Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen jer reformasy boıynsha májilis Jetisý jerinde jalǵasty. Oǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov, «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed, Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov jáne memlekettik organdar men saıası partııalardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń ókilderi, sondaı-aq fermerler men zańgerler, ekonomıster qatysty. Jıyn bastalmaı turyp qonaqtar Talǵar aýdany, Arqabaı aýylyndaǵy «Baıserke Agro» ǵylymı-óndiristik ortalyǵyn aralady. Asyl tuqymdy maldar men júgeri, bıdaı, astyq, maıburshaq, suly sekildi sortty daqyldardy da ósiretin osy aýyl sharýashylyǵy qurylymynyń jumysyna kóńilderi toldy. Sonymen, óńir halqy kópten kútken aıtýly jıynnyń kún tártibine qoıylǵan basty másele – jerdi satý, jalǵa berý, basqa da osyǵan qatysty máseleler boıynsha halyqtyń oı, pikir, usynystaryn bilý boldy.
«Basy ashyq másele – jer sheteldikterge satylmaıdy. Jerdi jalǵa berýge halyq qarsy emes. Tek merzimin belgileý kerek. Ekinshiden, shekara mańyndaǵy jerdi jalǵa berý máselesine kelsek, osyǵan deıingi zańnamada shekaradan 3-5 shaqyrym qashyqtyqqa deıingi jerdi jalǵa berýge bolatyny jazylǵan edi. Endi ony 100-200 shaqyrymǵa jetkizý týraly usynystar aıtylýda. Jalpy osy komıssııanyń alǵashqy otyrysynan bastap-aq, arnaıy qurylǵan call-ortalyqqa 9 500 qońyraý kelip túsken. Olardyń 75%-ǵa jýyǵyn qurylys júrgizýge qajetti 10 sotyq jer suraǵandar ótinishi qurady. Almaty oblysynan 500-ge jýyq qońyraý shalynsa, sonyń 1 paıyzdan astamy ǵana Jer kodeksindegi normalarǵa qatysty eken. Bul másele jóninde búgingi otyrysta da mamandar ózindik oılaryn aıtyp, pikirlerin bildirýi kerek. Jaıylymdyq jerdiń aýyl syrtynan kemi 10-20 shaqyrym qashyqtyqtan baryp bastalýy tıis ekeni jóninde usynystar az aıtylǵan joq. Halyqtyń pikirimen sanasa otyryp, kezinde satylyp ketken jaıylymdyq jerdi aýyl turǵyndarynyń múddesi úshin memleket qajettiligine qaıta alýdyń joldaryn qarastyrý kerek shyǵar», dep tóraǵa B.Saǵyntaev ortaq múddeni ońdy oraılastyrýǵa qatysty óz oıyn bildirip ótti.
«Qazaqstanda jalpy jerdiń kólemi 272,5 mln. gektardy quraıdy. Onyń ishinde 24,3 mln. gektary – egistik, 2 mln. 100 myń gektary – shabyndyq, 68,4 mln. gektary – jaıylym. Búgingi kúni 99,5 mln. gektar jer uzaq merzimge jalǵa berilgen. Al zapastaǵy jerdiń kólemi 100,1 mln. gektar bolsa, 83,2 mln. gektar jer – aýyl sharýashylyǵy alqaptary. Bul jerler naryqtyq aınalymǵa áli tolyq tartyla qoıǵan joq. Endi elimizdegi jer reformasynyń tarıhyna toqtalsam, jer sheteldikterge 1990 jyldan bastap jalǵa berilip keledi. 1995-2011 jyldary Qazaqstan azamattaryna jáne sheteldikterge qysqa merzimge – 3 jylǵa, uzaq merzimge 99 jylǵa deıin berildi. 2011 jyly Qazaqstan azamattaryna qysqa merzimge – 5 jylǵa deıin, uzaq merzimge 49 jylǵa deıin jalǵa berý engizildi. Al sheteldikterge jalǵa berý 10 jylǵa deıin dep belgilendi. 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksinde qazaqstandyqtarǵa aýyl sharýashylyǵy jerlerin jekemenshikke alý quqyǵy belgilendi. 2011 jyldan bastap sheteldikter úshin jarǵylyq kapıtalynda úlesi 50 paıyzdan joǵary zańdy tulǵalarǵa 10 jylǵa deıingi merzimge jaldaý quqyǵy belgilenip, talaptar kúsheıtildi. 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap ınvestısııa tartý maqsatynda sheteldikterge jalǵa berý merzimi 25 jylǵa deıin uzartyldy», dedi Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev.
