Dúnıeden Mohammed Álı de ótti

Keshe muhıttyń arǵy betinde tutas bir dáýirdiń tolymdy tulǵasy bolyp sanalatyn dańqty boksshy Mohammed Álıdi fánı-jalǵannan baqılyq mekenine jóneltý rásimi boldy. Maýsymnyń 3-i kúni onyń 74 jasynda ómirden ótýimen birge sol dáýirdiń ǵalamat oqıǵalarǵa toly taǵy bir paraǵy da qosa jabylyp ketip bara jatyr. Sharshy alańda da, kúndelikti tirshilikte de ózindik orny men bet-beınesi bolǵan uly boksshy jahan jurtynyń aıtarlyqtaı aýqymdy bóliginiń qurmeti men yqylasyna bólendi. Sondyqtan da, onyń aqyrǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa arnalǵan janazasy da búkilálemdik oqıǵaǵa aınaldy. Aty ańyzǵa aınalǵan ataq­ty sportshymen qoshtasýǵa álem­ge áı­gili kóptegen kórnekti qaırat­ker­ler – AQSh-tyń buryn­ǵy pre­zıdenti Bıll Klınton, Iordanııa koroli Abdalla, Túr­kııa prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵan, akter Ýıll Smıt, boks­shylar Shýgar Reı Leonard pen Lennoks Lıýs jáne basqalar qatysty. Bul shara boksshynyń týǵan jeri – Kentýkkı shtatyn­daǵy Lýısvıll qalasynda eki kún boıy­na, 9 jáne 10 maýsym kúnderi júr­gizildi. Onyń birinshi bóligi 1960 jyly Mohammed Álı kásipqoılar rıngindegi birinshi shaıqasyna shyqqan 18 myń oryn­dyq «Frıdom-Holl» arenasynda ótti. Ekinshi kúngi azaly shara týǵan qalasynda 1961 jyly sońǵy urysyn ótkizgen 15 myń adamdyq KFC Yum saraıyn­da uıymdastyryldy. Osy jerde Bıll Klınton sóz sóıledi. Sońǵy qosh­tasý ısharasy kerýen kergen sol saraıdan tikeleı efır habary da júrgizilip turdy. Qoshtasý rásimi Islam dininiń sharıǵaty boıynsha qolǵa alyndy. Onyń barlyq jaı-japsary, ótý baǵdarlamasy qaıtys bolarynan bir apta buryn ózimen kelisilip alynǵan eken. Ol ózi Islam dinin ustanatyn bolǵandyqtan, jer­leý salt-dástúriniń de taza musylmansha bolǵanyn qalaı­tynyn aıtyp ketipti. Muny Mohammedpen kezdesken ımam Zaıd Shakır rastap berdi. Osy tártippen ótken ekinshi qaraly jıynda 14 myń adam bas qosty. Olardyń bári de arenaǵa aldyn ala taratylǵan bılet boıynsha kirgizildi. Biraq ıslam qaǵıdaty boıynsha bıletterdiń bári tegin berildi. Dańqty sportshynyń denesi salynǵan tabytty segiz adam kóterip shyqty. Olardyń arasynda «Álı» fılminde bas­ty rólde oınaǵan akter Ýıll Smıt te boldy. Osy úshin artıst «Oskar» syılyǵyn aldy, sońynan Mohammed Álımen jáne onyń otbasymen keremet dostasyp ketti. Al boksshy Lennoks Lıýs tek Álımen jáne Evander Hollıfıldpen jekpe-jekteri qorytyndysynda asa aýyr salmaqta úsh ret chempıo­n bolǵan edi. Qoshtasý mezireti 20 mınýttaı ǵana ýaqytqa sozyldy. Osy mezgil boıy beti qubylaǵa qaratyp qoıylǵan Mohammed Álı tabytynyń janynda Quran aıattary oqyldy. Janazadan keıin marqumnyń denesi qala kóshelerin boılap alyp ótildi. Mohammed Álı ómirge 1942 jylǵy 17 qańtarda Kassıýs Mar­sellıs Kleı atymen keldi. Ol 12 jasynan bokspen shuǵyldana bas­taıdy. Al 1960 jyly 18 jasynda Rım Olımpıadasyna qatysyp, jartylaı aýyr salmaqta chempıon atandy. Sodan keıin kásipqoı boksshylar qataryna qaraı ótti. 1960 jylǵy 29 qazan kúni osy saptaǵy birinshi synaǵynda Tannı Hansekerdi aıqyn basymdyqpen utqan ol jeńisti joldardyń dańǵylyna bettegen edi. Al 1959 jyldan ıslam dinine qyzyǵa túsken Kassıýs 1962 jyly musyl­man dinin qabyldap, ózi jas­taıynan laqap at retinde alyp kelgen «Mohammad Álı» esimin zańdastyryp aldy. Oǵan eliktegen eki jas kishi inisi sol sátten Rahman Álı blyp shyǵa keledi. Mohammed Álıdiń budan keıingi joldarynda talaı tabysty tuǵyrlar men kesirli kedergiler kezdesti. Ol 1967 jyly AQSh-tyń Vetnamda júrgizip jatqan agressorlyq soǵysqa narazylyq retinde áskerge barýdan bas tartqany úshin túrmege de túsip qaldy. Sonyń arqasynda birneshe jyl bokstan qol úzdi. Keıin sporttyq mansabyn qaıta jalǵastyrǵan Álı taǵy da biraz bıik tuǵyrdan kórindi. Ol osy jyldarda 61 ret sharshy alańǵa shyǵyp, 56 ret jeńiske jetti, solardyń 37-sin nokaýtpen aıaqtady, taǵy 5 aıqasta jeńilip qaldy. Boksshynyń sporttyq joldarynan keıingi ómirinde de qıyndyqtar az bolǵan joq. Ol 1984 jyly jazylmaıtyn daýasyz dert – Parkınson aýrýyna shal­dyqty. Soǵan qaramas­tan, qoǵamdyq ómirden shet qalmaǵan uly sportshy kóptegen qaıy­rymdylyq sharalarynyń basy-qasynda júrdi. Álem súıgen, adam súıgen Mohammed Álıdi qurmetteý men atyn máńgige qaldyrý maqsa­tyndaǵy sharalar qazirden bastap jasalyp jatyr. Aıtalyq, Nıý-Iorktiń 33-shi kóshe men 7-dańǵyl boıynda ornalasqan «Medıson Garden» arenasy budan bylaı «Mohammed Álı» atanatyn boldy. Sol sııaqty, Manhettendegi bir kóshe uly boksshynyń atyna berildi. Dál osy aralyqta sheshen aǵaıyndar Groznyıdaǵy bir dańǵyldy Álıdiń atymen ataýǵa uıǵarym jasady. Uly adamdardyń júregi de ómirden óterde ońaılyqpen tynshý taba qoımaıdy-aý! Boks­shynyń qyzy Hana Álı ákesi qaıtys bol­ǵannan keıin de jarty saǵat boıy­na júreginiń soǵyp jatqanyn aı­tady. Shyn máninde de, uly deý­ge tolyq syıatyn bul adam dúnıe antogonıstik eki lagerge bólinip turǵan zamanda sol eki jaqtyń arasyn jalǵap turǵan altyn kópir­lerdiń biri sııaqty bolyp sezilýshi edi. Sondyqtan, bir-biri­men bitispes eki taraptyń ókilderi de ony óziniń tól ulyndaı, jaqyn adamyndaı kórdi. Uly Mohammed Álı sol senimge qylaýdaı kirshik túsirmegen kúıde ómirden ótti. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»