
Bir kúni Iаroslavlde qyzmet babymen júrgen jerinen BLKJO Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Elıseev telefon shaldy. – Telman Erkinbekovıch, seni Almatyǵa, Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetine hatshylyqqa shaqyrtyp jatyr. О́ziń shesh, baram deseń óz erkiń, barmaı osynda qalam deseń jumysyńdy isteı ber, – dedi Elıseev buǵan oı tastaı sóılep. – Árıne, barǵanym durys shyǵar,– dedi Telman Erkinbekuly. Bul 1972 jyl bolatyn. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetine kelip edi, uıymdastyrý – partııalyq jumys bóliminiń meńgerýshisi Orazaı Batyrbekov muny birden birinshi hatshy D.A.Qonaevtyń aldyna alyp bardy. – Aınalaıyn, biraz ómirdi kóripsiń, tájirıbe jınapsyń. Biz endi saǵan Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy laýazymyn tapsyrǵaly otyrmyz. Bul óte jaýapty jumys. Seniń qabiletiń jetedi dep senemiz. Erteń Plenýmda bekitedi. Tabys tileımin, – dedi D.A.Qonaev... Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Komıtetiniń hatshysy bolyp qyzmet istegen jyldarynda kóptegen ıgilikti is-sharalardyń uıtqysy boldy. Ásirese shyǵarmashyl jastarmen jumys isteý onyń janyn shýaqqa bóleıtin. Eki jylda bir ótkiziletin jas-aqyn jazýshylardyń respýblıkalyq semınar-keńesine oblys-oblystardan jas talanttylardy taýyp, jınaý arqyly Jazýshylar odaǵyna ólsheýsiz kómek kórsetti. Kóptegen talantty jastardyń Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵyn alýyna yqpal etti. «Dos-muqasan» estradalyq ansambli, «Almatynyń jas baleti» dúnıege kelip, jas talanttardyń óner álemine sharyqtaýyna jol ashty. Búkilodaqtyq máni bar áskerı-patrıottyq «Ákeler dańqty jolymen», aýyl mádenıetin qoldaýǵa arnalǵan «Komsomol. Mádenıet. Aýyl» sharalary T.Saýranbekovtiń bastaýymen Qazaqstanda óte belsendi jáne mazmundy ótti.
Partııalyq shyńdalý
1976 jyly Telman Saýranbekov qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy. Almaty – respýblıkanyń astanasy ári alyp shahar. Shyǵarmashylyq uıymdar, óner jáne ǵylym ordalary, joǵary oqý oryndarynyń kópshiligi, iri-iri ónerkásip oryndary osynda. Bilim berý, densaýlyq saqtaý mekemeleri de jetkilikti, olardyń bárin nazarda ustaý kerek. Jumysshylar men ıntellıgensııanyń, ár alýan ult ókilderiniń eń kóp shoǵyrlanǵan jeri de – Almaty qalasy. Sondyqtan T.Saýranbekov ıdeologııalyq jumysty barynsha jandandyrýǵa tyrysty. Qalalyq partııa komıteti obkomǵa baǵynǵanymen, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinen tikeleı tapsyrma alyp otyrady. Almaty astanalyq qala bolǵandyqtan búkilodaqtyq, respýblıkalyq is-sharalar ótkizý, qalanyń merekelik bezendirilýi, ıdeologııalandyrylýy munyń jaýapkershiliginde. 1980 jyly elimizde keńinen atap ótilgen Qazaq KSR-i men Qazaqstan Kompartııasynyń qurylǵanyna 60 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty jıynǵa SOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy Leonıd Ilıch Brejnev bastap, búkil 15 respýblıkanyń birinshi hatshylary basqarǵan delegasııalary keldi. Almaty qalalyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy bolyp úzdiksiz 8 jyl atqarǵan Telman Erkinbekuly osy jyldary qalalyq partııa komıtetiniń 5 birinshi hatshysymen jumys istedi. Olar: Fedor Mochalın, Petr Erpılov, Taýfık Muhamed-Rahımov, Ánýar Jaqypov jáne Aqan Qoıshymanov bolatyn. Árıne, bes basshynyń minez-qulqy, adamgershilik deńgeıi, uıymdastyrýshylyq qabileti, jumys stıli bes túrli. Biraq Telman Erkinbekuly bárimen de til tabysa jumys istedi.