«Almaty oblysynda 22 mln. 358 myń gektar jer bar. Onyń 8 mln. 632 myń gektary aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer bolyp tabylady. Onda 61 myń sharýashylyq qurylymdary jumys júrgizýde. Fermerler úlesindegi 547,6 myń gektar jer – jekemenshik quqyǵyna ıe. Oblysymyzda sheteldik 2 jer paıdalanýshy 6,1 myń gektar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdi ıgerip otyr. Sonyń biri Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy «Al-Sakr» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde 1000 gektar jer bolsa, al Jambyl aýdanyndaǵy «Imperııa Fýd» sharýashylyǵynda 5,1 myń gektar jer bar. Onda 3000 bas mal bordaqylaý alańy salynyp, 8000 tonnalyq et kombınatynyń qurylysy bastaldy. Jobanyń quny – 23 mlrd. teńge, 95 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Taıaýda oblys ákimi bastaǵan top jumys saparymen «Jibek jolyn» jańǵyrtý maqsatynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdanyna baryp keldi. Bul saparda mádenıet, týrızm, ekonomıka, aqparattyq almasý sekildi mádenı sharalardy jaqsartý oılastyryldy. Jer qurylymyna qatysty másele talqylanǵan joq», dep óńirde jer máselesine qatysty aıtyla bastaǵan dálelsiz áńgimeniń aqıqatyn naqtylaǵan Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Serikjan Beskempirov agroóndiristik keshendi damytý úshin kezinde túrli sebeptermen jer paıyn ala almaǵan aýyl eńbekkerlerine tıesili úlesin berý jaıyn basa aıtyp, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdi tıimsiz paıdalanýshylardy tekserýdi kúsheıtý kerektigine toqtaldy. Jetisý jerinde júrgizilgen esepke alý barysynda paıdalanylmaı jatqan jer telimi kóptep ashylyp, birqatary memleket menshigine qaıtaryla bastaǵanyn da jasyrmady. Bul jumysty júrgizý úshin óńirde arnaıy top qurylyp, Jer kodeksine engizilgen ózgeristerdiń máni barlyq aýyldyq okrýgter turǵyndaryna túsindirilip jatqanyn da aıtyp ótti.
Otyrysqa qatysyp, pikir bildirgenderdiń birqatary jerdi sheteldikterge jalǵa berýge qarsy ekendikterin aıtsa, zańnama sheńberinde ilkimdi áreket etip, iskerlikterin tanytyp júrgen sharýalar jaǵy kerisinshe qoldap sóıledi. Olar birneshe jyldan beri sheteldiktermen kelisim jasap, birlesip jumys istep júrgendikten sheteldikter tek qana ózderiniń tehnologııasymen kelip, birlese tapqan taza paıdanyń 49 paıyzyn ǵana alyp kete alatynyn, al ózderimen birge ákelgen tehnıkasy da, tehnologııasy da osy sharýashylyqtarda qalatynyn dáleldep, osyǵan mysaldar keltirdi.
«Byltyr ıtalııalyq bir agronommen kelisip, bıyl birlesip jumys isteýdi bastadyq. Topyraqtyń qunarlylyǵyn, ónim ótkizý naryǵyn zerttep, jospar jasadyq. 1300 gektar jerge jańa tehnologııamen júgeri ektik. Jerdi ıgerý tehnologııasyn meńgerý úshin, eń aldymen, mamandardy ákelý qajettigi de kelisildi. Jer ıesi retinde men sheteldikterge shart qoıǵandyqtan, olar bizben birlese eńbek etip, tapqan taza paıdanyń 49 paıyzyn ǵana alady. Jer telimi týraly talas joq. Al ortaq qarajatqa satyp alǵan tehnıka tolyǵymen bizde qalady», dedi fermer Asqar Súleımenov.
