Ekstremızm: sebepter men saldarlar

Eldi qorqytyp bıleme,  oqytyp bıle.

Áıteke bı

Búgingi ǵylymı aınalym men saıa­satta ekstremızmniń sebepterine baılanysty eki baǵyttaǵy paıym basymdyqqa ıe. Eń aldymen bizde jıi qoldany­latyn jáne ıslamǵa, basqa din­der­ge kóleńke túsiretin «dinı ekst­remızm» termıni týraly. Búgin ádebıette «zorlyqshyl ekstremızm» termınin qoldanǵandy jón kóredi. Al «ıslamdyq ekstre­mızm» termıni tek reseılik jáne qazaq­standyq avtorlardyń oqý­lyqtary men oqý quraldarynda saq­ta­lyp, birte-birte kúndelikti qol­da­nys aıasynan yǵystyrylý ústinde. Birinshi baǵyttaǵy ǵalymdar zorlyq­shyl ekstremızmdi týynda­tatyn túbegeıli sebepter bar dep sanaıdy. Ekstremızmniń mun­daı sebepteri sanatyna ártúrli din­der ókilderiniń mádenıet, til, eńbekke ornalasý, qyzmet etý, eńbekaqy salalaryndaǵy teńsiz­­digi, ustaǵan dinine baılanys­ty saıa­­sı qýda­lanýy jáne taǵy bas­qalar jat­qyzylady. Bul baǵyt­ty «zert­teýshilik baǵyt» dep ataıdy. Ekinshi baǵyt ókilderiniń pikirinshe, ekstremızmniń sebep­terin anyqtaý ony aqtaýmen para-par. Ekstremızmniń eshqan­daı ózin­dik obektıvti sebepteri joq. Ol ekst­remısterdiń, fanatıkterdiń qalyp­ty jaǵdaıdy talqandap, saıası bılikke qol suǵýdy kózdegen zymııan pıǵylynan týyn­daıdy. Bul baǵytty «praktıkalyq baǵyt» dep ataıdy. Birinshisin ǵalymdar jaqtasa, ekinshisin úkimettik uıymdar, polısııa ókilderi, á­s­kerı­ler, qaýipsizdik qurylymdar qyzmetkerleri qol­daı­­dy. Biraq sebeptersiz qaq­ty­ǵys­tar­dyń bolmaıtyny belgili. Bul eki ba­ǵyt bir-birin tolyqtyryp tur. «Arab kóktemi» dep atalǵan arab elderindegi jaǵdaı bizdiń elde bolýy múmkin be?» – degen saýal sońǵy kezde jıi qoıylady. Qazaqstannyń Arab elderi­men syrttaı uqsastyqtary bar. Ekono­­mı­kanyń negizinen shıkizatqa ne­giz­delýi, jumyssyzdyq, ásirese, bilim­di jastar arasyndaǵy jumys­syz­dyq, mo­no­sentrıstik saıası júıe, jemqorlyq, klan­dyq bóliný, aýyldyq jerlerdegi halyq­­­ turmysynyń áli de bolsa tómen­­­digi. Alaıda, Qazaqstan halqy Keńe­s­­ter zamanynyń talaı tar jol, taı­ǵaq keshýinen ótken, partokratııanyń qazaq­­tyń tiline, mádenıetine zor­lyǵyn kór­gen, ótken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyl­­darynyń basynda daǵdarysty bas­tan keshken. Sondyqtan olardyń basym kóp­shiligi qazirgi zamanǵa shúkir­shilik etedi. Halyq­tyń negizgi bóligi­niń basynda baspanasy, ju­mysy bar, ol eldermen salys­tyr­ǵanda bizdiń turmysymyz joǵary. Degenmen, oılandyrmaı qoı­maı­tyn jaǵdaılar bar. Ekstre­mızmniń týý yqtı­maldyǵyn qalyp­tastyrýǵa tikeleı nemese janama túrde tolyp jatqan ishki áleý­­met­tik faktorlar, sosıýmnyń ártúr­li