Jańa belester
Gorbachevtik «Qaıta qurý» bastalyp, demokratııanyń jylymyq lebi biline bastaǵan kez. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti apparatynan ashylǵan sheteldermen baılanys bólimine T.Saýranbekov meńgerýshi bolyp taǵaıyndaldy. Jańa ashylǵan bólimde jumys shash-etekten. Sheteldiktermen baılanys máseleleri de san qyrly. Sosıalıstik elderdiń Úkimet basshylary bastaǵan delegasııalar Qazaqstanǵa at izin sala bastady. Sheteldik týrıster kóbeıdi. Týrızmniń kúrt damýyna baılanysty Týrızm agenttigi quryldy, sheteldik týrısterge arnap «Otyrar» qonaq úıi salyndy. «Shetelderden kelgen birde bir qonaq eskerýsiz qalmasyn, Qazaqstanmen tanyssyn, baratyn oblystaryna aparyńdar, tıisti jaǵdaı jasap, qonaqjaılylyq tanytyńdar» degen D.A.Qonaevtyń tapsyrmasy boıynsha Ortalyq Komıtettiń Sheteldermen baılanys jónindegi bólimi Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrligimen, týrıstik agenttigimen birlese jumys istedi. Sóıtip Telman Saýranbekov Qazaqstannyń sheteldermen baılanysyn nyǵaıtýǵa ózindik úles qosqan qaıratker. KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Din isteri jónindegi keńestiń Qazaq respýblıkasy boıynsha ókili bolǵan jyldary elimizdegi din isteri jańa arna tartyp, júıege tústi. Máskeýdiń qarsylyǵyna qaramastan sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qoldaýymen Almatyda jańa meshit qurylysyn bastasa, Orta Azııa musylmandary dinı basqarmasynan oǵan qaraıtyn Qazaqstan qazılyǵyn bólip, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasyn – múftıligin ashýǵa qol jetkizildi. Elimiz 1990 jyldan bastap prezıdenttik basqarý júıesine kóshti de, sáýir aıynda N.Á.Nazarbaev el Prezıdenti bolyp saılandy. Prezıdent Apparaty jasaqtala bastady. T.Saýranbekovke Prezıdent N.Nazarbaev apparattyń azamattardy qabyldaý jáne hattar bóliminiń meńgerýshisi bolýdy usyndy. «Buryn mundaı jumysty atqaryp kórmegen edim, qalaı bolar eken», dep qobaljyp edi, «Qazirgi ýaqytta bul óte jaýapty ári kerek jumys. Qazir partııalyq organdarǵa eshkim shaǵymdanbaıtyn boldy. Muń-muqtaj, shaǵymdaryn Prezıdentke, tikeleı maǵan jazyp jatyr», – dep Elbasy salmaq sala sóılegen soń kelisimin berdi. Shynynda da, qabyldaýǵa kelgisi keletin azamattar da, poshta arqyly jóneltilgen hattar da kóp eken. Nursultan Ábishulynyń qabyldaýǵa kelgenderdi jyly júzben qarsy alyp, sózderin muqııat tyńdap, tıisti vedomstvolar arqyly máseleni áp-sátte sheship tastaıtyn iskerligi Telman Erkinbekulyn tańǵaldyratyn. Sheshýi qıyn máselelerdi mınıstrlikterge, tıisti mekemelerge júkteıdi. T.Saýranbekov apparat basshysymen birge bul máselelerdiń ońdy sheshilýin qadaǵalap, ótinish ıelerine ýaqytynda jaýap jazyp jatady. Prezıdent apparatyndaǵy úırengen bul jumys ol QR Parlamenti Senaty apparatynyń jalpy bólimin basqarǵan jyldarynda da kádege asty.
Ustazdar ulaǵaty
Telman Erkinbekuly ómirde óziniń jetken jetistikterin ustazdarymnyń arqasy dep biledi. Ustaz degende ol áýeli D.Qonaev pen A.Asqarovtyń esimin ystyq yqylaspen eske alady. Belgili qaıratker О́zbekáli Jánibekovke degen qurmeti de aıryqsha. Elbasy N.Á.Nazarbaevpen qyzmet babynda aralas-quralas bolǵan kezderi umytyla qoımas, sirá. Desek te, ákesiniń dosy, ózi ómir boıy papa dep ótken, dańqty Baýyrjan Momyshuly tárbıesiniń de jóni bólek edi. Baýkeńniń qatal da jigerli tárbıesi Telman Erkinbekulyn adaldyq pen azamattyqqa baýlydy. Uzaq jylǵy eren eńbegi eskerilip, eki márte «Qurmet belgisi» ordenimen, kóptegen medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattaldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılandy. О́tken jyly «Jýaly aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berildi. ...Jyldar úderisinde bulaq bolyp bastalyp, darııaǵa aınalǵan T.E.Saýranbekovtiń ómiri – ónegeli ómir.
Myrzahan AHMET,
Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Almaty