Aýylda mal baǵyp, túrli daqyldar ósirip júrgen sharýalardyń aldy shetelderge baryp, tájirıbe almasa bastaǵan. Olardyń órkenıetti elderden kórip, kókeıge túıgenderin qazaq jerinde júzege asyrýǵa talpynýlary qýantady. Jerdi paıdalaný barysynda sheteldikterge jalǵa berýden olar qoryqpaıdy, qaıta qýanady. О́ıtkeni, sheteldik mamandarmen birge qarajat, jańa tehnologııa keledi. Sóıtip, tabys kózi ashylǵan soń qarapaıym halyqtyń turmysy túzeledi. Sonymen qatar, túrli joldarmen shetelderge baryp kelgen osyndaı azamattar óz sózderinde birinshi kezekte qaýipsizdik sharasyn oılastyryp, sheteldikter kelip, jerdi jalǵa alyp jatsa, olardyń jer qunaryn joıatyn daqyl sortyn ekpeýin talap etý qajettigin aıtty. Sóıleýshiler arasynan qazaqstandyqtardyń ózderine jerdi satýǵa úzildi-kesildi qarsy bolyp otyrǵan azamattardyń da bar ekendigi baıqaldy.
Negizinen, qant qyzylshasyn, júgeri daqylyn ósiretin sharýalar paıdalanatyn jerdi 49 jylǵa jalǵa berýdi surady. Sebebi, qol kúshin kóp qajet etetin bul daqyldy óndiretin alqaptar kóp kútimdi, jylma jyl tyńaıtyp otyrýdy qajet etedi. Sondyqtan, tek aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn qarjylandyratyn bank ashý qajettiligi týyndap otyr. Uzaq merzimge paıyzy tómen nesıe alý úshin kepildikke jekeshelendirilgendigin rastaıtyn memlekettik aktisi bar jer qoıylýy tıis. Sonda sabaqty ıne sátimen jalǵasyp, ónim berekeliligimen nesıe paıyzy jabylyp otyratyny anyq.
Osy otyrysta kóterilgen usynystyń biri múmkindigi bar azamattardyń birneshe oblystan birneshe jer telimin satyp alýyna shekteý qoıý qajettigi boldy. Aldymen sharýa tıimdi jumys isteıtinin dáleldeýi tıis, sodan keıin ǵana oǵan ekinshi, úshinshi jerdi satyp alýǵa múmkindik berý kerek. О́ıtkeni, shuraıly jerdi ıelengenimen, paıdalana almaı bos tastap qoıatyndar az emes. Al maly ósken ekinshi bir adamnyń jaıylymy bolmaı qysylyp jatady. Jerge zárý osyndaı adamdarǵa múmkindik berý úshin jaıylymdyq jerdi memleket tolyǵymen baqylaýǵa alýy qajettigin, eger fermerler birigip, bir-birine kómektespeıtin bolsa, olarǵa jerdi berýge bolmaıtynyn, jerdi turaqty jumys isteıtin jaqsy mamandarǵa tapsyrý qajettigin ashyna jetkizgen sharýalarǵa qarsy ýáj aıtýshylar da boldy. Olar sheteldikterdiń qoldaýymen júzdegen gektar jerdi durys paıdalanyp júrgendikten «sheteldikterge jerdi sataıyn dep otyrǵan joqpyz, olardyń tehnologııasyn, tájirıbesi men bilimin paıdalaný úshin shaqyryp jatyrmyz. Eger birlesip jumys isteıtin bolsaq, aýyl sharýashylyǵy órkendeıdi», degen toqtamdaryn bildirdi. Máselen, sharýa qojalyǵynyń ıesi Sovetbek Erkinbaıuly jerdi óz azamattarymyzǵa satýǵa da, uzaq merzimge jalǵa berýge de bolatyndyǵyn aıtty. Ol sheteldikterge jalǵa berýden qorqatyn eshteńe joq dep esepteıdi. Sondaı-aq, Ryskeldi Ahmedchanov, Tańathan Núsipov, Janat Isaǵulov, Qydyrjan Baıbaýlov sekildi sharýalar «Shet memleketterden keletin azamattarǵa jer satylmaıtyny, tek jalǵa beriletindigi aıtyldy. Jalǵa berýden biz nege qorqamyz? Biz toqymdaı jerde otyrǵan joqpyz. Qazaqstannyń keń-baıtaq jeri ıgerilmeı jatyr ǵoı. Sol jerdi ıgerýge qatyssa, ınvestısııasyn ákelip, ǵylymı negizdegi jetistikterimen óz úlesin qosatyn bolsa, biz nege qorqýymyz kerek. Bizdińshe, jalǵa berý qajet, biraq ol memlekettiń baqylaýynda bolýy tıis. Ekinshiden, sheteldikter bizdiń jerge kelip, jumys istegen ýaqytta artynan topyrlatyp, óziniń azamattaryn ákelmeı, bizdiń jergilikti turǵyndarǵa jumys berip, oqytyp, úıretip, olardyń jerge ıe bolyp qalýyna úles qossa jaqsy», degen pikirdi de ashyq aıta bildi. Jerdi durys paıdalana bilý úshin sý júıesin retke keltirý sekildi ózekti máselelerdi keshegi kúni túrli sharýashylyqtardy basqarǵan zııaly qaýym ókilderi jan-jaqty dálelderin tizbeleı otyryp jetkizdi.
