«Meıirim men yqylas kúnde qajet qasıetter»

Kitap kóp demeıik. Múmkin bolsa sol kitapty jas urpaqqa oqyp ósýdi úıreteıik. Sonaý sekseninshi jyldary áıgili Baýyrjan batyr jaıly «Shýaqty kúnder» atty kitap jaryq­qa shyqty. Pyshaqtyń qy­ryndaı ǵana kitapty qoldan-qolǵa júgirtip, el talasyp oqydy. Oqyǵannyń kózi ashylyp, jan dúnıesi qaıta oıanǵandaı boldy. Qyzdaryn uzatqandar jasaýyna berdi. Kelini barlar syılyqqa berdi. Qyz ósirip otyrǵandar úıinde qurmettep ustap, tárbıe qu­ra­lyna aınaldyrdy. Jurtty dúr sil­kindirgen ol kitapty kim jazdy?! Ol kitapty aty álemge áıgili klassık jazýshy jazbady. Ol kitapty kóp jasaǵan qarııa jazbady. Ol kitapty shetelderdegideı adamnyń jan dúnıesin zertteıtin psıholog maman jazbady. Ony kópti kórgen kelin, ult­  ardaqtysynyń kelini jaz­ǵan bolatyn. Sodan otyz jyl ótkende el eleń­degen taǵy bir kitap dúnıege keldi. Ony da jurt talasyp oqyp, qyzdaryn uzatqandar jasaýyna berip, úılerinde bala tárbıesine kór­nekti qural etip ustap jatty. «Ur­paǵyma hat» degen bul áke ósıeti – hat úlgisinde shyǵarmany otyz bes jyl adam janynyń arasha­shy­sy bolǵan hırýrg, kópti kór­gen aza­mat Amantaı Birtanov jazǵan edi. Endi el súısinip oqyǵan sol eki kitaptyń jalǵasyndaı bolyp, úlkenge ótkendi eske salar, jastarǵa ónege bolar taǵy bir kitap kórdim. Ol – «Oı ıirimderi» dep atalady eken. Avtory – Elbasyna serik, demeý bolǵan, Táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldary elimiz­ge jebeý­shi bola bilgen, búginde Parlament Máji­­lisiniń depýtaty Serik Úmbetov. Kitapty shyǵarǵan «Arda» bas­pasy. Jıyrma baspatabaq kólemi shaǵyn ǵana, qaltańa salyp kez kelgen jerde oqı berýge óte yńǵaıly. Al ishindegi búgingi jáne keleshek urpaqqa baǵdarsham bolarlyqtaı oı-tolǵamdary qan­daı. Qazaq qoǵamynyń ja­han­danýdyń ıleýinde ketpeı, dástúr-saltymyzdy, qazaqı qal­py­myzdy saqtaýǵa, kisilik pen kishi­likten, ulttyq bolmys, rýhanı q­asıetterden ajyrap qalmaýǵa úndeıdi. Keshe men búginniń arajigin ajyratyp berýge umtylady. «Kesheginiń bári ǵıbrat nemese túkke alǵysyz edi dep te kesip-piship aıta almaısyz. Qazir bizde keshegi keńestik júıe qundy­lyq­tarynyń kóbisin joqqa shyǵa­ratyn úrdis qalyptasty. Onyń qanshalyqty paıdaly tustary bolǵanyn paıymdaǵysy kelmeı­tinderdiń qatary kóbeıdi. Jańa­lyq – sanadan kómeskilene basta­ǵan burynǵynyń bir kórinisi. О́ıtkeni, qoǵamdyq qurylymnyń qalyptasý zańdylyǵy boıynsha eshnárse óz betinshe ózgere salmaıdy. Búgingi kúni siz ben biz júıtkip júrgen dańǵyl joldyń bári kezinde súrleý, soqpaq bolǵan. Ol kele-kele tegistelgen, júre-júre keńeıgen. Qazaq Eli qazirgi kezde «Máń­gilik El» baǵytyndaǵy nurly joldy tańdap, óz baǵytyn aıqyndady. Elbasynyń syndarly saıasaty týǵan halqyn jańa asýlarǵa jigerlendirip keledi. Táýelsiz eldiń erteńi nurly ekenin ýaqyt kórsetti. Barsha qazaqstandyqtar judyryqtaı jumylatyn kemel keleshek úshin ter tógetin kez bul. Osyny umytpaý kerek», – deıdi qoǵam jáne memleket qaıratkeri. «Oı ıirimderi» alty taraýdan turady. «Aınalǵan dańqy dastanǵa», «Shyńyraýdan shyqqan sóz», «Qazaqtyń jany – ana til», «Sońynda óshpes izi bar», «О́mirdiń ózi ónege», «Tirshiliktiń tiregi – adamgershilik», – degen ataýlardyń ózi-aq ishindegi áńgimeniń mazmunyn ashyp tur. Osy kitaptyń ózegindeı bolyp turǵan bir paıym bar. Ol – «О́zgermeıtin qundylyqtar», – dep atalady. «Adamı qundylyqtar ońaı ózgere salatyn dúnıe emes. Al adamı qundylyqtar – meıirim, mahabbat, ádilet, adaldyq, qanaǵat, ýáde ózgerse ne bolady? Oılap kórińizshi, aınalamyzdy qara túnek baspaı ma?! Sondyqtan, qaı qoǵamnyń bolsyn eń basty maqsaty, osynaý altynǵa satyp ala almaıtyn adamı qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, ony múmkindiginshe baıytý bolyp kelgen. Aldaǵy kezde de solaı bola beredi», – dep senimdi aıtqan avtor: «Keıbir adamdardyń óz pıǵyl-yndyny ózgergen shyǵar, al adamı qundylyqtar ózgermeıdi. Ony pende balasy ońaıshylyqpen ózgerte almaıdy, Ras, oǵan kez kelgenniń qoly jete bermeıtini ókinishti. «О́zgerip ketti», – deı­tinder de sol qoly jetpeı júr­gender-aý dep paıymdaımyn», – deıdi. «Oı ıirimderinde» basty ustanǵan baǵyt – adamgershilik, urpaqqa úlgi-ónege joldaryn aıta otyrý sııaqty. Oqyǵan adam keregin alady, oı túıindep júreginiń sandyǵyna salady. «Jaınaǵan myna dúnıedegi pendeniń adamı kelbeti, minezi, maqsat-múddesi bar. Qadir-qasıet, abyroı degen alǵysharttar da aldan shyǵady. Myna tirshilik bolǵan soń san túrli qıyndyqtar aldan shyǵady. Adamnyń peıil-nıeti de ala-qula. Sonyń bárin judyryqtaı júrek súzgiden ótkizedi. Ońaı ma, qıyn ba?!», degen Serik Ábikenuly osy tusta adamǵa meıirim kerek ekendigin basa eske salady. «Imanı qasıetterdi boıy­myzǵa jınaqtap, perishte kóńil­degi balalardyń da sanasyn taza meıirimge bólesek, qane. Sonda olar qatygezdikten alys bolar ma edi. Demek, erekshe meıirim men yqylas bizge kún saıyn qajet qasıetter. Meıirim ıirimine shomylyp, bir-birimizdiń kóńilimizdi kótergennen artyq ne bar myna beımaza tirlikte», – dep tolǵaıdy. Kitapty oqyp otyryp, esime ata-anamnyń sheksiz meıirimi túsip júregim eljirep ketti. Shir­kin, adamdar bir-birine shyn yqylasymen, meıirimmen qarasa, bizge jetpeı jatatyn ne bar edi? «Oı ıirimderi» halqymyzdyń tanym-túsiniginde qalyptasqan Ana men jarǵa, qyz balaǵa degen aıryqsha qurmetke de aıryqsha toqtalǵan. «Qyz – halyqtyń ary men namysy. Halyq ǵasyrlar kóshinde qandaı qıyn synaqtarǵa tap kelse de, qyzdyń aryn bárinen joǵary qoıǵany tegin deısiz be?! Ar-namysyn, urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligin saqtamaǵan adamzat ókiliniń esh jerde, eshqashan barqadar tappaıtynyn abyz tarıh san ret dáleldegen. Sondyqtan, búgingi jahandaný tusynda ózge­lermen terezesi teń el bolamyz desek, keler kúnnen qandaı da ózindik úles dámeter bolsaq, osy máseleni eń aldymen oılaýǵa mindettimiz», – deıdi avtor. «Qyzǵa degen qapysyz qurmetti qaıta oraltýǵa tıispiz», – degen Elbasy sózin eske sala otyryp, tárbıe-tálimi ata dástúrine saı qalyptasqan, densaýlyǵy men qajyr-qaıraty kemeldengen, bilim-biligi zamanyna laıyq jan-jaqty jetilgen qyz kez kelgen ulttyń, memlekettiń bolashaǵyn nurlandyratynyn basa aıtady. «Ýaqyttyń qustaı zýlaǵan myna zamanynda jahandaný tegeý­rinine tótep berý úshin ár qazaq­tyń boıynda jan-dúnıe tazalyǵy asa qajet. Halyq ózin ózi osylaısha qurmetteýge daǵ­dylanǵanda ǵana elimizdiń tuǵyry bıik bolady», – dep oı tolǵaǵan Serik Ábikenulynyń «Oı ıirim­deriniń» betine ol kisiniń ult­jandy, adamgershil, meıirimdi de qaıy­rymdy bet-beınesi shyǵyp turǵandaı. Sáýle DOSJANOVA, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri