Meni baıyrǵy mal dárigeri mamany retinde qazir elimizde osy saladaǵy jumystarda oryn alyp otyrǵan olqylyqtar alańdatady. Jasym 68-ge jetip zeınetker bolǵanymmen de osy jumystan áli de alystaı qoıǵanym joq. Zeınetkerlikke shyǵysymen 2-3 jyl vetsanotrıadta jumys istedim. Qazir Úrjar aýdanynyń Maqanshy aýylynda mamandyǵy mal dárigeri ulym Qaıyrtaıdyń 2002 jyly ashqan maldárigerlik dárihanasynda ótken jyldan beri jumys istep júrmin.
«Alańdaıtyndaı, rıza bolmaıtyndaı, pikir aıtatyndaı bul kim ózi sonshama?» dep oılaıtyn bolarsyzdar. Men jastaıymnan maldárigerlik jumystyń janynda júrdim.
Týǵan naǵashym mal dárigeri bolǵan edi. О́zim 1972 jyly Semeıdiń mal dárigerlik- zootehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgennen beri osy saladan bir kún qol úzbeı istep keldim. Ákemniń mamandyǵy zootehnık, partııa qyzmetkeri, sovhoz dırektory boldy. Maǵan da kolhoz, sovhozǵa basshy bolýdyń reti talaı kelse de men onyń bárinen bas tartyp, mal dárigerlik jumysymda qala berdim. Burynǵy Semeı oblysynyń Aıagóz, Aqsýat aýdandarynda 1972-1980 jyldarda bólimshe, sovhoz mal dárigerliginde eńbek ettim. 1980 jyldan bastap Maqanshy aýdanynyń bas mal dárigeri, 1998 jyldan beri Úrjar aýdanynyń bas mal dárigeri, bas memlekettik vetınspektory bolyp, 2011 jyly zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin qyzmet ettim. О́tken ómir joldaryma, biryńǵaı tek mal dárigerlik qyzmetpen aınalysqan jyldaryma arnap «Mal dárigeri mamandyǵym, maqtanyshym, mehnatym, mahabbatym meniń» atty kórkem-ádebı, pýblısıstıkalyq kitabym 2001 jyly jaryq kórdi. 2000 dana taralymmen shyqqan osy kitapty mal dárigerler qaýymy alyp oqyp tanysty. Onyń azdaǵan tolyqtyrýlarmen orys tilindegi aýdarmasy: «Veterınarııa: prızvanıe, stradanııa ı strast moıa» degen atpen 2011 jyly shyqty. Qazaq tilinde shyqqan birinshi kitaptyń tusaýkeseri 2001 jyly Semeıdiń Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetinde ótip oqýshy, oqytýshy jáne ǵalymdar qaýymynyń joǵary baǵasyna ıe boldy.
Úrjar aýdanynyń mal dárigerler qaýymymen jıi kezdesip turamyn. Sonda báriniń aıtatyny: «Qazir jumysta bereke qalmady, qaǵazbastylyq bolyp, basymyz qatyp ketti, basqa jumys bolsa aýysyp keter edik, jumys joq, alyp qoıǵan nesıemiz bar, sharasyzdan júrmiz», – deıdi. Onyń ústine alyp otyrǵan aılyǵymyz da máz emes. Aılyq kólemi – 56000 teńge, qolǵa tıetini – 51000 teńge. Keıbir aýyldyq okrýg dárigerleriniń aılyǵy 38000 teńgege deıin túsip ketip, olardyń jumystan bas tartqandary bar. Qysta kelisimsharty bitti dep, 2-3 aı mandytyp aqsha tólemeıdi. Maqanshy aýylynda shekara otrıady bar. Olar 2 aıdaı kezekti eńbek demalysyn alady. Onyń ústine olarǵa demalysta bolyp istemegen 2 aıdyń eńbekaqysy taǵy tólenedi. Mal dárigerleriniń jumysy áskerılerden aýyr bolmasa, jeńil emes. Nege biz jyl boıy turaqty eńbekaqy almaımyz. Budan góri burynǵydaı lısenzııamen istegenimiz qaıyrly edi», – deıdi.
Mal dárigerleriniń aıtyp júrgen qaǵazbastylyqtary maldyń qanyn brýsellezge zertteýge alǵannan keıin oǵan vedomost jasaıdy, ol vedomosty árbir mal túriniń jynystyq, jastyq toptaryna baılanysty jeke-jeke jasaý kerek. Bir tabyn iri qaranyń nemese bir otar qoıdyń qanyn alý úshin birinshi sıyr men saýlyqtyń qanyn alyp, odan soń buqa men qoshqardyń, odan soń teke, shybysh, toqty, buzaý-taıynsha degendeı kete beredi. Osy kóp qaǵazdy jasaý úshin eńbekaqylarynan jyryp taǵy kisi jaldaıdy nemese óz aralaryndaǵy kompıýterge ıkemi bar bir mal dárigerin jumystan bosatyp otyrǵyzady.