deńgeılerinde, basqarý qury­lymdarynda boı kórsetetin qoǵamdyq sana kórinisteri, sondaı-aq, ındıvıdterdiń dinı tirshiliginiń jeke basqa tán qyrlary áser etedi. Osyǵan oraı, qazaqtardyń dinı kóńil-kúıine keri áser etetin birneshe faktorlardy atap ketýge bolady. Bular el ishinde teris etnodinı jáne etnoáleýmettik ahýal qalyptasýyna jaǵdaı týǵyzady. Aqparattyq keńistigimizdegi Reseı telear­­nalarynyń basym­dy­ǵy, ıslam dás­­túr­lerine jat kınofılmder men ózge de ónimderdi kórsetý dindar musyl­man­darǵa basqa tildiń, basqa máde­nıet­tiń, aqyr aıaǵynda ózge dinniń óktem­di­gin, onyń ekspansııasyn áıgi­legendeı kóri­nedi. Bul adamdardyń ishteı qarsy­lyǵyn, memlekettiń mádenıet, aqparat sala­laryndaǵy ishki saıasatymen kelispeý­shiligin týǵyzbaı qoımaıdy. Áleýmettik jáne rýhanı ahýal da kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Bas prokýratýranyń statıstıka­syna sáıkes, 2012 jyly 647 ba­la qaza tapqan, olardyń 166-sy óz­­derine ózderi qol salǵan, el­i­miz bo­ıynsha 2300 adam jol apatynan kóz jumyp, 19 964-i jaraqat alǵan. Bul barshaǵa málim faktiler. Zorlyqshyl ekstremızm qurbandarynyń naqty sany kóp emes. Ekstremızmnen shekken zar­dabymyzdyń salystyrmaly túrdegi azdyǵy – ekstremızmdi jaq­taýshylardyń psıhologııalyq soqtyǵysta aqtalýyna, ózderin dinniń qorǵaýshylary retinde kórsetip, jamandyq ataýlynyń kinásin memlekettiń ózine aýdarý­ǵa syltaý. Munyń barlyǵy buqa­ranyń kóńilin aýlap, halyqty ózderine jaqyndatýdy kózdeıdi. Bul, sóz joq, áleýmettik ortaǵa, adamdardyń jeke talpynystaryna, jastardyń áleýmet­tený úderisine áserin tıgizbeı qoımaıdy. Keńes dáýirinde qazaqtar negi­zi­nen aýyl sharýashylyǵynda, bi­lim, máde­nıet sala­larynda eńbek etti, al slavıandyq dıasporalar ókil­deri negizinen ónerkásip, ǵy­ly­mı-tehnıkalyq, ınjenerlik sala­lar­dy jaılady. Mundaı «eń­bek bólinisi» qazaqtardyń ómir saltyna, qonystanýyna, densaý­ly­ǵy­na, psıhıkalyq jaı-kúıine, maman­dyqtardyń, materıaldyq jáne rýhanı ıgilikterdiń qoljetimdi bolýyna keri áserin tıgizdi. Búgingi kúni de qazaqtardyń úlesi bilikti jumys kúshiniń jalpy sanynda mardymsyz kúıde qalyp otyr. Onyń ústi­ne tabıǵı baılyqtarymyz dini de, tili de basqa sheteldikter ıeli­gin­de. Batys Qazaqstandy AQSh, Ang­lııa, Qytaı kompanııalary jaı­la­dy. Bularda eńbekaqy jáne taǵy basqa salalarda qazaq­tardy kem­sitý saıasaty jalǵasyn tabýda. Qazaqstandyqtar jaqsy bile­di, ále­mniń munaı men gazǵa baı aı­maq­­­tarynda, máselen, arab elderinde, Malaı­­zııada jergilikti halyq áleý­mettik sala boıynsha kóptegen jeńildikterge ıe. Al  Qazaqtannyń batys aımaǵynyń baıy­r­­ǵy halqy mundaı