Tereza Meı – Ulybrıtanııa premer-mınıstri
Jaqynda bul eldiń úkimetin kim basqarady degen taqyrypta sóz qozǵaǵanbyz. Tizgindi ishki ister mınıstri Tereza Meı ustaıtyn shyǵar degen boljam aıtsaq ta, bul tym tez júzege asady dep oılaǵanymyz joq edi. Elde qalyptasqan dástúr boıynsha premer-mınıstr aldaǵy qyrkúıek aıynda ǵana aýysýǵa tıis edi. Biraq, sársenbi kúni Tereza Meı qyzmetke kirisip ketti.
Sirá, burynǵy premer-mınıstr Devıd Kemeron asyqty ma, joq qalyptasqan jaǵdaı asyqtyrdy ma, másele tez sheshildi. Kemeron sársenbide Býkıngem saraıyna baryp, korolevaǵa otstavka jónindegi ótinishin tapsyrdy. Osylaı etetinin ol kúni buryn habarlaǵan. Soǵan oraı partııa kósemin anyqtaý da jyldam sheshildi. Konservatorlar partııasy fraksııasyndaǵy úsh úmitkerge daýys berýde Meı 199 daýys, al energetıka mınıstriniń orynbasary Andrea Ledsom 84 daýys alǵan soń-aq, jaǵdaı belgili bolǵan. Sonda Ledsom Meıge jol beretinin málimdedi. Sóıtip, konservatorlar partııasy óz kósemin saılaýmen qatar, Meıdi úkimet basshylyǵyna bekitti.
Osylaısha, Tereza Meı premer-mınıstrdiń oryntaǵyna jaıǵasty. Ol bul orynǵa otyrǵan Margaret Tetcherden keıingi ekinshi áıel qaıratker. Ol osynaý úlken orynǵa otyrýǵa taısaqtaıdy deýge de kelmeıdi. 59 jastaǵy Tereza Meı saıası kúrestiń, memlekettik qyzmettiń ot-jalynynan ótken qaıratker. Ol talaı jeńisti de, jeńilisti de bastan keshken.
Ras, Kemeron ketetinin aıtqanda, bul eldegi saıası jaǵdaıdy biletinder onyń ornyn qazyna kansleri Djordj Osborn basar degen. Bedeli sondaı edi. Ol bas tartty. Tipti bolmaǵanda, Londonnyń burynǵy meri, bılikke qumarlaý Borıs Djonson talasar degen. Talaspady. Sirá, ol Kemeronnyń bedelinen taısaqtaǵan-aý deısiń. Shyn máninde, Kemeron konservatıvtik partııany jeńiske jetkizgen, álemdik deńgeıdegi saıasatker edi. Sol Kemeron Te
reza Meıge aq tilek aıtty. «Men Tereza Meıdiń bizdiń jańa premer-mınıstrimiz bolatynyna qýanyshtymyn, – dedi ol. – Ol kúshti de bilikti saıasatker, ol bizdiń elimizdi aldaǵy ýaqytta bastap júrýge qabileti jetip-artylatyn qaıratker. Men ony barynsha qoldaımyn».
Búginde Tereza Meı týraly aıtylyp jatqan áńgime kóp. Jaǵymdy áńgimeler. Kóp jurttyń ony «temir hanym» atanǵan Margaret Tetchermen salystyrady, uqsastyratyndary da bar. Sirá, sol shyndyqqa keler. Jurt uqsas degende, ekeýi de din adamynyń qyzdary, ekeýi de Oksfordta oqyǵan. Kezinde laıyqty jar tańdaǵan. Uqsastyq osymen támamdalar. Tetcher qataldyǵymen «temir hanym» atandy. Bilimge qarjyny qysqartty, kásipodaqpen aıqasty, sherýdi qýyp taratty, Irlandııa separatısterin jazalady, partııa ishindegi oppozısııany tuqyrtty. Meı munyń eshqaısysyn jasamas edi.
Devıd Kemeron oǵan birden eki mınıstrlikti tapsyrdy. Qyzmetinde óte abyroıly boldy. Onyń minezinen qataldyq ta, qaıyrymdylyq ta ańǵarylady. Polısııa jumysyndaǵy kemshilikter úshin halyqtan keshirim surasa, ultaralyq, etnosaralyq máselede, mıgrasııa máselesine qatysty qatal kózqaras ustady.
