Túzeý mekemeleri túzelýde

Qaı memleket úshin bolmasyn túzeý mekemelerindegi bas bostandyǵynan aıyrylǵandardy baǵyp, ustaý barysy kún tárti­binen túspeı kele jatqan máse­le ekendigi belgili. О́ıtkeni, qyl­mys jasap, jazasyna saı sottal­ǵan adamdardy qoǵamnan oqshaý­laǵanmen is bitpeıdi. Olardyń álgi qylmysyna saı jazasyn óteýi úshin qalypty tirshiligin qamtamasyz etý qajet. Oǵan adam ómirindegi barlyq máseleler kiredi. Ishinde quqyn da taptamaý jaǵy oılastyrylady. Bir sózben aıtqanda, sottap túzeý mekemesine otyrǵyzǵan soń ol adamdy endi memleket qaltasynan ustaý qajet. Jazalardy oryn­daý organdary sottyń úki­mi­men tut­qyndalǵandardyń tek bostandyǵynan ǵana aıy­ryl­ǵanyn túsinedi, alaıda qazirgi jaǵ­daıda olardyń mádenı jáne bilim berý qyzmetine aralasýy, qorǵalý quqyǵy kún ótken saıyn mańyzdy bola túskenin ashyq moıyndaıdy. Bul týraly, ıaǵnı qylmystyq-atqarý júıesiniń máseleleri jaıynda Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde IIM QAJ komıtetiniń tóraǵasy Baýyrjan Berdalın aıtty. Jalpy, búgingi ýaqyt qyl­mystyq-atqarý júıesin ári qa­raı jetildirýge baǵyttalǵan bi­rqatar uıymdastyrýshylyq-praktıkalyq sharalardy júr­gizýmen sıpattalatynyn aldynda da jazǵanbyz. Bul kommýnaldy-turmystyq, medısına, bilim berý, jumyspen qamtý jáne t.b. Biraq bul rette bir erekshelik, QAJ komıtetiniń bir jyldan asa ýaqyttan beri jazalardy oryndaý salasynyń damýyndaǵy naqty paradıg­malaryn belgileıtin jańa qyl­mystyq, qylmystyq-atqarý jáne qylmystyq-prosestik zańnamalardyń aıasynda jumys isteýin qaperge alǵan jón. Al bul oraıda Baýyrjan Murat­ulynyń sóz saptaýy­na qaraǵanda, qazirgi kúni bar­lyq túzeý mekemelerinde sottalǵan­dardyń minez-qulyq dárejelerin anyqtaıtyn kóp satyly júıe engizilgen. Jańa zańdardyń qol­danylýy, sot praktıkasy, zań­namalardy izgilendirý jáne eń bas­tysy sottalǵandardyń zańǵa moıyn­­usynýy – túrmedegiler sany­nyń birden azaıýyna áser etken. Máselen, aǵymdaǵy jyly ko­lonııalardan 5 myńnan asa (5002) adam bosap shyqty, onyń ishinde 15 paıyzy shartty túrde merziminen buryn bosaǵandar jáne jazasynyń ótelmegen bóligi neǵurlym jeńil jaza túrimen aýystyrylǵandar bir jarym esege kóbeıdi. Sonyń nátıjesinde 2002 jyly 3-orynda bolǵan Qazaqstan búgingi tańda túrmedegi adamdar sanynan álemdik reıtıngte 61-orynda tur. Al bile bilsek, túrmedegi adamdar sanynyń azaıýyna baı­lanysty IIM kommýnaldy-tur­mystyq jaǵdaıy eń nashar degen kolonııalardy jabý týraly da sheshim qabyldady. Sońǵy 1,5 jyl ishine elimizde 3 kolonııa ońtaılandyryldy (AP-162/5, ES-164/8). Jyldyń sońyna deıin taǵy da 6 mekemeni qysqartý josparlanýda. Bul óz kezeginde materıaldyq-turmystyq qam­tamasyz etýdi jaqsartyp, 2015 jyly tıisinshe bir sottalǵan er adamǵa shaqqandaǵy turǵyn alań normasyn 2,5-ten 3,5 sharshy metr­ge deıin, al áıelder úshin 4-ke deıin, emhanalar men balalar kolonııasyndaǵy turǵyn alańyn 5-ten 6,5 sharshy metrge deıin keńeıtýge alyp keldi. Bul normalar Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan beri qarastyrylmaı, tek búgingi ýaqytta ǵana múmkin bolyp otyrǵanyn atap aıtý qajet. Árıne, bárine belgili, sot­talǵandar uzaq merzim boıy bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda bolǵan ýaqytynda áleý­mettik jáne týystyq qaty­nastar alshaqtaı bastaı­dy. Osyǵan jol bermeý maq­satynda túrli is-sharalar uıym­dastyrylýda. Máselen, osy jyly sottalǵandardyń bir jarym myń týysy qatysqan 40-taı ashyq esik kúnderi ótken. Mun­daı sharalardyń nátıjesinde túzeý mekemelerinde qylmys 50 paıyzǵa qysqarǵan, qasaqana zań buzýshylyqtar 48 paıyz, dene múshesin zaqymdaý 32 paıyz, ólim-jitim 30 paıyzǵa, al týberkýlezben aýyrý 20 paıyzǵa kemigen kórinedi. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»