Mal dárigerleri tań bozynan qyrǵa shyǵyp, qystaqqa ne kúzekke barady. Tabynda 150-180 bas iri qara, otarda 500-700 bastaı, tipti, 1000-ǵa jýyq usaq mal bar. Olardy ustap beretin adam jetispeıdi. Qaptaǵan qalyń maldyń ishinde sıyr men qunajyndy ajyratý ońaı emes, al dene bitimderinde kóp aýytqý joq, tutas jún basqan saýlyq qoı men tusaqty, isekti ajyratý, sóıtip, olardy ret-retimen ustap qan alý ońaıǵa soqpaıdy. Mal dárigerleri tıtyqtan sharshap qan alýdy keshki saǵat 5-6-larda áreń bitiredi. Odan soń úılerine kelip qannyń tizimin bólek-bólek jasaý kerek. Ol tabynǵa nemese otarǵa qanshama adam malyn qosqan. Ol adamdardyń tólqujattarynyń nómirleri, INN-derin vedomostqa túsirý kerek. Dárigerlerdiń qolynda mal ıeleriniń daıyn turǵan maǵlumattary joq. Ony izdep anadan, mynadan surap, telefon shalyp qanshama ýaqytyn joǵaltady. Kóptegen aýyldyq okrýgterde ınternet joq, bar jerdiń ózinde durys istemeıdi. Alys aýyldardan zerthanaǵa ákelgen qannyń synamalarynyń vedomostaryn AJI bazasymen salystyryp, dáldeý úshin zerthana ornalasqan eldi mekende árkimniń úıinde qona jatady, óıtkeni, jumys bir kúnde bitpeıdi. Maldyń nómiri kelmeı jatady. Jasy birer aıǵa kelmese de, sáıkes emes dep qate tabady.
Mal dárigerleri qaǵaz ben kompıýterge shuqshıyp barlyq ýaqytyn osylaı ótkizedi. Ár maldyń jasy men jynystyq tobyna qaraı vedomost jasap ne qajet? Bárine qoıylatyn reaksııa-komplementti baılanystyrý reaksııasy men rozbengal synamasy. Anaý saýlyq, mynaý qoshqar, mynaý toqty, eshki, laq eken dep basqa reaksııa qoıylmaıdy, árqaısysyna ártúrli dıagnostıkýmdar dozasy joq, bári birdeı, tek iri qara men múıizdi usaq maldardyń reaksııaǵa alynatyn qan sary sýlarynyń mólsheri ǵana bólek. Tek qoshqarlardy ınfeksııalyq epıdıdımıtke zertteý úshin bólek vedomost jasasa bolady.
Árıne, zaman talaby aýylsharýashylyq maldarynyń ıdentıfıkasııasyn kirgizdi. Onsyz bolmaıdy. Negizi qalandy. Endi osynyń bárin usaq-túıekke tańa berýdiń qajettiligi qansha? Syrǵa nómirin, jas mólsherin (óte dáldiksiz), jynysyn, mal ıesiniń aty-jónin, vedomostqa engizse, artynan árbir jynys tobynyń jıyn sanyn, vedomostyń aıaǵynda kórsetse jetip jatyr. Al óte dál, jan-jaqty málimetterdi ákimdikte, basqadaı qajettilikterde jınap, jasatsa durys bolar edi, jantalasyp qara jumys jasap, sińbirýge ýaqyt tappaı júrgen dárigerge júktemeı. Tómengi býyn mal dárigerleriniń jumysyn kórgen, bilgen, túsingen kisige ol – aýyr dene jumysy, azdaǵan logıkasy bar qol eńbegi. Ony kompıýterge otyrǵyzyp odan ıntellektýal jasaý múmkin emes. Oǵan onyń qabileti de murshasy da jetpeıdi. Ol oǵan qajet emes.
Alaıda, qatty oqyǵan adamdardyń qııalynan týǵan osy ózgeristerdi kúndelikti jumysqa qaıtkende de engizý jóninde AShM Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń tóraǵasy S. Hasenovtiń ústimizdegi jylǵy 20 aqpandaǵy nusqama haty bar. Onda ol qurastyrylǵan bıologııalyq materıal synamalaryn qabyldaý algorıtmin engizýdi qamtamasyz etińder deıdi.