qoldaýdan ada, keri­sinshe, ıgerilgen tabıǵı baılyqtardyń eko­lo­gııalyq zardaptarynan japa shegýde. Osy­laısha ekonomıkalyq jáne áleýmettik máse­leler etnıka­lyq jáne konfessııalyq máse­lelerge ulasyp otyr. Ekstremıstik ahýaldyń qalyp­tasýyna bir-birine keraǵar ekiudaı jaǵ­daı dem beredi. Bir jaǵy­nan – kóz­ge uryp turǵan ha­lyq ta­by­sy­nyń kólemindegi aıtar­lyq­taı al­shaq­tyq, asta-tók toı-toma­laq, jer­leý rásimderi, jemqor­lyq jáne bas­qa ıslam­dyq ómir saltyna jat fak­tor­­lar. Ekinshi jaǵy­nan – kedeı-kep­shik, mar­gınal­dar, jumyssyz jas­tar jáne olar­dy qoldaýshy óz­ge de áleý­met­tik toptar. Bul rette my­­na­­daı qorytyndy oıǵa orala­dy: «Búgin­gi qazaqstandyq terrorıst degeni­miz kim? Bul suraqqa sta­tıs­­­­tı­­kalyq málimetterge súıe­nip myna­daı jaýap berýge bolar: Bas pro­kýror J.Asanov «Qyl­mys ja­sa­­ǵan­dardyń 84 paıyzy ju­my­­­sy joq azamattar» dep túıdi. («Ege­men Qazaq­stan, 24.06.2016 j.). Sot­tal­ǵan terrorısterdiń 60%-ǵa jýyǵy 29 jasqa deıingiler. Bas­qasha aıtsaq – jas­tar. Olardyń 95%-y, jumyssyz bol­ǵan. Osy­laı­­sha, Qazaq­stan­daǵy terro­rıs­tiń por­t­­­reti aıqyn­dala­dy: bular – ómir­­den óz ornyn tabýǵa umtylyp, bi­raq ony taba almaǵan jastar. Kó­bi­­­n­e­se, jumyssyzdar, jaqsy bi­lim ala al­maı, kelesheginen kúder úzgender. Krımınometrıka boljamy boıynsha, qoǵamdaǵy shıelenisterdiń óz ólshemderi bar. Jan basyndaǵy ortasha tabyspen terrorıstik áreket arasynda tikeleı baılanys joq. Ter­ror­lyq qylmysqa kedeı otbasy­nan shyqqan jastar da, dáýletti ot­ba­sy­nan shyqqan jastar da barady. Al tyıym salý, ashyq pikir bildirýdi, sóz bostandyǵyn shekteý, áleýmettik, ádilet­sizdik, adam quqyn buzý, bir sózben aıt­qanda, qatań saıası rejim men terrorızm arasynda baılanys bar. Saıası erkindik ashyqtyq, demokratııalyq ahýal, sóz erkin­digi, bıznespen aınalysýǵa múmkindik qaq­tyǵystardyń aldyn alady. Adamdar qar­ny­nyń ashqanynan ǵana emes, qadiriniń qashqanynan da qarsylyq bildiredi. Mynadaı jazylmaǵan ereje bar: ekst­remızm men janjal tý­ǵy­zý­dyń jaqsy amaly – dinı uıymdardy, kúdik­tilerdi buryshqa tyqsyrý. Osyǵan baı­­lanysty quqyq qorǵaý organdary qyzmet­kerleriniń jumysyndaǵy my­na­daı jaıt­tar nazar aýdarýǵa turar­lyq. Shyn­dy­­ǵynda quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri azamattardyń quqyn qorǵaý men saqtaý barysynda olar­dyń qandaı dindi ustanǵanyna qara­mastan, moraldyq jáne kons­tı­týsııalyq prınsıpterdi qatań túrde basshylyqqa alýlary tıis, qandaı da bolmasyn janjal týǵyz­baý maqsatynda túsinistik tanytýǵa tyrysýlary qajet. Kóptegen elderde quqyq qorǵaý organ­dary­nyń qyzmetkerleri