Daýlasý da, tatýlasý da ońaı eken
Reseıdiń Sochı deıtin kýrortty qalasynda Reseı men Túrkııanyń syrtqy ister mınıstrleri kezdesip, biraz máselelerdiń basyn qaıyrǵan kelissózder júrgizdi. Áńgimeniń aýanyna qarap, qol jetken kelisimge qarap, osydan bir apta buryn bul eki eldiń arasynda kelispeýshilik boldy degenge sený de qıyndaı kórinedi.
Basyn ashyp aıtaıyq, bul eki el arasynda jaǵdaıdyń ońalǵanyn qup kóretinder qatarynanbyz. Solaı bolǵany bizdiń elimizge de qajet-aq. Biri – aǵaıyn el, biri – jaqyn kórshi. Biraz máselemiz ortaq. Nesin jasyraıyq, bular osylaı ońaı tatýlasa qalady degenge kóńil senbegen. О́ziń sýyn ishetin qudyqqa túkirme degen bar. Al bular túkirmek túgili, ortaq qudyqtaryna kóp bylǵanysh nárseni tastap ta jibergen. Endi...
Eki mınıstr munda arnaıy jolyǵýǵa kelgen joq. Qara teńiz ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy uıymy deıtinge qatysýshy elderdiń syrtqy ister mınıstrleriniń basqosýyna kelgende kezdesken. Sol jıynǵa kelgen jýrnalıster de, sarapshylar da, jalpy jurt sol jınalystaǵy áńgimeni emes, Reseı men Túrkııa mınıstrleriniń kezdesýinde qandaı áńgime bolatynyn kútken. Áńgime jabyq boldy, sóıtse de onda ne aıtylǵany jasyryn qalǵan joq. Oǵan qatysýshy eki mınıstr: Sergeı Lavrov pen Máýlit Chaýyshoǵly nege keliskenderin jaıyp saldy. Ásirese, túrik mınıstri «óziniń qymbatty Sergeı dosymen» til tabysqanyn qýana habarlady.
Bulardyń kelisetin máselesi kóp edi. Ony prezıdent Erdoǵan prezıdent Pýtınge joldaǵan keshirim suraǵan hatynda aıtqan, ekeýleriniń telefon arqyly áńgimesinde de aıtylǵan. Budan keıin Reseı prezıdenti óz úkimetine týrızm salasyndaǵy shekteýdi alyp tastaýdy tapsyrǵan edi, arada eki-úsh kún ótkende týrızmge qatysty shekara ashyla bastady. Endi burynǵysynsha Reseıdegi túrkııalyq qurylysshylarǵa da jumys tabylady. Olardyń mınıstri qýanbaǵanda, kim qýanady?!
Túrikterge mundaı kelisim kerek edi. Sońǵy kezde bular alystaý dostarymen de, jaqyn kórshilerimen de bolmas nársege daýlasyp, oqshaý qalǵan. Myna zamanda oqshaý qalǵan jaman. Ony Ankara óz basynan keship, Máskeýdiń aıaǵyna jyǵylǵandaı bolyp, endi olarmen araqatynasyn túzegendeı. Bul da jaqsy. Jasyratyny joq, túrik jaǵy keshirim surap, ıilgende, dál búgingideı jyldam jarasa qalady dep oılaǵanymyz joq. Sirá, mundaı kelisim eki jaqqa da asa qajet bolǵanǵa uqsaıdy. Ekinshiden, Erdoǵannyń AQSh-qa ókpesi qara qazandaı bolyp ósip ketti...
Qysqasy, Erdoǵan Pýtınnen keshirim suraǵandy jón kórdi. Bir Reseı emes, biraz jaqyn kórshilerimen dúrdaraz edi. Bulaı jalǵasa berýi múmkin emes edi. Onda kún kórý de qıyn. Sony Erdoǵan myqtap túsingendeı. Tek Máskeýmen ǵana emes, Ankara kelisimdi basqalarǵa da usynǵany aıqyn bolyp otyr. Dál osy kezde Izraılmen de til tabysty. Muny bireýler kezdeısoq dese, ekinshileri zańdylyq deıdi.
Bul eki el ǵana emes-aý, basqa kórshilermen de til tabysý qajet. Keshe bular Mysyrmen, Irakpen ketisken. Eýropanyń birshama elderimen ketiskeni óz aldyna. Bárimen de tabysý kerek. Ol ońaı emes. Bul jerde azyn-aýlaq saıasat ta kerek bolyp tur. Biraz múddeli adamdar osy jerde Erdoǵandy aqtap, kináni burynǵy uzaq jylǵy syrtqy ister mınıstri, keıin premer-mınıstr bolǵan Ahmet Dáýitoǵlyǵa aýdarǵysy keledi. Bul osynaý parasatty qaıratkerge obal. Ol qolynan kelgenshe basqalarmen til tabysqysy kelgen. Ony kinálaý basqalarmen til tabysýǵa múmkindik berse, oǵan da barýǵa bolatyn shyǵar.