Ras, algorıtmdegi termochemodan, temperatýralyq rejim, sary sý kóleminiń dáldigin saqtaý degen pýnktteri baıaǵydan bar talaptar. Olar esh burmalaýdy kótermeıdi-aq. Al esh zalaly joq synamalardy órteý jolymen joıý, sonan soń baryp synamalar quıylǵan shprıs probırkany qaıtarý degen nusqaýlar mal dárigerleriniń eren eńbegin taban asty etý, bardy joq qylý bolyp tabylady. Olardyń janaıqaıyn estıtin adam bar ma eken? Taıaýda oblys ákiminiń bir orynbasary: «Bul – mınıstrliktiń talaby, istemeseńder jumystan shyǵyp júre berińder», depti. Mal dárigerleri ashynyp: «Osy qajetsiz dúnıelerdi oılap taýyp otyrǵan shetelden oqyp kelgender, mal dárigerlik jumystyń qyr-syryn, onyń beınetin bilmeıtinder, istelgen isti emes, jazylǵan qaǵazdy baǵalaıtyndar. Ras, olardyń bilimderi mol, jan-jaqty oqyǵan, sheteldiń jetilgen tehnologııasyna qanyq, biraq qazaqtyń mentalıtetine moıynsunbaıtyn, keń dalada qalyptasqan mal baǵý dástúrin túsinbeıtinder», deıdi.
Sheteldiń tehnologııasyn qysqa ýaqyttyń ishinde ómirge, óndiriske engize salý, ásirese, mal sharýashylyǵynda múmkin emes. Asa bilimdi bastyqtardyń istep otyrǵany orystyń uly jazýshysy Aleksandr Grıboedovtyń «Aqyldyń azaby» romanyndaǵy eski men jańanyń jantalasqan jónsiz jaǵalasýy sııaqty kórinedi. Odan da bir danagóıdiń «asyqpaı tezdeteıik» degeni durys pa deımin. Joǵarydaǵy talaptardy alǵashqyda uıymdasqan iri sharýa qojalyqtarynyń maldaryna, otyryqshy mal sharýashylyǵy barlardan bastap engizip, kezeń- kezeńmen damytyp, eń aıaǵy jyl saıyn, tipti, mezgil saıyn eldiń qospa maldarynan quralatyn, birese joǵalyp, birese tabylatyn aýyldaǵy jeke sharýalardyń maldarymen aıaqtasa durys bolar edi. Sodan soń mal aýrýyna qarsy negizgi sharalardy josparlaǵanda Keńes Odaǵy kezindegideı olardy negizinen kóktem jáne kúz mezgilderine qoısa, arasynda degelmıntızasııa, toǵyma sekildi taǵy basqa sharalardy júrgize beredi.
Qazirgi kezde veterınarııalyq ǵylym men tájirıbeniń burynnan qalyptasqan qaǵıdalaryn buzý oryn alyp, bul jaǵdaı barǵan saıyn keń tarap barady. Keı jerlerde iri sharýa qojalyqtary ıeleriniń qarsylyǵynan olardyń maldarynyń arasynan shyqqan aýrýlardy moıyndamaý oryn alýda. Ásirese, brýsellez aýrýymen aýyrǵan maldardy olardyń qojaıyndarynyń kelispeı joǵary oryndarǵa shaǵymdanýy saldarynan ol maldardy brýsellezge qaıta tekserýge, sóıtip brýsellez joq, nemese mardymsyz kúdikti ǵana jaǵdaı bar dep, bardy joqqa shyǵaryp jalǵan nátıje alý bar. Nemese maly buryn brýsellez vaksınasyna otyrǵyzylǵan eken, sol sebepti brýsellezge oń nátıje beripti degen qorytyndy alady. Taıtalasqan tekserýge keıde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary aralasady.