úshin arnaıy jattyǵý oqýlaryn ótkizý jolǵa qoıyl­ǵan. Munda el­de taralǵan dinı uıymdar týraly tolyqqandy aqparat beriledi. Keı­bir elderde jergilikti quqyq qor­­ǵaý organdary­nyń qyzmet­ker­­lerine arnalyp óńirdegi dinı uıym­dardyń tynys-tirshiligi týra­ly jadynama-anyqtamalyqtar shy­ǵa­rylady, onda osy uıymdar­dyń me­kenjaıy, baılanys tele­fon­dary, qyzmetkerlerdiń dinı dá­re­jesi, olarǵa til qatý úlgisi: «Qurmet­ti ımam» nemese «Qadir­men­di már­tebelim» jáne t.b. kórsetiledi. Terrorızmdi zertteýde ǵylymı aqtań­daqtar, zań salasynda daý-damaılar óte kóp. Reseıde 2006 jyly terrorızmge qarsy is-áreket týraly zań qabyldandy. Bir másele tóńireginde úlken pikirtalastar týdy. Terrorıster bortynda 250 jolaýshy bar ushaqty basyp alyp, atom elektr stansasyna qaraı bet aldy. Ne isteý kerek? Eger ushaq atom elektr stansasyn jarsa, qurbandar sany myńdap eselenedi, sondyqtan ushaqty atyp túsirý qajet pe? Qajet. Mundaı zań kóptegen elderde bar eken. Terrorıster úshin qansha adamnyń qurban bolǵandyǵy mańyzdy emes, eń mańyzdysy – kúsh kórsetý, qorqytý. Al memleket adam shyǵy­ny­nyń az bolýyn oılaıdy. Terrorıstermen kelisimge, dıalogqa barý kerek pe? Kóptegen elderde bul máse­lede qarsy pikir ustalynady. Biraq oı­la­na­tyn tus­tary da joq emes. Terrorıs­ter­diń maqsaty ózderine bıliktiń nazaryn aýdarý, tilek-talaptaryn jetkizý. Kelisimge barmaǵan tusta qaıshylyqtardy sheshýdiń joly kesiledi. Al kelisim, dıalog bolsa, bılik te óz pikirin, talaptaryn janjaldy sheshýdiń joldaryn olarǵa da, halyq­qa da jetkizedi, bolmasa bılik te óz talaptaryn aıtýdan, dıalogqa barý daǵdysynan aıy­rylady. Terrorıster únde­meı shabýyldaryn jasaı beredi, buza­dy, jarady, quqyq qorǵaý organdary olardy joıady, qolǵa túsire beredi. Negizinde de adam­nyń ómiri tarazyǵa túsken tusta bıliktiń «kishireıýi» de durys. Birqatar elderde kelistiretinderdi («pere­govorshık») ádeıi daıyndaıdy, keıde olar terrorıs­ter­diń ata-analary, týystary, beıtarap adamdar bolady. Bizde bul iste tájirıbe joqtyń qasy. Aqtóbe oblysynda 2011, 2012, 2016 jyly ekstremıstik shabýyl qantógispen aıaqtaldy. Terro­rızm­nen kúreste jeńis degen ne jáne qalaı jeńimpaz bolýǵa bolady? – degen saýal týady. Múmkin ol ter­rorısterdiń kózin joıý bolar. Biraq ol ýaqyt­sha jeńis. Aq­tóbe oqıǵalary kózin joı­ǵan bir ólgen terrorıstiń ornyna eki zor­­lyq-zombylyq tehnologııasyn meńgergen ter­rorıst keletinin kórsetti. Terrorıstik oqıǵalardyń tóńi­re­ginde terrorısterdi esir­kep, jana­shyr nıet bildirý de baı­qalyp qalady. Birqatar aza­mattar Soltústik Kavkaz respýb­lı­­ka­larynda sodyrlardy qoldaı­tyn