Eki elmen, naqtyraq aıtqanda Reseı, Izraılmen til tabysý onsha qıynǵa soqpady. Bul jolda, ıaǵnı basqalarmen til tabysýda Ankaraǵa tabys tileımiz.
Kemeronnyń ornyn kim basady?
Sońǵy kezde Ulybrıtanııa álemdik oqıǵalardyń ortasynda. Keshe Eýroodaqtan shyǵatyn bolyp, álemdi dúrliktirse, búgin onda eldiń úkimetin kim basqaratyny jóninde kúres júrip jatyr. Eýroodaqpen kelispegen, odan irgesin bólgen eldiń úkimetin kim basqaratyny da mańyzdy.
Eń aldymen buǵan deıin álemdik qaıratkerlerdiń aldyńǵy leginde júretin, Ulybrıtanııadaı alyp eldiń lıderi bolǵan Devıd Kemeronnyń bılikten ketý sheshiminiń ózi atap aıtýǵa turarlyq. Onyń bul qyzmette qala berýine de bolar edi. Biraq el halqynyń basym kópshiligi óz pikirin qoldamaǵanyn ańǵarǵan soń, ol ketýdi jón sanady. Kóp adam mundaıǵa bara bermeıdi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, óz partııasy bılikte. Al partııada onyń bedeli joǵary.
Qalaı degende de, Kemeron ketýge sheshim qabyldady. Dástúr boıynsha bul sheshim qurmetteledi. Demek, partııa óziniń jańa lıderin saılaýǵa tıis. Eldiń zańy boıynsha, partııa kósemi úkimet basshylyǵyna taǵaıyndalady. Sóıtip, partııa kósemi bolý úshin kúres – úkimet basshylyǵy úshin kúres. Sodan da bul kúreske konservatorlyq partııa músheleri ǵana emes, búkil brıtanııalyqtar kóz tigedi. Joǵaryda aıtqandaı, Eýroodaqtan ketisetin eldiń basshysy kim bolatynyna álem de nazar aýdarady.
Bul elde bul kúrestiń de ereksheligi bar. Kósemdikke árkim ózin usynady. Biraz adam belgili bolǵan soń, olardy parlamenttegi partııa fraksııasy irikteıdi. Araǵa birneshe kún salyp daýysqa salǵanda, sońǵy oryndaǵy adam shyǵyp qalyp otyrady. Sóıtip, aqyrynda qalǵan ekeýdiń biri tańdalady. Bul joly kúreske bes adam túsken: ishki ister mınıstri Tereza Meı, burynǵy qorǵanys mınıstri Laıam Foks, eńbek mınıstri Stıven Krebb, energetıka mınıstriniń orynbasary Andrea Lıdsom jáne ádilet mınıstri Maıkl Goýv.
Seısenbi kúngi elekte bir adam emes, birden eki adam ketti. Sońǵy oryndaǵy Laıam Fokspen qosa, tórtinshi oryndy ıelengen eńbek mınıstri Krebb kúresten shyǵatynyn, sóıtip, Tereza Meıdi qoldaıtynyn málimdedi. Osy jolǵy daýys berýde 330 konservatordyń 165-i Meıdi qoldady. Ekinshi, úshinshi oryndaǵy Lıdsom men Goýv úsheýi kelesi daýys berýge qatysady.
Alǵashqy kúnnen-aq Tereza Meıdiń tarazysy basyp tur. Kópshiliktiń onyń jeńisine kúmáni joq. Biraq rásim atqarylýy kerek. Bul kúreske sonaý qyrkúıekte núkte qoıylady. Devıd Kemeron sonda ketedi. Tek daýys berýshiler ǵana emes, konservatorlardyń jetekshi qaıratkerleri de ishki ister mınıstri Meıdi qoldaıtynyn bildirdi. Eńbek mınıstri óz kandıdatýrasyn Meıdiń paıdasyna alyp tastasa, kúreske tike qatyspaǵan syrtqy ister mınıstri Fılıp Hemmonda onyń atyna jaqsy sózder aıtty. Brıtanııalyq pragmatızmdi júzege asyrady dep qolpashtady. Jurt Tereza Meıdi eldi 11 jyl basqarǵan «temir ledı» Margaret Tetchermen salystyrady.
Tetcherdeı qaıratker kelse, Ulybrıtanııadaı eldiń jeli ońynan soǵar. Ony kórýge de kóp qalǵan joq.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