Biz biletin, júzdegen jyldan kele jatqan ǵylymı negiz ben tııanaqty tájirıbe boıynsha brýsellezge bir ret bolsa da oń nátıje bergen mal ekinshi qaıta tekserilmeýi kerek. О́ıtkeni, ekinshi ret teksergende qan synamasynda oń reaksııa júrmeı qalýy ábden múmkin, ol – tańdanarlyq jaı emes. Oǵan aýa raıy, mal boıyndaǵy ımmýndyq jaǵdaı, t.b. kóptegen faktorlar áser etedi. Onymen qabat qazir maldy keıbir antıbıotıktermen egip tastasa, aýrý joıylýy nemese álsireýi múmkin. Sondyqtan da baıaǵydan beri bul joly oń nátıje bermese, kelesi joly beredi dep, brýsellezge óte jıi tekserý jolǵa qoıylǵan. Ol merzim múıizdi usaq mal úshin 15-20 kún, iri qara úshin 20-30 kún bolyp belgilengen. Sondyqtan da mal dárigerlik zerthana shyǵarǵan nátıjelerge eshqandaı kúmán týdyrmaý kerek. Meniń qyryq jyldyq tájirıbemde zerthana qyzmetkerleriniń óz isterine nemquraıly qarap, onyń nátıjesin bireýdiń múddesine qaraı burý degen oılaryna kelmeıtini, ondaı nıetteriniń joq ekendigine ábden kózim jetken. Olar óz isteriniń adal da, naq bolýyna tyrysady, basqalardyń aralasýynan qyzǵyshtaı qorǵaıdy. Jalpy, mal dárigerlik mamandyqty tańdaıtyn, ómir jolyn soǵan arnaıtyn jandar qoǵamda óte sırek. Olardyń kópshiligi óz isiniń naǵyz fanattary. Sondyqtan bıylǵy jyly qolaısyz pýnktterden, saý degen jerlerden oń nátıje bergen qan synamalarynyń naqtylyǵyna kóz jetkizemiz dep olardy da oblystyq jáne óńirlik laboratorııalarǵa qaıta tekserýge jiberip jatqandary múlde durys emes. Ol sharalar tek ýaqytty alady jáne qosymsha shyǵyn shyǵarýdy qajet etedi. Máselen, Semeıdiń óńirlik zerthanasyna Maqanshynyń qolaısyz pýnktterinen qan jetkizý 700-750 shaqyrym jol júrýdi qajet etedi. Qazir memleket boıynsha únemge kóship jatqanda biz nege jónsiz ysyrapqa baramyz?! Qannyń nátıjesi bekip kelgenshe aýrý maldyń kózi ýaqytynda joıylmaı aýrýdy odan ári taratýǵa sebepshi bolady.
Aýyl sharýashylyǵyna, ásirese, veterınarııadaǵy jańa reformalardy, kóp qujat-qaǵazdardy kirgizip, artyq jumys istetip otyrǵan adamdardyń deni arnaıy veterınarııalyq bilimderi joq, mal dárigeri bolyp jumys istep jan qınamaǵandar. Olardyń engizgen jańalyqtaryn, reformalaryn tómende júrgen mamandar qulyqsyz moıyndap, keıistikpen atqarady. Sol sebepti olardyń keıbir shyn mánindegi baǵaly bastamalary da qoldaý tappaı obal bolýy múmkin. Olaı bolmaýy úshin joǵarǵy basshylyqta arnaıy mal dárigerlik bilimi, jumys tájirıbesi bar mamandar júrýi qajet.
Al qazir osy istiń kósh basynda turǵandar vıse-mınıstr Gýlmıra Isaeva, Respýblıkalyq zerthananyń bas dırektory Aıgúl Ahmetjanova et pen súttiń, maı men qurttyń, teri-tersektiń, jún-qylshyqtyń, qyl-qybyrdyń tehnologııasyn oqyǵan mamandar. Bul basshylar elimizdiń ár jerinde salynyp bitpeı jatqan nysandar qurylysyn nege qadaǵalamaıdy?! Bizdiń Maqanshy aýylynda qurylysy bastalǵanyna 3-4 jyldaı bolǵan jańa mal dárigerlik zerthananyń syrtqy qabyrǵasy turǵyzylyp, tóbesi jabyldy. Qalǵan sharýalary istelmeı tur. Maqanshyǵa zerthana qajet emes edi. Mundaǵy maldárigerlik zerthana ujymy 1988 jyly sılıkat kirpishten salynǵan eki qabatty myqty ǵımaratta jumys istep tur. Soǵan qaramaı, taǵy da jańa zerthana salýǵa ruqsat alǵan. Áıtpese, basqa jerlerde tozyǵy jetken jer úılerde turǵan zerthanalar bar. Osyny kórip janyń aýyrady. Respýblıkalyq zerthananyń basshysy osyǵan nege shara qoldanbaıdy?
Túptep kelgende, joǵarydaǵy máselelerdi qaperge alyp veterınarııa salasyndaǵy ózgeristerdiń qajet jerlerin aıaqasty, túıdek-túıdegimen emes, asyqpaı kezeń-kezeńmen satylap engizý kerek.
Bazarbaı SATAI,
veterınarııa salasynyń ardageri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Meni baıyrǵy mal dárigeri mamany retinde qazir elimizde osy saladaǵy jumystarda oryn alyp otyrǵan olqylyqtar alańdatady. Jasym 68-ge jetip zeınetker bolǵanymmen de osy jumystan áli de alystaı qoıǵanym joq. Zeınetkerlikke shyǵysymen 2-3 jyl vetsanotrıadta jumys istedim. Qazir Úrjar aýdanynyń Maqanshy aýylynda mamandyǵy mal dárigeri ulym Qaıyrtaıdyń 2002 jyly ashqan maldárigerlik dárihanasynda ótken jyldan beri jumys istep júrmin.
