Elimizge qandaı mamandar qajet?

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev­tyń osynaý bir sózi jastar­ǵa naǵyz úlgi-ónege: «Otan­nyń bolashaǵy, memlekettiń kele­shegi jastardyń qolynda, olardyń óristi oıy, órkendi isi, tabandy tirshiligi tek bilimmen ushtasqan biliktiń arqasynda bıik belesterge jetedi». Qazaq halqy «aqyl jastan, asyl tastan» degen. Sonaý ǵasyrdan beri qanshama ýaqyt ótse de, qanshama urpaq aýyssa da halyqtyń jastarǵa degen senimi ózgergen joq. Jastar árkez qoǵamnyń alǵa bastar kúshi retinde tanylǵan. Mamandyq tańdaý – jasóspirim shaqtaǵy eń mańyzdy sheshimderdiń biri. Úlken ómirge endi ǵana aıaq basqan jasóspirim aldynda júz myńdaǵan mamandyqtan ózine laıyqty bireýin tańdaý mindeti turady. Mamandyqtyń jamany joq, biraq munyń kez kelgenine ıkem­dilik, bilim, biliktilik qajet, zor sheberlikti qajet etetin nárse. Byltyr elimizde qanshama jetkin­shek bilim oshaǵyn támamdap, úlken ómirge qanat qaqty. Olardyń basym kópshiligi ulttyq biryńǵaı testileýden joǵary upaı jınap, birazy «Altyn belgige» laıyq ekendikterin dáleldep shyqty. Biraq ta 11 jyl boıy jına­ǵan bilimderin syn saǵatta dáleldeı almaı, opyq jegenderi de bar­shylyq. Jaz saıyn joǵary oqý oryndarynyń aldynda únemi jastar, yǵy-jyǵy halyq. Bireýleri testiń teperishinen ótip, bola­shaǵyna baǵdar bolatyn ma­mandyqty tań­daýǵa kelgen jet­kinshekter. Al birazy qalaǵan mamandyǵyna qujatyn tapsyryp qoıǵanymen, túser-túspesin bilmeı dal bolsa, endi biri áli kúnge deıin qandaı mamandyq tańdaryn bilmeı, ıaǵnı tańdaı almaı júrgender. Sebebi biri UBT-dan jınaǵan balyna qarap jaltaqtasa, biri bólin­gen grant sanyna qarap tosylady. Biraq eshkim de: «Búgingi kúnde qaı mamandyqqa suranys joǵary?», «Qazaqqa myna zamanda qandaı maman­­dyq qajet?» degen suraqtarǵa bas aýyr­typ jatpaıdy. Al ata-ana bolsa «balam, áıteýir oqyp, qolyna dıp­lomyn alsa boldy, ári qaraı kóre jatar­myz» dep oılaıtyny ras. Jastar tańdaýdy durys jasaı ala ma? Mamandyq tańdaý adam taǵdy­rynda kóp nárseni sheshetin­dikten, oǵan atústi qaraýǵa bolmaıdy. Bul jóninde stýdent Asyl Ospanǵalıeva bylaı deıdi: – Aldymen óz qyzyǵýshy­lyǵy­ńyzǵa nazar aýdaryńyz. Nemen aı­na­lysqandy qalar edińiz? Mek­tepte qandaı pánder unady? Bos ýa­qy­tyńyzda nemen aınalysqan­dy jaq­sy kóresiz? Elime, Otanyma adal qyzmet etsem, qoǵamdy órkendetsem degen oılar bolýy kerek. Kóp nárse adamnyń beıimdiligine baılanysty. Biraz ýaqyttardan keıin bul tańdaǵan mamandyǵym tıimdi bola ma? Jáne kóptegen aqparattardy paıdalana otyryp, bolashaq maman­dyǵyńyz týraly málimet jı­naq­taýǵa tyrysyńyz. Tańdaǵan maman­dyǵyńyzdyń ıelerin jumys ústinde kórip, máselen, zaýyttar men túrli kásiporyndardaǵy tehnıkalyq mamandyqtar jaıly áýel bastan tanysa