Qazir Ulybrıtanııa asa jaýapty kezeńde tur. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Eýroodaqtan bólinýdiń ózi qandaı másele! Ony aıaǵyna jetkizý ońaı emes. Brıtanııa qoǵamy ekige bólingen. Biriktirý de ońaı emes. El valıýtasy – fýnt sterlıng sońǵy otyz jylda bolmaǵan quldyraýǵa tústi. Sonyń báriniń jaýapkershiligi Tereza Meıge júkteledi. Sodan eldi oıdaǵydaı alyp shyǵady-aý degen oı kóńilge úıirile beredi.
Jaqynyńa úılenbe – qanyń buzylady
Bıylǵy shildeden bastap Tájikstanda jaqyn týystardyń bir-birine úılenýine tyıym salatyn zań kúshine endi. Bul eldiń ishinde ǵana emes, syrtta da sóz bolyp jatyr. Tájikter nege buǵan bardy deıdi. Tipti, bul eldiń dástúrine qaıshy emes pe deıtinder de bar, adam quqyn alǵa tosatyndar da kezdesedi. Al bul zańdar ulttyń densaýlyǵy men genefondyn saqtaýdy kózdeıdi.
Bul másele birazdan beri aıtylyp keledi. Parlamentte de qozǵalǵan. Osydan úsh jyl buryn depýtat Saodat Ámirshoevanyń usynysy qoldaý tappaǵan. Eldiń dástúri alǵa tosyldy. Dinge de, sharıǵattyń talaptaryna da súıendi. Bıyl sonyń bárine qalaı toıtarys berildi degende, prezıdent Rahmonnyń yqpaly bolǵany aıqyn. Ol Chahorbogtaǵy múgedek balalardyń úı-ınternatynda bolyp, ondaǵy jaǵdaımen tanysqan soń, óziniń kórgenin depýtattarmen bólisti. Bul bir jaǵy osy máseleni kóterip júrgen depýtattar úshin qoldaý da edi.
Jaǵdaı aıtarlyqtaı ýshyǵyp tur eken. Ádep, moral turǵysynan qaramaǵannyń ózinde de, bul ulttyń damýyna qaýip tóndirgendeı qubylys bolyp shyqqan. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, halqy shaǵyn elde ósip-jetilýi aýytqyǵan 26 myń múgedek bala bar eken. Solardyń 35 paıyzy jaqyn týys adamdardyń úılenýinen týǵan balalar. Ata-analary sap-saý, balalary sańyraý, zaǵıp, basqa da kemistigi bar bolyp keledi.
Bul jóninde ǵylymda qalyptasqan tujyrym bar. Jaqyn adamdardyń úılenýine bolmaıdy. Bul elde, ásirese, taýly, aýyldyq jerde halyq az. Bir aýyl aǵaıyn-týystan turady. Jurt qalyńdyqty syrttan izdep jatpaıdy. Onyń ústine shamaly dúnıesi barlar baılyǵymyz syrtqa ketpesin deıtin kórinedi. Sodan soń, qyzdarymyz alysqa ketip, onda qıyndyqqa ushyramasa deıtinder de bar. Dástúrdi qalaı aqtaǵanda da, urpaqqa enshige qaýip qalady. Bul qaýipten qutylýdyń jalǵyz joly – jaqyn týystardyń úılenýine tyıym salý.
Qalaı degende de, tájik qaýymy úlken bir jańalyqqa qadam jasady. Bálkim ol biraz elderge de yqpal eter. Ásirese, musylman elderi arasynda jaqyn týystardyń bir-birine úılene berýi qalyptasqan. Tek sút týystarǵa ǵana ruqsat etilmeıdi. Nemere aǵaıyndar úılene beredi. Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý talabyn qatań saqtaıtyn qazaqtarǵa bul óte oǵash kórinedi.
Jaqyn týystardyń bir-birine úılenýine tyıym salý máselesin sóz etkende, basqa halyqtyń dástúrin syılamaǵandaı kórinýi múmkin. Biraq shyndyqqa júgingen jón ǵoı. Belgili genetık ǵalymymyz, akademık Talǵat Momynov jaqynda jarııalaǵan bir maqalasynda adamdardyń genefondy qanshalyqty ártúrli bolsa, densaýlyǵy sonshalyqty jaqsy bolady degen zańdy alǵa tosady. Jáne halqymyzdyń muny saqtaıtynyn, Táýke hannyń muny óz jarǵysymen bekitkenin maqtanyshpen aıtady.