«Alańdaıtyndaı, rıza bolmaıtyndaı, pikir aıtatyndaı bul kim ózi sonshama?» dep oılaıtyn bolarsyzdar. Men jastaıymnan maldárigerlik jumystyń janynda júrdim.
Týǵan naǵashym mal dárigeri bolǵan edi. О́zim 1972 jyly Semeıdiń mal dárigerlik- zootehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgennen beri osy saladan bir kún qol úzbeı istep keldim. Ákemniń mamandyǵy zootehnık, partııa qyzmetkeri, sovhoz dırektory boldy. Maǵan da kolhoz, sovhozǵa basshy bolýdyń reti talaı kelse de men onyń bárinen bas tartyp, mal dárigerlik jumysymda qala berdim. Burynǵy Semeı oblysynyń Aıagóz, Aqsýat aýdandarynda 1972-1980 jyldarda bólimshe, sovhoz mal dárigerliginde eńbek ettim. 1980 jyldan bastap Maqanshy aýdanynyń bas mal dárigeri, 1998 jyldan beri Úrjar aýdanynyń bas mal dárigeri, bas memlekettik vetınspektory bolyp, 2011 jyly zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin qyzmet ettim. О́tken ómir joldaryma, biryńǵaı tek mal dárigerlik qyzmetpen aınalysqan jyldaryma arnap «Mal dárigeri mamandyǵym, maqtanyshym, mehnatym, mahabbatym meniń» atty kórkem-ádebı, pýblısıstıkalyq kitabym 2001 jyly jaryq kórdi. 2000 dana taralymmen shyqqan osy kitapty mal dárigerler qaýymy alyp oqyp tanysty. Onyń azdaǵan tolyqtyrýlarmen orys tilindegi aýdarmasy: «Veterınarııa: prızvanıe, stradanııa ı strast moıa» degen atpen 2011 jyly shyqty. Qazaq tilinde shyqqan birinshi kitaptyń tusaýkeseri 2001 jyly Semeıdiń Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetinde ótip oqýshy, oqytýshy jáne ǵalymdar qaýymynyń joǵary baǵasyna ıe boldy.
Úrjar aýdanynyń mal dárigerler qaýymymen jıi kezdesip turamyn. Sonda báriniń aıtatyny: «Qazir jumysta bereke qalmady, qaǵazbastylyq bolyp, basymyz qatyp ketti, basqa jumys bolsa aýysyp keter edik, jumys joq, alyp qoıǵan nesıemiz bar, sharasyzdan júrmiz», – deıdi. Onyń ústine alyp otyrǵan aılyǵymyz da máz emes. Aılyq kólemi – 56000 teńge, qolǵa tıetini – 51000 teńge. Keıbir aýyldyq okrýg dárigerleriniń aılyǵy 38000 teńgege deıin túsip ketip, olardyń jumystan bas tartqandary bar. Qysta kelisimsharty bitti dep, 2-3 aı mandytyp aqsha tólemeıdi. Maqanshy aýylynda shekara otrıady bar. Olar 2 aıdaı kezekti eńbek demalysyn alady. Onyń ústine olarǵa demalysta bolyp istemegen 2 aıdyń eńbekaqysy taǵy tólenedi. Mal dárigerleriniń jumysy áskerılerden aýyr bolmasa, jeńil emes. Nege biz jyl boıy turaqty eńbekaqy almaımyz. Budan góri burynǵydaı lısenzııamen istegenimiz qaıyrly edi», – deıdi.
Mal dárigerleriniń aıtyp júrgen qaǵazbastylyqtary maldyń qanyn brýsellezge zertteýge alǵannan keıin oǵan vedomost jasaıdy, ol vedomosty árbir mal túriniń jynystyq, jastyq toptaryna baılanysty jeke-jeke jasaý kerek. Bir tabyn iri qaranyń nemese bir otar qoıdyń qanyn alý úshin birinshi sıyr men saýlyqtyń qanyn alyp, odan soń buqa men qoshqardyń, odan soń teke, shybysh, toqty, buzaý-taıynsha degendeı kete beredi. Osy kóp qaǵazdy jasaý úshin eńbekaqylarynan jyryp taǵy kisi jaldaıdy nemese óz aralaryndaǵy kompıýterge ıkemi bar bir mal dárigerin jumystan bosatyp otyrǵyzady.