Pikirsaıys alańynda eshkimge shekteý qoıylǵan joq. 5 saǵattan astam ýaqytta 73 adam túrli máseleler boıynsha oılaryn ortaǵa saldy. Saralap saraptasaq, olardyń basym bóligi jeke máselelerin aıtýmen shekteldi. Kún tártibine qoıylǵan qaı jerdi qalaı jalǵa berý máselesi ysyryla berdi. Birer spıkerler áýelgi sózin jerge qatystyra bastap alyp, odan ári bılik tarapynan ádiletsizdik jasaldy dep jazylǵan aryzdarǵa turǵyndar qolyn jınap, ortaǵa salǵanymen, túbinde jeke múddeleri kórinip turdy.
Jarııalylyqtyń jarqyn kórinisin anyq kórsetip ári taqyryp aıasynan aýytqýǵa jol bermeı, mádenıettilik tanyta bilgen tóraǵa jıyn ortasynda jer daýyna qatysty «Tabys Agro-2014» JShS tarapynan kóterilgen máselege jıyn sońynda Talǵar aýdanynyń ákimi Raıhan Sadyqovany ornynan turǵyzdy. Ákim qoıylǵan saýalǵa baılanysty bylaı dedi: «Tabys Agro-2014» JShS-ine Jer kodeksiniń 48-babynyń talaptary saqtalmaı aýdandyq bosalqy jerden 350 gektar jer telimin taýarly aýyl sharýshylyǵyn júrgizý úshin ýaqytsha óteýli quqyǵymen jalǵa berilgeni anyqtalyp, «Qazaqstan Respýblıkasynda jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zańnyń 37-babyn basshylyqqa ala otyryp, zańsyz paıdalanylǵan jer telimi memleket menshigine qaıtarylyp alyndy. Al atalǵan zańdy tulǵaǵa talapqa saı jer telimi qarastyrylýda. Bul iske jaýapty tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartylyp, is sotqa túsirildi», dedi.
Jer kodeksinen bastaý alyp, ómirlik qajettilikterge qatysty el tilegi jıynǵa qatysýshylar tarapynan ótkir qoıylǵanymen, sabyrlylyq saqtaldy. Salalyq mamandar óz oılaryn jikteı, tereńdete ortaǵa salyp, baısaldy jaýaptar aldy.
«Agrarlyq ǵylym – aýyl sharýashylyǵy salasynyń irgetasy bolyp tabylady. Ashyq aıtatyn bolsaq, bizde bul irgetas áli de berik qalyptasa qoıǵan joq. Úzdik ǵalymdarymyz jumys istep jatyr. Alaıda, olar az. Bir mysal keltirsem, Eýropanyń ortasynda ornalasqan Gollandııa degen memlekettiń jeri 41 myń sharshy shaqyrym ǵana eken. Bul – bizdiń Almaty oblysy jeriniń besten bir bóligi. Biraq Gollandııa jylyna 50 mlrd. AQSh dollaryna aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaıdy. Al biz búkil Qazaqstan bolyp 5 mlrd. dollardyń ónimin shyǵaramyz. Mine, bizdiń áleýetimiz osyndaı. Gollandııanyń mınıstrlik basshylarynan munyń syryn suraǵanymda: «Bizdiń bir-aq qupııamyz bar, bizde agrarlyq ǵylym jaqsy damyǵan», dep jaýap berdi olar. Sondyqtan, biz agrarlyq ǵylymdy qolǵa alýymyz kerek», dedi osy komıssııa múshesi, belgili ǵalym Aqylbek Kúrishbaev.
