Máńgilik elimizdiń taǵdyryna máńgilik úles

Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýty Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qorymen birlese otyryp, qazaq dokýmentalıstıkasynyń belgili sheberi, aqyn, ssenarııshi, aýdarmashy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Baqyt Qaıyrbekovtiń «Mır kochevıa. Mıfy Velıkoı stepı. Kazahskıı etıket» atty kitabynyń tusaýkeserin ótkizdi. Is-shara barysynda Baqyt Ǵafýulynyń avtorlyq fılmderdegi qazaq halqynyń salt-dástúri men ádep-ǵurpy týraly etnografııalyq sıýjetterdiń kórsetilimi usynyldy. Kóshpeli qazaqtardyń dástúrli dúnıetanymyna, olardyń mate­rıaldyq emes mádenı murasyna arnalǵan kitaptyń tanystyrylymyna halyq kóp jınalyp, óte tartymdy kesh ótti. Atalǵan kitap avtordyń buǵan deıin qalam tartqan «Nasıonalnye obychaı ı tradısıı. Kazahskıı etıket» («EmpireKZ», 2011 j.), sondaı-aq, 2012 jyly Máskeýde (RÝDN) jaryq kórgen «Mır kochevıa. Domýsýlmanskıe verovanııa ı obrıady kazahov» atty eńbekteriniń jalǵasy bolyp tabylady. – Kishkene kezimde ájemniń qolynda óstim, – dedi bul taqyrypqa qalaı kelgeni jóninde Baqyt Ǵafýuly. – Sonda ájem: «Balam, bosaǵada turma», «Sútti jerge tókpe», deıtin. «Áje, nege olaı jasaýǵa bolmaıdy?» desem, «Bilmeımin, biraq solaı jasaýǵa bolmaıdy», deıtin edi, jaryqtyq. Mine, sol suraqtarǵa qazirgi kúnge deıin jaýap berip jatyrmyn. Olar ne deısizder ǵoı?!. Olar bizdiń salt-dástúrlerimiz, ǵuryptarymyz, senimderimiz. Meniń baıqaǵanym, túbinde sol kisilerdiń «bolmaıdy» degen sózinde arǵy ata-babalarymyzdyń bizdiń rýhymyzdy saqtaý úshin arnaıy qaldyrǵan ósıetteri bolýy múmkin. Onyń ústine bul taqyrypqa den qoıýyma 1970 jyldary Máskeýdegi Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda oqyp júrgenimde orys ertegilerin jınaýshy, belgili ǵalym N.Afa­nasevtiń «Poetıcheskıe vozzrenııa slavıan na prırodý» degen kitaby túrtki boldy. Sol kezde «Nege túrkilerde osyndaı kitap joq?» dep oıladym. Tabıǵatty biz qalaı túsinemiz? Táńir men Ýmaı, olar kimder? Nege bosaǵada turýǵa, sútti jerge tógýge bolmaıdy? Mine, osy oılardan keıin mende túrki halyqtarynyń ejelgi mıfteri men ańyzdaryn jınaý ǵana emes, sonyń negizgi tamyryn tabý kerek degen ıdeıa týdy. Osy kitapty qolǵa alǵanyma jıyrma bes jyldaı boldy. Shyny kerek, keńes zamanynda tarıhymyzǵa, salt-dástúrimizge qatysty mundaı dúnıelerdi áreń tabatynbyz. Búginde men jalǵyz emespin, biraz avtordyń kitaptary shyǵyp jatyr. Meniń jumysym – halyqtyń aıtqandaryn bir jerge jınap, orys tiline aýdardym. Aqyn bolǵan soń keıbiriniń maǵynasyn túsindirip, keltirdim. Baıqaımyn, aıtqandarymdy tarıhshylar, etnograftar qostaýda. Men oryssha óleń jazamyn, fılmder túsiremin. Alaıda, tarıhta ol eńbekter qala ma, joq pa, bilmeımin. Al myna kitap qalýy tıis. Nege deseńiz, ol bolashaq jastarǵa óte kerek. Kesh barysynda kitaptyń alǵashqy oqyrmandary sóz alyp, óz oılarymen bólisti. Belgili mádenıettanýshy, ǵalym Murat Áýezov súıinshi suraıtyn eńbek ekenin aıta kele: «Kitaptyń ereksheligi – birinshiden, avtor óte daryndy, myqty aqyn, jaqsy tárbıe kórgen. Onyń ákesi – shabytty aqyn Ǵafý Qaıyrbekov. Baqyt ájesiniń qolynda tárbıele­nip, qazaqtyń dúnıetanymyn, ańyz-áńgimelerin, salt-dástúr, ǵuryptaryn kishkene kezinen boıyna sińirgen. Qazaq úshin HH ǵasyr óte qatal ǵasyr boldy. Asharshylyq, qýǵyn-súrgin, soǵys qazaq halqyn eseńgiretip jiberdi. Endi osynyń bárin retine keltirý – úlken mindet. Bul iske biraz azamat atsalysty. Biraq, Baqyttyki erekshe. Mysaly, men ózim kóshpelilerdiń tarıhyn zerttegende saıası jaǵyna den qoıdym. Baqytta ondaı eshteńe joq. Ol tek qana súısinip, ózin sol rýhanı baılyqtyń urpaǵy, murageri retinde eshqandaı syrtqy sebeptersiz, júregimen jurtqa jetkizip otyr. Kitapty oqyp shyqqanda, jýsan ıisin sezinesiń. Baqyttyń jazǵan dúnıesiniń bas­ty qasıeti – ol máńgilik dúnıe. Endeshe, bul eńbek Máńgilik Elimizdiń taǵdyryna máńgi úlesin qosatyn dúnıe», – dedi. Al tarıhshy, etnolıngvıst Marat Sembın óziniń sózinde B.Qaıyrbekovtiń kitaby osyǵan deıin joǵaltqan asyldarymyzdy túgendep, zerttep, qalpyna keltirip otyrǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq, tarıh ǵylymdarynyń doktory Irına Erofeeva, belgili kıno­rejısser Satybaldy Narymbetov, Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýtynyń bas dırektory, fılosofııa doktory Andreı Hazbýlatov, kitaptyń sýretshisi Irına Drýchınına, Reseıdiń Kalınıngrad qalasynan arnaıy kelgen jazýshy, pýblısıst Vıacheslav Karpenko, ǵalymdar Ásııa Muhanbetova, Meńdiǵanym Shaımerdenova, «Naýryz» derekti serıalynan kórsetilgen fılmniń shyǵarmashylyq ujymynyń atynan Alekseı Kamenskıı, Natalıa Ryblova, t.b. sóz alyp, avtordy quttyqtap, kitaptyń mańyzy men ózektiligine, qajettiligine toqtaldy. О́z kezeginde avtor kitaptyń kóptegen dostary bar ekenin aıta kelip, búgingi múmkindikti paıdalanyp, Medǵat jáne Aıgúl Quljanovtarǵa, qoljazbanyń eń alǵashqy oqyrmany, jobaǵa demeýshilik jasap, kitapty jaryqqa shyǵarǵan Andreı Hazbýlatovqa erekshe yqylasyn bildirdi. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» Almaty