kó­ri­nedi. («Sosıalno-gýmanı­tar­nye znanııa», 2005, №3, 28 bet). Biz qaraly kún jarııaladyq, jazyq­syz qaza tapqan azamattardy aza tut­tyq. Árıne, qaraqshylardyń ata-ana­lary da qan jylap otyr. Olar­ǵa ókinish kóńilin bildirý ja­­na­­­shyrlyq tanytý da durys. Olar­­dyń analary terrorıst týǵan joq, orta, ásirese, salafıler ortasy so­ǵan yqpal etti, oǵan biz de kinálimiz. Al terrorızmge nıettestik, sóz joq, oǵan dem beredi. Aqtóbe­degi terror­lyq qyl­mysty da qol­daý­shylar bar. Bul qoǵam­ǵa emes, tek pogon­dylarǵa, polısııa qyz­met­­­ker­lerine shabýyl deýshi­ler kez­desedi. Polısııa qyzmetker­leri­ne shabýyl ol osy qoǵamdy qor­ǵaı­tyn­darǵa shabýyl ekenin túsinbeıdi. Aqtóbe oblysynda el ishinde terrorısterge janashyrlyq nıet 2011 jylǵy Temir aýdanynda bol­ǵan oqıǵadan keıin qalyptas­ty. Oqıǵaǵa berilgen resmı baǵa qoǵam­dyq pikirmen sáıkes kele bermedi. Qarýly qaqtyǵys kezinde kóptegen kýáger bola alatyn janjalǵa qaty­sý­shylardyń 2011 jyly kózderi qurtyldy. Jurttyń bári birdeı zulymdyq sazaıyn tartty, ádil jazasyn aldy dep eseptemedi. Aqtóbe­degi lań­kes­tik aktilerge baılanysty resmı aqparattar quqyq qorǵaý organdary­nyń qyzmetin joǵary baǵalady. Degen­men, jemqorlyq indeti olar­dyń arasynda da kórinis alyp otyr. Aıta keteıik, Aqtóbe oblysyn­da 2016 jyldyń maýsym aıynda munaı urlady degen kúdik­pen bir top joǵary shendi polı­sııa qyz­met­kerleri qamaýǵa alyndy. («Akt­ıý­bın­skıı vestnık», 24.06.2016 g.) Ortalyq jáne jergilikti bılik 2011 jylǵy oqıǵalardan keıin jurt­shylyqty ıdeologııalyq tal­qy­dan ótkizýdi qolǵa aldy. Temir aýdanynda az ýaqyt ishinde qyryq­tan astam kezdesýler ótkizilip, dárister oqyldy. Aqyr aıaǵynda mun­daı sharalar jergilikti halyq­ty yǵyr qyldy. Shubarshy aýylyn­daǵy jáne basqa da eldi meken­der­degi mektepter, mádenıet oshaq­tary qurylysy, jol jóndeý jumys­tary bastaldy. Munyń ózi basqa aýdan­dar jáne eldi mekender tur­ǵyn­darynyń túsinbestigi men osy­ǵan baılanysty zańdy suraq­taryn týdyrdy: «Sonda qalaı, áleý­mettik jáne mádenı-turmys­tyq máselelerdi sheshý úshin min­detti túrde ekstremıstik áreketke barý kerek pe?!». Júıeli, josparly ju­mystyń joqtyǵy ashyq, búkpe­siz bolǵan oqıǵany taldap, halyq­tyń kózin shyndyqqa jetkizbeý keıingi oqıǵalarǵa sebep boldy ma degen oı, qoǵamdyq pikir de búgin joq emes. Shynynda da, nelikten qandy oqıǵa­lardyń aldy alynbady, nelik­t­en jurtshylyq ekstremızm­men kúresten oqshaýlandy? О́ńir­lik bılik birtutas memlekettik ma­shı­nanyń quramdas bóligi retin­de qalypty turmys-tirshilikti qamta­masyz etýge jaýapty bol­ǵany­men, tótenshe jaǵdaılarǵa múl­dem daıyn bolmaı