О́z kezeginde Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov el múddesi úshin ózekti másele bolyp sanalatyn jer reformasyn talqylaýǵa kelgen komıssııa múshelerine alǵysyn bildire otyryp, «Búginde agrarly oblysymyzda kásipkerlik damyp, byltyr 22 myń jumys orny ashyldy. Nátıjesinde respýblıka boıynsha óndiriletin ónimniń 16 paıyzy óndirildi. Elbasy tapsyrmasymen, Úkimettiń qoldaýymen sýbsıdııa retinde aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýge 22 mlrd. teńge qarajat bólingeni taǵy bar. Mundaı qamqorlyq joǵaryda mysalǵa keltirilgen Gollandııada da kórsetilmeıdi. Júz myńnan astam halyqty aýyl sharýashylyǵy ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindigimiz mol», dep qysqasha habarlama jasady.
B.Saǵyntaev óz sózinde, búgingi kúnge deıin jáne osy jıyn barysynda da eshkim jerdi Qazaqstan azamattaryna uzaq merzimge jalǵa berýge qarsy pikir bildirmegendigin, sondyqtan osy máseleni usynys retinde Parlamentke berýge bolatynyn basa aıtty.
«Komıssııa toptary jumysyn shıratyńqyraý kerek. О́ıtkeni, qazir bastapqy qarqyn sál báseńdep otyrǵanyn kórip otyrmyz. Osy kezge deıin aıtylǵandardy taldap, júıelep, naqty usynystardy komıssııa otyrysyna shyǵaryp otyrsa, talqylaýǵa da, ári qaraı jyljýǵa da jeńil bolar edi», – dedi Asqar Myrzahmetov.
Taǵy bir aıta ketetin másele, osy otyrystyń barysynda Almaty oblysyndaǵy barlyq aýdandar osy otyrysqa selektorlyq baılanysqa shyǵyp, ondaǵy Qoǵamdyq keńes músheleri de jerdi satý nemese jalǵa berýge qatysty óz pikirlerin bildirdi.
Jalpy alǵanda barlyq aýdandar jerdi 49 jylǵa jalǵa berýdi qalpynda qaldyrýdy qoldady. Eki aýdannyń ókili jerdi jekege de berýge bolatynyn, ózgeleri jerdi sheteldikterge jalǵa berýge qarsy ekenderin aıtty.
Jıyn barysynda kóterilgen máselege jer reformasy jónindegi komıssııa músheleri Kenjeǵalı Saǵadıev, Ǵanı Qalıev, Orazaly Sábden, Vladıslav Kosarev, Serik Sultanǵalı, Ádilet mınıstriniń orynbasary Záýresh Baımoldına, sondaı-aq tanymal ekonomıster men zańgerler, qoǵam qaıratkerleri óz kózqarastaryn jetkizdi. Sonymen qatar, zııaly qaýym tarapynan turǵyndarmen kezdesý barysynda reglamenttiń saqtalýy, ýaqytty únemdi paıdalana otyryp, halyqtyń tosyp otyrǵan negizgi máselesine núkte qoıý kerektigi eskertildi. Ákimderdiń jylyna bir ret el aldynda esep berýmen ǵana shektelmeı, sózderine jan bitirýi kerektigi de salıqaly oımen jetkizildi. Endi komıssııa toptarynyń otyrystary eki aptada bir ret ótkizilip, tek taqyryp aıasynda másele qaraý qajettiligine de toqtaldy olar. Sondaı-aq, qordalanǵan máselelerdi retimen túıindep, sheship otyrý úshin Elbasy janynan qoǵamdyq palata qurý qajettigi jóninde usynys ta aıtyldy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirip, óńdeý úshin arnaıy Agrarlyq bank qurý týraly fermerler usynys túsirdi. Sarapshylar jer máselesin durys, tıimdi sheshý úshin sýbsıdııa men aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn bólip, mamandar daıyndaý kerektigin aıtty. Negizi otandyq agroóndiristik keshendi damytýdyń basty tetigi bılik pen qoǵamdy jáne bıznes qurylymyn biriktirý boıynsha úlken jumys júrgizý kerektigi de naqty dáleldermen aıtylyp ótti.
Jer reformasy jónindegi komıssııanyń keshegi besinshi otyrysyna Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev sońǵy ret tóraǵalyq etti. Al kelesi jıynnan bastap komıssııaǵa Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov tóraǵalyq etetin bolady.
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Talǵar aýdany