Mal dárigerleri tań bozynan qyrǵa shyǵyp, qystaqqa ne kúzekke barady. Tabynda 150-180 bas iri qara, otarda 500-700 bastaı, tipti, 1000-ǵa jýyq usaq mal bar. Olardy ustap beretin adam jetispeıdi. Qaptaǵan qalyń maldyń ishinde sıyr men qunajyndy ajyratý ońaı emes, al dene bitimderinde kóp aýytqý joq, tutas jún basqan saýlyq qoı men tusaqty, isekti ajyratý, sóıtip, olardy ret-retimen ustap qan alý ońaıǵa soqpaıdy. Mal dárigerleri tıtyqtan sharshap qan alýdy keshki saǵat 5-6-larda áreń bitiredi. Odan soń úılerine kelip qannyń tizimin bólek-bólek jasaý kerek. Ol tabynǵa nemese otarǵa qanshama adam malyn qosqan. Ol adamdardyń tólqujattarynyń nómirleri, INN-derin vedomostqa túsirý kerek. Dárigerlerdiń qolynda mal ıeleriniń daıyn turǵan maǵlumattary joq. Ony izdep anadan, mynadan surap, telefon shalyp qanshama ýaqytyn joǵaltady. Kóptegen aýyldyq okrýgterde ınternet joq, bar jerdiń ózinde durys istemeıdi. Alys aýyldardan zerthanaǵa ákelgen qannyń synamalarynyń vedomostaryn AJI bazasymen salystyryp, dáldeý úshin zerthana ornalasqan eldi mekende árkimniń úıinde qona jatady, óıtkeni, jumys bir kúnde bitpeıdi. Maldyń nómiri kelmeı jatady. Jasy birer aıǵa kelmese de, sáıkes emes dep qate tabady.
Mal dárigerleri qaǵaz ben kompıýterge shuqshıyp barlyq ýaqytyn osylaı ótkizedi. Ár maldyń jasy men jynystyq tobyna qaraı vedomost jasap ne qajet? Bárine qoıylatyn reaksııa-komplementti baılanystyrý reaksııasy men rozbengal synamasy. Anaý saýlyq, mynaý qoshqar, mynaý toqty, eshki, laq eken dep basqa reaksııa qoıylmaıdy, árqaısysyna ártúrli dıagnostıkýmdar dozasy joq, bári birdeı, tek iri qara men múıizdi usaq maldardyń reaksııaǵa alynatyn qan sary sýlarynyń mólsheri ǵana bólek. Tek qoshqarlardy ınfeksııalyq epıdıdımıtke zertteý úshin bólek vedomost jasasa bolady.
Árıne, zaman talaby aýylsharýashylyq maldarynyń ıdentıfıkasııasyn kirgizdi. Onsyz bolmaıdy. Negizi qalandy. Endi osynyń bárin usaq-túıekke tańa berýdiń qajettiligi qansha? Syrǵa nómirin, jas mólsherin (óte dáldiksiz), jynysyn, mal ıesiniń aty-jónin, vedomostqa engizse, artynan árbir jynys tobynyń jıyn sanyn, vedomostyń aıaǵynda kórsetse jetip jatyr. Al óte dál, jan-jaqty málimetterdi ákimdikte, basqadaı qajettilikterde jınap, jasatsa durys bolar edi, jantalasyp qara jumys jasap, sińbirýge ýaqyt tappaı júrgen dárigerge júktemeı. Tómengi býyn mal dárigerleriniń jumysyn kórgen, bilgen, túsingen kisige ol – aýyr dene jumysy, azdaǵan logıkasy bar qol eńbegi. Ony kompıýterge otyrǵyzyp odan ıntellektýal jasaý múmkin emes. Oǵan onyń qabileti de murshasy da jetpeıdi. Ol oǵan qajet emes.
Alaıda, qatty oqyǵan adamdardyń qııalynan týǵan osy ózgeristerdi kúndelikti jumysqa qaıtkende de engizý jóninde AShM Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń tóraǵasy S. Hasenovtiń ústimizdegi jylǵy 20 aqpandaǵy nusqama haty bar. Onda ol qurastyrylǵan bıologııalyq materıal synamalaryn qabyldaý algorıtmin engizýdi qamtamasyz etińder deıdi.
Ras, algorıtmdegi termochemodan, temperatýralyq rejim, sary sý kóleminiń dáldigin saqtaý degen pýnktteri baıaǵydan bar talaptar. Olar esh burmalaýdy kótermeıdi-aq. Al esh zalaly joq synamalardy órteý jolymen joıý, sonan soń baryp synamalar quıylǵan shprıs probırkany qaıtarý degen nusqaýlar mal dárigerleriniń eren eńbegin taban asty etý, bardy joq qylý bolyp tabylady. Olardyń janaıqaıyn estıtin adam bar ma eken? Taıaýda oblys ákiminiń bir orynbasary: «Bul – mınıstrliktiń talaby, istemeseńder jumystan shyǵyp júre berińder», depti. Mal dárigerleri ashynyp: «Osy qajetsiz dúnıelerdi oılap taýyp otyrǵan shetelden oqyp kelgender, mal dárigerlik jumystyń qyr-syryn, onyń beınetin bilmeıtinder, istelgen isti emes, jazylǵan qaǵazdy baǵalaıtyndar. Ras, olardyń bilimderi mol, jan-jaqty oqyǵan, sheteldiń jetilgen tehnologııasyna qanyq, biraq qazaqtyń mentalıtetine moıynsunbaıtyn, keń dalada qalyptasqan mal baǵý dástúrin túsinbeıtinder», deıdi.
Sheteldiń tehnologııasyn qysqa ýaqyttyń ishinde ómirge, óndiriske engize salý, ásirese, mal sharýashylyǵynda múmkin emes. Asa bilimdi bastyqtardyń istep otyrǵany orystyń uly jazýshysy Aleksandr Grıboedovtyń «Aqyldyń azaby» romanyndaǵy eski men jańanyń jantalasqan jónsiz jaǵalasýy sııaqty kórinedi. Odan da bir danagóıdiń «asyqpaı tezdeteıik» degeni durys pa deımin. Joǵarydaǵy talaptardy alǵashqyda uıymdasqan iri sharýa qojalyqtarynyń maldaryna, otyryqshy mal sharýashylyǵy barlardan bastap engizip, kezeń- kezeńmen damytyp, eń aıaǵy jyl saıyn, tipti, mezgil saıyn eldiń qospa maldarynan quralatyn, birese joǵalyp, birese tabylatyn aýyldaǵy jeke sharýalardyń maldarymen aıaqtasa durys bolar edi. Sodan soń mal aýrýyna qarsy negizgi sharalardy josparlaǵanda Keńes Odaǵy kezindegideı olardy negizinen kóktem jáne kúz mezgilderine qoısa, arasynda degelmıntızasııa, toǵyma sekildi taǵy basqa sharalardy júrgize beredi.
Qazirgi kezde veterınarııalyq ǵylym men tájirıbeniń burynnan qalyptasqan qaǵıdalaryn buzý oryn alyp, bul jaǵdaı barǵan saıyn keń tarap barady. Keı jerlerde iri sharýa qojalyqtary ıeleriniń qarsylyǵynan olardyń maldarynyń arasynan shyqqan aýrýlardy moıyndamaý oryn alýda. Ásirese, brýsellez aýrýymen aýyrǵan maldardy olardyń qojaıyndarynyń kelispeı joǵary oryndarǵa shaǵymdanýy saldarynan ol maldardy brýsellezge qaıta tekserýge, sóıtip brýsellez joq, nemese mardymsyz kúdikti ǵana jaǵdaı bar dep, bardy joqqa shyǵaryp jalǵan nátıje alý bar. Nemese maly buryn brýsellez vaksınasyna otyrǵyzylǵan eken, sol sebepti brýsellezge oń nátıje beripti degen qorytyndy alady. Taıtalasqan tekserýge keıde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary aralasady.
Biz biletin, júzdegen jyldan kele jatqan ǵylymı negiz ben tııanaqty tájirıbe boıynsha brýsellezge bir ret bolsa da oń nátıje bergen mal ekinshi qaıta tekserilmeýi kerek. О́ıtkeni, ekinshi ret teksergende qan synamasynda oń reaksııa júrmeı qalýy ábden múmkin, ol – tańdanarlyq jaı emes. Oǵan aýa raıy, mal boıyndaǵy ımmýndyq jaǵdaı, t.b. kóptegen faktorlar áser etedi. Onymen qabat qazir maldy keıbir antıbıotıktermen egip tastasa, aýrý joıylýy nemese álsireýi múmkin. Sondyqtan da baıaǵydan beri bul joly oń nátıje bermese, kelesi joly beredi dep, brýsellezge óte jıi tekserý jolǵa qoıylǵan. Ol merzim múıizdi usaq mal úshin 15-20 kún, iri qara úshin 20-30 kún bolyp belgilengen. Sondyqtan da mal dárigerlik zerthana shyǵarǵan nátıjelerge eshqandaı kúmán týdyrmaý kerek. Meniń qyryq jyldyq tájirıbemde zerthana qyzmetkerleriniń óz isterine nemquraıly qarap, onyń nátıjesin bireýdiń múddesine qaraı burý degen oılaryna kelmeıtini, ondaı nıetteriniń joq ekendigine ábden kózim jetken. Olar óz isteriniń adal da, naq bolýyna tyrysady, basqalardyń aralasýynan qyzǵyshtaı qorǵaıdy. Jalpy, mal dárigerlik mamandyqty tańdaıtyn, ómir jolyn soǵan arnaıtyn jandar qoǵamda óte sırek. Olardyń kópshiligi óz isiniń naǵyz fanattary. Sondyqtan bıylǵy jyly qolaısyz pýnktterden, saý degen jerlerden oń nátıje bergen qan synamalarynyń naqtylyǵyna kóz jetkizemiz dep olardy da oblystyq jáne óńirlik laboratorııalarǵa qaıta tekserýge jiberip jatqandary múlde durys emes. Ol sharalar tek ýaqytty alady jáne qosymsha shyǵyn shyǵarýdy qajet etedi. Máselen, Semeıdiń óńirlik zerthanasyna Maqanshynyń qolaısyz pýnktterinen qan jetkizý 700-750 shaqyrym jol júrýdi qajet etedi. Qazir memleket boıynsha únemge kóship jatqanda biz nege jónsiz ysyrapqa baramyz?! Qannyń nátıjesi bekip kelgenshe aýrý maldyń kózi ýaqytynda joıylmaı aýrýdy odan ári taratýǵa sebepshi bolady.