bergen jón. Aınur Bákenova, Besqaraǵaı aýda­nynan kelgen jas: «Men Semeı­degi bıznes kolledjin bitir­gen­min. Mamandyǵym boıynsha jumys taba almadym. Qazir otbasyly bolǵan­dyqtan, dúkende satýshy bolyp istep jatyrmyn. Áıteýir balalarymnyń qarny toq, osy kúnime de razymyn». Narbek Ápsámetov, Borodýlıha aýdany­nyń turǵyny: «Men jastaıymnan sportqa jaqyn edim. Biraq ata-anam ekonomıst bol degen soń, olarǵa qarsy kelmeı osy maman­dyqty tańdap oqyp jatyrmyn. Qatelestim be, joq pa ony bolashaq kórsetedi». Naryqtyń talaby men suranysyna  nazar salyńyz Bolashaq mamandyǵyńyzdyń eńbek naryǵynda qanshalyqty baǵalanatynyn bilý de paıdaly. Qarapaıym jol: bos oryndarǵa jarııalanǵan baıqaýlarda, ın­t­er­nettiń eńbekke ornalastyrý saıtyn­da qandaı mamandarǵa su­ra­nys bar ekendigin qarańyz. Ar­na­ıy agenttikter júrgizgen bol­jam­dardyń da mańyzy zor. Osy málimetterdi eskere otyryp, tańdaǵan mamandyǵyńyzǵa qaı joǵary oqý ornynda, qalaı daıarlaıtynyn anyqtańyz. Júsipbek Aımaýytov bylaı degen eken: «Mamandyqtyń jamany joq, biraq munyń kez kelgenine ıkemdilik qajet. Bul – jaı kúneltý, tamaq asyraýdyń joly emes, úlken ónerdi, zor sheberlikti qajet etetin nárse. Kimde-kim ózine bitken yńǵaıyna qaraı óz jolymen qyzmet etse, óz basyna da, áleýmetke de úlken paıda keltirmek. О́z ornynda is­tegen adamnyń jumysy da ónimdi, be­re­keli bolmaq, ár óner, ár qyzmet mem­leketke, áleýmetke qajet». Bir oqý ornyn bitirip alyp, tabaqtaı dıp­lommen jumyssyz otyrý kúıki kórinis. Al búgingi jastardyń deni zańger, ekonomıst, qala berdi, keden­shi bolýdy armandaıdy. Qury­lys­shy, santehnık, tokar bolamyn dep eshqaısysy umtylmaıdy. Shynynda da zańgerler, ekonomıs­ter basqalarǵa qaraǵanda aqshany jaq­sy tabar, biraq barlyǵynyń osy salada joly bolyp ketýi neǵaıbyl. Qandaı mamandyq ıeleri suranysqa ıe? Búginde árkimdi tolǵandyratyn nárse: jastar osy bolashaq maman­dyǵyn durys tańdaı bile me eken? Biraq jastarymyz jaqsy maman ıesi bolsam dep oılaı bermeıdi. Kóbinese dıplom alyp shyqsam boldy deıdi. Bul rette mamandyqqa degen súıispenshilik pen yqylas aıdalada qalyp turǵany ras. Qazaqstandyqtar úshin eń qajetti mamandyqtardyń qatarynda energetık, qurylysshy, geolog, radıotehnık, ınjener, munaı men gaz, ken isi syndy mamandyqtar atalyp júr. Maman ıeleri ǵana emes, bilikti mamandar kerek. Olar jas­tardy oqytyp-jetektep áketýi qajet. Elimizde Indýstrııalyq-ın­no­­vasııalyq damý baǵdarlamasy qolǵa alynǵaly tehnıka mamandaryna degen zárýlik baıqalady. – Qaı kezde bolsa da, aýyl sharýa­­shy­­ly­ǵynyń mamandary asa qajet, – deıdi semeılik ǵalym-pro­fessor, «Radıo­ekologııalyq zert­teý­ler ǵylymı ortalyǵynyń» jetek­shisi Serǵazy Dúısembaev. – Mal dári­gerlerin, agronomdar­dy kóbirek daıarlaý kerek. Máselen, zoo­­teh­nık, vettehnık, saýynshy, jyl­­­­qy­shy – bulardyń barlyǵy da qazaq­­­qa kerek mamandyq», – deıdi ol. «Ásempaz bolma ár nege, О́nerpaz bolsań, arqalan. Sen de bir kirpish dúnıege, Ketigin tap ta, bar qalan», – dep uly Abaı aıtqandaı, adamnyń ómirden óz ornyn taýyp, qoǵamǵa eńbek sińirýi basty másele. Qurylysshy Beket Máketov ózindik ómir tájirıbesin ortaǵa sala kele bylaı deıdi: «Bul kúnderi elimizde tehnıkalyq jáne kásiptik bilimi bar mamandarǵa sura­nys joǵary. Ásirese, santehnık, elektrık, dánekerleýshi, mehanık, aǵash ustasy, slesar, tokar mamandary tapshy. Munyń sebebi mektep bitirgen oqýshylar­dyń kóbi kásiptik oqý oryndaryna barǵy­lary kelmeıdi, mensinińkiremeıdi. Sebebi, qurylysta jumys aýyr, aqshasy kóp emes. Qurylys salasynda jumys atqaryp júr­genime otyz jyldan asty. Birge jumys isteıtinderdiń kóbi, eń jas degeni 40-45 jas shamasynda. Bizdiń de zeınetke shyǵatyn ýaqytymyz keler, sonda biz atqarǵan jumysty jalǵastyratyn bilikti maman kerek emes pe? Al matematıka muǵalimi Erken Ábdi­razaqov bylaı deıdi: «Men mektepte oqyp júrgende muǵalimder kóbine er adamdar edi, endi mine, ustazdar qaýymy óńkeı áıel adamdar. Keıde kelgen jas ustazdardyń balamen jumys jasaýǵa tájirıbesi jetpeı jatady. Jumys isteýge ıkemderi joq, óz mamandyqtaryn tolyq ıgermegen. Sondyqtan da, muǵalim mamandyǵyna er balalar kóbirek tartylsa degen oıymyz bar. Jáne jastar ókinbes úshin, oqýshylarǵa mamandyq tańdaýda durys baǵyt-baǵdar beretin is-sharalar jıi ótip tursa eken. Mektep qabyrǵasynda bolashaq mamandyq tańdaýǵa qatysty júrgiziletin kási­bı baǵyt-baǵdar berý is-shara­lary ótkizilgeni durys. Zaman talabyna saı ómir súrý kerek, soǵan saı jańa mamandyqtar qajet. Qazir­gi ýaqytta jastardan shetel tilin bilý, kompıýterdi joǵary deńgeıde qoldanyp, onyń ártúrli baǵdarlamalaryn ıgerý talap etilip otyr. Nanotehnologııa damysa, ony­men birge hımııa­lyq bıologııa, bıotehnologııa óris alady. О́ıtkeni, olar bir-biri­men tyǵyz baılanysty. Árbir mem­leket­tiń keleshegi eń aldymen mek­tep qabyrǵasynda qalanyp, shyń­dalatyny ras. Sondyqtan da, eli­mizdegi mektepterimiz ben teh­nı­ka­lyq jáne kásibı bilim berý men mektepke deıingi bilim berý uıym­darynda bilim berý qyzmetiniń sapasyn arttyrý, júıeli problemalardy aıqyndaý, ony sheshýdiń tıimdi joldary sekildi máseleler árqashan da ózekti. Táýelsiz Qazaqstannyń otandyq bilim berý júıesiniń basty mindeti – adamı kapıtaldy damytý arqyly Qazaqstannyń álemdegi básekelestigin arttyrý. Sonymen qatar, mamandyqtardy daıarlaýda kolledjder, joǵary oqý oryn­dary naryqtyń, jumys berýshiniń sura­nysyna qarap, birlese jumys isteýi qajettigi de sońǵy kezderi qol­ǵa alyna bastaǵany kóńil qýantady. Raýshan NUǴMANBEKOVA SEMEI