shyqty. Basty sebep mynada: óńirlerdegi bılik­tiń jurtshylyqpen, jastar­men, máslıhat depýtattarymen, jer­gi­likti zııaly qaýym ókil­deri­men, ardagerlermen baılanysy máz emes, bolsa da tek maquldaýdy kútedi. Jergilikti bılik kóp nárseden beıhabar, keıinnen belgili bolǵandaı, atalmysh oqıǵalarǵa qatysty túsken dabylǵa mán bermegen. Sondyqtan, óńirlik bılik óz rólin aıqyn anyq­taı almaı, 2011 jyly syrttan baqy­laýshy, kóbinese syrtkóz re­tin­de qabyldandy. Bul jaǵdaıda qa­lyń buqara ekstremızmniń aldyn alý jumystarynda belsendilik tanytpaıdy, bar úmitin quqyq qorǵaý organ­dary men arnaıy qyzmet ókil­derine artady. Bir sózben aıtsaq, pisip jetilgen qalypty azamattyq qoǵam joq, ózin-ózi basqarýdyń jer­gilikti qoǵam­dyq ınstıtýttary damy­maǵan. Aza­mat­tyq belsendilik joq jerde ekstremıs­ter kúsh alady. Búgingi jaǵdaıda BAQ, ǵylym, mádenıet pen bilim salalarynda ıslamnyń ózge baǵyttaryna da, basqa dinderge de tózim­dilik tanytatyn hanafıtik ıslamdy mem­lekettiń ustanýy óte oryndy. Qalyp­ty jaǵdaıdy buzýǵa nıetti búldirgish kúshterge qarsy mádenı-aqparattyq maıdan ashý asa mańyzdy. Bul kúres qazaq máde­nıetin, dástúrin, tilin, halqy­myzdyń túbegeıli rýhanı qun­dylyqtaryn keńinen nasıhattaý jumysymen qatar júrgizilýi tıis. Provınsııalyq-kolonıaldyq sanadan shynaıy ómirde ulttyq qundy­lyqtardy belsendi túrde ornyqtyrý máselesin kesheýildet­peı sheshýge kóshýimiz qajet. Ekst­re­­mıstik ıdeologııa ulttyq ıdeıa ar­qyly jáne de oǵan qazaqtyń shynaıy men­talıteti men dúnıe­tany­mynyń ozyq elementterin qar­sy qoıý arqyly yǵys­tyryla alady. О́ńirlerde babalardyń tanym-senimin, dinı qaıratkerlerdiń, ımamdardyń tarıhı bolmysyn, sondaı-aq, hanafıt mázhaby meshit­teriniń qazaq halqyn tárbıe­leý isine qosqan úlesin zerdeleı­tin ǵylymı-zertteý jumystaryn óristetý qajet. Osyndaı jumys­tar Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıver­sı­tetinde bas­talyp ketti. Búgingi ekstremızmniń qaýip-qateri órship turǵan kezeńde aqparat­tyq, mádenı jáne ǵyly­mı saıasatty áleýmettik-má­denı qun­dy­lyqtarǵa negizdep túbegeı­li túr­de qaıta qurý – kezek kúttir­meı­tin másele. Áıtpegen kúnde, teris tendensııalar kúsh ala bermek. Bir sózben aıtsaq, ıdeıa myl­­tyq­pen emes, tek ıdeıa arqyly yǵys­tyrylýy tıis. Kezinde Platon aıtqandaı, óz elińde jaýyńnyń bolýy múmkin emes. Eger de qarsylastaryń, kelispeýshileriń bolsa, onda olardy sabyrmen aqylǵa shaqyryp, ymyraǵa kelgen jón. Sóıtip, olardyń ómirin saqtap qalýǵa jumystaný qajet, óıtkeni, shalys basqannyń bári birdeı jaý emes. Amangeldi AITALY, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory AQTО́BE