Aýyl sharýashylyǵyna, ásirese, veterınarııadaǵy jańa reformalardy, kóp qujat-qaǵazdardy kirgizip, artyq jumys istetip otyrǵan adamdardyń deni arnaıy veterınarııalyq bilimderi joq, mal dárigeri bolyp jumys istep jan qınamaǵandar. Olardyń engizgen jańalyqtaryn, reformalaryn tómende júrgen mamandar qulyqsyz moıyndap, keıistikpen atqarady. Sol sebepti olardyń keıbir shyn mánindegi baǵaly bastamalary da qoldaý tappaı obal bolýy múmkin. Olaı bolmaýy úshin joǵarǵy basshylyqta arnaıy mal dárigerlik bilimi, jumys tájirıbesi bar mamandar júrýi qajet.
Al qazir osy istiń kósh basynda turǵandar vıse-mınıstr Gýlmıra Isaeva, Respýblıkalyq zerthananyń bas dırektory Aıgúl Ahmetjanova et pen súttiń, maı men qurttyń, teri-tersektiń, jún-qylshyqtyń, qyl-qybyrdyń tehnologııasyn oqyǵan mamandar. Bul basshylar elimizdiń ár jerinde salynyp bitpeı jatqan nysandar qurylysyn nege qadaǵalamaıdy?! Bizdiń Maqanshy aýylynda qurylysy bastalǵanyna 3-4 jyldaı bolǵan jańa mal dárigerlik zerthananyń syrtqy qabyrǵasy turǵyzylyp, tóbesi jabyldy. Qalǵan sharýalary istelmeı tur. Maqanshyǵa zerthana qajet emes edi. Mundaǵy maldárigerlik zerthana ujymy 1988 jyly sılıkat kirpishten salynǵan eki qabatty myqty ǵımaratta jumys istep tur. Soǵan qaramaı, taǵy da jańa zerthana salýǵa ruqsat alǵan. Áıtpese, basqa jerlerde tozyǵy jetken jer úılerde turǵan zerthanalar bar. Osyny kórip janyń aýyrady. Respýblıkalyq zerthananyń basshysy osyǵan nege shara qoldanbaıdy?
Túptep kelgende, joǵarydaǵy máselelerdi qaperge alyp veterınarııa salasyndaǵy ózgeristerdiń qajet jerlerin aıaqasty, túıdek-túıdegimen emes, asyqpaı kezeń-kezeńmen satylap engizý kerek.
Bazarbaı SATAI,
veterınarııa salasynyń ardageri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sońǵy jańalyqtar
Halyq jazýshysy Muhtar Shahanov dúnıeden ótti
Qoǵam • Keshe
Elena Rybakına Shtýtgarttaǵy týrnırde top jardy
Sport • Keshe
Dzıýdoshylar Azııa chempıonatynda kúmis medal jeńip aldy
Sport • Keshe
Kóshpendiler qalashyǵynda 500 túp aǵash egildi
«Taza Qazaqstan» • Keshe
Qazaqstan álemdegi eń baqytty elder reıtınginde 33-orynǵa kóterildi
Qazaqstan • Keshe
Astanada qaı kósheler jabyq tur?
Elorda • Keshe
Pavlodardaǵy «Qazavıaqutqarý» avıasııalyq bazasy tolyq jańartyldy
Aımaqtar • Keshe
Solnechnyı kentinde jańa órt sóndirý beketi ashyldy
Aımaqtar • Keshe
«Taza Qazaqstan»: Almatyda 550-den astam adam senbilikke shyqty
«Taza Qazaqstan» • Keshe
О́skemende esirtki taratýmen aınalysqan 30 jastaǵy er adam ustaldy
Aımaqtar • Keshe
